مەملەكەتتٸك ورگاندار قىزمەتٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن باعالاۋ حاقىندا

2007 جىلى مەملەكەت باسشىسى ٶزٸنٸڭ جولداۋىندا نەگٸزگٸ دامۋ مٸندەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ رەتٸندە «جيىنتىقتى جەنە كەسٸبي ٷكٸمەتتٸ» قۇرۋ ماقساتىندا «حالىقارالىق پراكتيكانى ەسكەرە وتىرىپ, ەكٸمشٸلٸك رەفورمانى جەدەلدەتٸلگەن ٶتكٸزۋدٸ» انىقتادى.

پرەزيدەنتتٸڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸن جاڭعىرتۋ جٶنٸندەگٸ شارالار تۋرالى» جارلىعىندا ەكٸمشٸلٸك رەفورما باسىمدىقتارى ناقتىلاندى: (1) مەملەكەتتٸك باسقارۋ پروتسەستەرٸ مەن رەسٸمدەرٸن, سونداي-اق مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸڭ كٶرسەتٸلۋٸن ساپالى جەتٸلدٸرۋ; (2) كەسٸبيلٸكتٸ, قىزمەت تيٸمدٸلٸگٸن جەنە مەملەكەتتٸك اپپاراتتىڭ ٷيلەستٸرٸلۋٸن ارتتىرۋ.

جارلىققا سەيكەس تيٸمدٸ مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸ نەگٸزدەرٸنٸڭ بٸرٸ مەملەكەتتٸك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن كەشەندٸ باعالاۋ بولۋى تيٸس. مەملەكەتتٸك اپپارات جۇمىسىنىڭ جەكە باعالاۋ جٷيەسٸن قۇرۋ كەزٸندە قازاقستان كٶپتەگەن فاكتورلاردى ەسكەرۋ قاجەت بولعان. مىسالى, سول ۋاقىتتا مەملەكەتتٸك ورگانداردا سىرتقى باعالاۋ جٷرگٸزۋدە ەشقانداي تەجٸريبە جەنە باعالاۋ مەدەنيەتٸ بولماعان. شەنەۋنٸكتەر باعالاۋ – بۇل جازالاۋ قٷرالى ەمەس ەكەنٸن, ونىڭ مٸندەتٸ جۇمىستى جاقسارتۋ ەكەنٸن تٷسٸنبەيتٸن. باسقا ماڭىزدى مەسەلە «مەملەكەتتٸك ورگان جۇمىسىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸ» ۇعىمىن انىقتاۋ بولدى: ول نەدەن كٶرٸنٸس تابادى, الۋان تٷرلٸ ۆەدومستۆولاردىڭ تيٸمدٸلٸگٸن قالاي باعالاۋ جەنە سالىستىرىلاتىن نەتيجەلەردٸ قالاي الۋ قاجەت? حالىقارالىق تەجٸريبەگە جٷرگٸزٸلگەن تالداۋ قورىتىندىلارى بويىنشا قازاقستاندىق مودەل كانادا, ۇلىبريتانييا, اقش, وڭتٷستٸك كورەيا جەنە باسقا ەلدەردٸڭ قولدانىستاعى باعالاۋ جٷيەلەرٸنٸڭ نەگٸزٸندە جاسالعان.

رەسمي تٷردە مەملەكەتتٸك ورگاندار قىزمەتٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن باعالاۋ جٷيەسٸ 2010 جىلى كٷشٸنە ەندٸ. باعالاۋ جٷيەسٸ جۇمىسىنىڭ العاشقى جىلىندا ٷش مەملەكەتتٸك ورگانعا عانا پيلوتتى باعالاۋ جٷرگٸزٸلگەن: اقمولا وبلىسىنىڭ ەكٸمدٸگٸ, تابيعي مونوپولييالاردى رەتتەۋ اگەنتتٸگٸ مەن ەڭبەك جەنە حالىقتى ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ مينيسترلٸگٸ. پيلوتتى باعالاۋدان, ەدٸسنامانى جەنە باعالاۋ رەسٸمدەرٸن پىسىقتاۋدان كەيٸن 2011 جىلى 40 مەملەكەتتٸك ورگان باعالاندى. بٷگٸندە 14 وبلىس ەكٸمدٸگٸ, استانا مەن الماتى قالالارىنىڭ ەكٸمدٸكتەرٸ, سونداي-اق 15 ورتالىق مەملەكەتتٸك ورگان (مينيسترلٸكتەر جەنە اگەنتتٸك) باعالانىپ جاتىر.

ٶزٸنٸڭ جۇمىسىنىڭ التى جىلىندا باعالاۋ تۇتاس جٷيە رەتٸندە قالىپتاستى: تۇراقتى باعالاۋ كەستەسٸ جەنە وعان سەيكەس كەلەتٸن دەرەكتەر اعىندارى قۇرىلدى, كەشەندٸ ەدٸسناما ەزٸرلەندٸ, بارلىق نەگٸزگٸ باعالاۋ رەسٸمدەرٸ قالىپتاستى: قورىتىندى جاساۋدان, نەتيجەلەرگە شاعىمدانۋدان باستاپ ولاردى تالقىلاۋ مەن ەزٸرلەنگەن ۇسىنىمداردى كٷشٸنە ەنگٸزگەنگە دەيٸن (پوست-اۋديت).

باعالاۋ جٷيەسٸنٸڭ ەدٸسناماسى كەلەسٸدەي بولىپ قۇرىلادى: پرەزيدەنتتٸڭ №954 جارلىعى ەدٸسنامانىڭ نەگٸزگٸ ەلەمەنتتەرٸن انىقتايدى – باعالاۋ جٷيەسٸنٸڭ بلوكتارىن جەنە ونىڭ ٸشٸندەگٸ باعىتتاردى. ەر باعىت, مىسالى, «پەرسونالدى باسقارۋ», «مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸ كٶرسەتۋ ساپاسى» نەمەسە «اشىق ٷكٸمەت» – بۇل مەملەكەتتٸك ورگان جۇمىسىنىڭ جەكە تيٸمدٸلٸك كٶرسەتكٸشٸ. جەكەلەگەن تٷردە ەدٸسناما باعالاۋدىڭ ەر بلوگى بويىنشا ەدٸستەمەلەردە كريتەرييلەر جيىنتىعىن جەنە ەسەپ جٷرگٸزۋ تەرتٸبٸن سيپاتتايدى. باعالاۋ كريتەرييلەرٸ ٶتە سەرپٸندٸ: جىل سايىن باعالاۋ ەدٸستەمەلەرٸنە ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلەدٸ. وسىلايشا, مىسالى, 2015 جىلعا قاراي بارلىق مەملەكەتتٸك ورگاندار 100% مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸ كٶرسەتۋ ستاندارتتارىن ەزٸرلەدٸ جەنە مۇنداي كريتەريي بويىنشا باعالاۋ توقتاتىلدى. مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸڭ اۆتوماتتاندىرىلۋ دەرەجەسٸن (ەلەكتروندىق ٷلگٸگە اۋدارۋ), مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸ كٶرسەتۋ پروتسەستەرٸن وڭتايلاندىرۋ دەڭگەيٸن (قىزمەتتٸ كٶرسەتۋ مەرزٸمٸن جەنە حالىقتان سۇرالاتىن قۇجاتتار سانىن قىسقارتۋ) جەنە ت.ب. باعالايتىن جاڭا كريتەرييلەر ەنگٸزٸلدٸ. اقپاراتتىق تەحنولوگييالاردى قولدانۋ, ولاردىڭ بٸر-بٸرٸمەن ينتەگراتسيياسى مەسەلەسٸندە دە باعالاۋ نەگٸزٸ ٶزگەردٸ, ول دا حالىققا مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸ ساپالى كٶرسەتۋ ٷشٸن قاجەت بولادى. 2016 جىلعا قاراي ۆەدومستۆولىق اقپاراتتىق جٷيەلەر سانى 274 بٸرلٸكتٸ قۇرادى جەنە ولاردىڭ بٸر-بٸرٸمەن بايلانىس دەڭگەيٸ 95%-عا جەتتٸ. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, كريتەريي دە باعالاۋدان الىپ تاستالدى, ەندٸ نەگٸزگٸ باسىمدىق ولاردى پايدالانۋ ساپاسىنا اۋدارىلاتىن بولادى. ەدٸستەمەلەردٸڭ مۇنداي جىلجىمالىعى باعالاۋ جٷيەسٸن يكەمدٸ ەتەدٸ جەنە مەملەكەتتٸك باسقارۋ سالاسىنداعى رەفورمالارعا جىلدام ەرەكەت ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.

جالپى تۇرعىدان باعالاۋ جٷيەسٸ ەكٸمشٸلٸك رەفورمانىڭ جالپى پروگرەسٸن بايقاتادى. العاشقى جىلدارى باعالاۋدىڭ ارقاسىندا مەملەكەتتٸك ورگاندار ٶزٸنٸڭ ٸشكٸ پروتسەستەرٸن رەتكە كەلتٸردٸ. مىسالى, سول ۋاقىتتا ولاردان ستراتەگييالىق جوسپارلاردى ەنگٸزۋ تالاپ ەتٸلدٸ جەنە ٶزٸنٸڭ كريتەرييلەرٸ ارقىلى باعالاۋ جٷيەسٸ مەملەكەتتٸك ورگان ستراتەگييالىق جوسپاردى قانشالىقتى ساپالى ەزٸرلەگەنٸن جەنە ٶزٸنٸڭ جۇمىسىنىڭ كٶرسەتكٸشتەرٸن قانشالىقتى دۇرىس جوسپارلاعانىن جەنە جىل قورىتىندىلارى بويىنشا كٶرسەتكٸشتەرگە قول جەتكٸزۋ دەڭگەيٸنٸڭ قانداي ەكەنٸن باعالاي الاتىن. پەرسونالدى باسقارۋ جەنە مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸ كٶرسەتۋ, ەلەكتروندىق قۇجاتاينالىمىن ەنگٸزۋ, دەرەكتەر بازالارىن ينتەگراتسييالاۋ جەنە ەلەكتروندىق ٷكٸمەتتٸ دامىتۋ رەسٸمدەرٸ باعالاناتىن. ياعني, ٶزٸنٸڭ كريتەرييلەرٸ ارقىلى بۇل جٷيە مەملەكەتتٸك ورگانداردى جۇمىسىن جاقسارتۋعا جەنە ونىمەن قوسا مەملەكەتتٸك باسقارۋدى جاڭعىرتۋدىڭ نەگٸزگٸ رەفورمالارىن قولداۋعا مەجبٷرلەيتٸن.

وسى جىلى باعالاۋ جاڭا ەدٸسنامالىق مودەل بويىنشا جٷرگٸزٸلگەن. جاڭا مودەل كٶپتەگەن رەسٸمدەردٸ باعالاۋدان باس تارتتى جەنە ەكٸ زاتقا شوعىرلاندى: نەتيجەلەردٸ باعالاۋ جەنە مەملەكەتتٸك باسقارۋدىڭ نەگٸزگٸ رەفورمالارىن قولداۋ. بۇل رەتتە مەملەكەتتٸك ورگان جۇمىسىنىڭ نەتيجەسٸ بەلگٸلٸ بٸر ستراتەگييالىق كٶرسەتكٸشتەرگە قول جەتكٸزۋ, سونداي-اق ازاماتتارعا قىزمەت كٶرسەتۋ رەتٸندە قارالۋى تيٸس. وسى تۇرعىدان باعالاۋدىڭ ەكٸ نەگٸزگٸ بلوگى (1) «بيۋدجەتتٸك باعدارامالاردىڭ ستراتەگييالىق ماقساتتارى مەن كٶرسەتكٸشتەرٸنە قول جەتكٸزۋ», (2) «ازاماتتارمەن ٶزارا ٸس-ەرەكەت» بولدى. وسى ەكٸ بلوك ەر مەملەكەتتٸك ورگان ٷشٸن باعالاۋدىڭ قورىتىندى بالىنان 45% بەرەدٸ. مەملەكەتتٸك ورگاننىڭ تيٸمدٸ جۇمىسى مٷمكٸن بولمايتىن نەگٸزگٸ پروتسەستٸك كٶرسەتكٸشتەر «ۇيىمداستىرۋشىلىق دامۋ» بلوگىندا باعالانادى جەنە قورىتىندى بالدان 10% بەرەدٸ.

بٸرٸنشٸ بلوك مەملەكەتتٸك ورگان جىل ٸشٸندە ستراتەگييالىق سيپاتتاعى مٸندەتتەرگە قالاي قول جەتكٸزگەنٸن, بۇل رەتتە بيۋدجەتتٸك باعدارلامالار قاراجاتىن قالاي يگەرگەنٸن جەنە پايدالانعانىن باعالايدى. وسى جىلى العاش رەت بارلىق مينيسترلٸكتەردە ستراتەگييالىق جوسپارلاۋ ماقساتتارى جەنە بيۋدجەت اراسىنداعى بايلانىس باعالاندى. مۇداي بايلانىستى ورناتۋ – بۇل بيۋدجەت قاراجاتىن جۇمساۋ ەسەرٸن باعالاۋ مٷمكٸن بولماعان جاعدايدا «نەتيجەلٸ» بيۋدجەتتٸ ەنگٸزۋدە العاشقى ماڭىزدى قادام.

«ازاماتتارمەن ٶزارا ٸس-ەرەكەت» ەكٸنشٸ بلوگى مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ ازاماتتاردىڭ قاجەتتٸلٸكتەرٸن قاناعاتتاندىرۋعا باعدارلانۋىن قولدايدى. مەملەكەتتٸك ورگان قىزمەتتەردٸ قانشالىقتى ساپالى جەنە مەرزٸمٸندە كٶرسەتەتٸنٸ, ونىڭ ازاماتتاردىڭ شاعىمدارىن قانشالىقتى ساپالى جەنە تولىق قارايتىنىن جەنە قاناعاتتاندىراتىنى باعالانادى, سونداي-اق مەملەكەتتٸك ورگاننىڭ «اشىقتىعى» بويىنشا ٷلكەن جۇمىس كٶلەمٸ باعالانادى: ول قانشا جەنە قانداي اشىق دەرەكتەردٸ جارييالايتىنى, ازاماتتارمەن ديالوگتى قالاي جاسايتىنى (سايت, بلوكتار, ساۋالنامالار, باسپاسٶز-كونفەرەنتسييالارى), ول بيۋدجەتتٸك اقپاراتتى قانشالىقتى تولىق اشاتىنى جەنە تالقىلاۋ ٷشٸن زاڭ جوبالارىن جارييالايتىنى. باعالاۋ شەڭبەرٸندە جاسىرىن ساۋالناما ارقىلى حالىققا كٶرسەتٸلگەن قىزمەتتەردٸڭ ساپاسىنا قوعامدىق مونيتورينگ جٷرگٸزٸلەدٸ.

«ۇيىمداستىرۋشىلىق دامۋ» بلوگى مەملەكەتتٸك ورگاننىڭ ۇيىم رەتٸندە تيٸمدٸلٸگٸن انىقتايتىن فاكتورلاردى باعالايدى, وندا مەملەكەتتٸك ورگاننىڭ پەرسونالدى باعالاۋى, سونداي-اق مەملەكەتتٸك ورگان ٶز جۇمىسىندا اقپاراتتىق جٷيەلەردٸ قانشالىقتى تولىق جەنە تيٸملٸ قولداناتىنىن, ولاردىڭ ەلەكتروندىق ٷكٸمەتپەن قانشالىقتى ينتەگراتسييالانعانىن باعالايدى. اتالعان بلوگ شەڭبەرٸندە مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەرگە بٸرەگەي جاسىرىن ساۋالناما جٷرگٸزٸلەدٸ, ولارعا جٷكتەمە دەڭگەيٸ, ەڭبەك شارتتارى مەن ەڭبەپك اقىعا قاناعاتتاندىرىلۋى, مەملەكەتتٸك ورگانداعى ىنتالاندىرۋ مەن باسقارۋشىلىق پراكتيكالار تۋرالى سۇراقتار قويىلادى. وسى جىلى ساۋالناما 27 000 مەملەكەتتٸك قىزمەتكەردٸ قامتىدى, ال قازٸر ساۋالنامانى اۆتوماتتاندىرۋ بويىنشا ٷلكەن جۇمىس جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر جەنە جاقىن ۋاقىتتا بارلىق مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەر باعالاۋعا قاتىساتىن بولادى.

باعالاۋدىڭ ەڭ نەگٸزگٸ ەسەرٸ مەملەكەتتٸك ورگاندار ٷشٸن ناقتى «تيٸمدٸلٸك كارتاسىن» كٶرۋ جەنە ٶزٸن باسقا مەملەكەتتٸك ورگاندارمەن سالىستىرۋ مٷمكٸندٸگٸ پايدا بولاتىنىن ايتۋعا بولادى. بەسەكەلەستٸكتٸڭ مۇنداي ەلەمەنتٸ كٶپتەگەن باعالاناتىن مينيسترلٸكتەر مەن ەكٸمدٸكتەر ٷشٸن مەسەلەلەردٸ شەشۋدە جەنە جۇمىستى وڭتايلاندىرۋدا جاقسى ىنتا بولا الادى. سونداي-اق باعالاۋ – بٸر رەتتٸك كومپانييا ەمەس ەكەنٸن, ونىڭ جىل سايىن ٶتكٸزٸلەتٸنٸن ەسكەرۋ بولاتىن نەرسە جەنە ونىڭ ناقتى كريتەرييلەر بويىنشا جاقسى تەرتٸپتٸك نەتيجە بەرەتٸنٸن تٷسٸنگەن جٶن.

ەلدەقايدا جوعارى دەڭگەيدە باعالاۋ جٷيەسٸ رەفورمالاردى قولداۋعا جەنە ولاردى ٸسكە اسىرۋ پروتسەسٸن تەكسەرۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بۇرىن اتالعان رەفورما مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸ كٶرسەتۋ سالاسىندا جٷرگٸزٸلەتٸن. 2013 جىلى «مەملەكەتتٸك كٶرسەتٸلەتٸن قىزمەتتەر تۋرالى» زاڭدى قابىلداعان سەتتەن باستاپ مەملەكەت ٶزٸ ٷشٸن قىزمەت بەرۋشٸنٸڭ جاڭا رٶلٸن انىقتادى. اتالعان سالادا كٶپ قيىندىق بولدى: قىزمەت كٶرسەتۋ كٶپ ۋاقىتتى الدى, حالىقتان قاعاز تٷرٸندە كٶپ قۇجات تالاپ ەتٸلدٸ, كٶرسەتٸلۋ مەرزٸمٸ ۇزاققا سوزىلدى. بۇل رەتتە كٶپتەگەن مەملەكەتتٸك قىزمەتتەر قۇرىلىمدانباعان, ولاردى كٶرسەتۋدٸڭ ناقتى ستاندارتتارى كٶرسەتٸلمەگەن, كٶرسەتٸلۋ مەرزٸمٸ مەن ورىنداۋشىلار ايقىندالماعان.

وسى مەسەلەلەردٸڭ بارلىعى مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸڭ كٶرسەتٸلۋٸن باعالاۋ ەدٸسناماسىنىڭ نەگٸزٸن قۇرادى: قىزمەتتەردٸ تٸزٸلٸمگە ەنگٸزگەننەن, ستاندارتتاردى ەزٸرلەگەننەن, اۆتوماتتاندىرۋدان جەنە ولاردى حالىققا قىزمەت كٶرسەتۋ ورتالىقتارىنا تاپسىرۋدان باستاپ قىزمەتتەردٸ كٶرسەتۋگە قاجەتتٸ مەرزٸمدەر مەن قۇجاتتاردى ەسەپتەگەنگە دەيٸن. قازٸر باعالاۋ نەتيجەلەرٸ مەملەكەتتٸك ورگاندار جاساعان اۋقىمدى جۇمىستى بايقاتادى. 2016 جىلى تٸزٸلٸمگە ەنگٸزٸلگەن جەنە «مەملەكەتتٸك» دەرەجەسٸنە يە بولعان كٶرسەتٸلەتٸن قىزمەتتەر سانى 3 ەسە ارتتى (بٷگٸندە ولار 723). تٸزٸلٸمنٸڭ ەر مەملەكەتتٸك كٶرسەتٸلەتٸن قىزمەتٸ بويىنشا ستاندارتتار مەن رەگلامەنتتەر قابىلداندى. مەملەكەتتٸك قىزمەتتٸڭ 414 تٷرٸ اۆتوماتتاندىرىلعان جەنە ەلەكتروندىق ٷلگٸدە كٶرسەتٸلەدٸ. مەملەكەتتٸك قىزمەتتەر تٷرلەرٸنٸڭ 75% (تٸزٸلٸم بويىنشا 723-تٸڭ 548-ٸ) حالىققا «ازاماتتارعا ارنالعان ٷكٸمەت» مەملەكەتتٸك كورپوراتسيياسى جەنە حقكو-لار ارقىلى قولجەتٸمدٸ بولدى. ال 7 جىلدا مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸ كٶرسەتۋ سانى 46 ەسە ازايدى (494,6-دان 10,7 مىڭعا دەيٸن).

جالپى, باعالاۋ جٷيەسٸ بٸر بٶلٸگٸ بولىپ تابىلاتىن مەملەكەتتٸك باسقارۋدى جاڭعىرتۋدان ەسەردٸ ازاماتتار ٶتٸنٸشتەرٸ مەن شاعىمدارىنىڭ قاراپايىم كٶرسەتكٸشٸ ارقىلى ايقىنداۋعا بولادى. 2007 جىلى مەملەكەتتٸك ورگاندارعا ازاماتتاردان 23 ملن-نان استام ٶتٸنٸش پەن شاعىم كەلٸپ تٷستٸ. ەكٸمشٸلٸك رەفورمانى ٸسك اسىرۋ شاماسىنا قاراي ازاماتتار ٶتٸنٸشتەرٸنٸڭ سانى 2013 جىلى 2 ەسە (10,8 ملن-عا دەيٸن), ال 2016 جىلى 18 ەسە (23-تەن 1,3 ملن-عا دەيٸن) ازايدى.

قازٸرگٸ ۋاقىتتا باعالاۋ جٷيەسٸ مەملەكەتتٸك ورگاندار قىزمەتٸنٸڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋ رەفورماسىن بەلسەندٸ قولدايدى. ول ٷشٸن بٸرقاتار كريتەرييلەر ەزٸرلەنگەن: بيۋدجەتتٸك باعدارلامالار جوبالارىن جەنە ولاردى ٸسكە اسىرۋ تۋرالى ەسەپتەردٸ جارييالاۋ كەزٸندە مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ بەلسەندٸلٸگٸ; جالپى تالقىلاۋعا ارنالعان نورماتيۆتٸك-قۇقىقتىقشش اكتٸلەردٸڭ جوبالارى; قىزمەتٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸ تۋرالى ايقىندايتىن ستاتيستيكالىق اقپارات. كەرٸ بايلانىس ساپاسى دا قوسىمشا باعالانادى: ازاماتتار تاراپىنان قانداي دا بٸر دەرەكتەر سۇرانىمدارىنا جاۋاپتار, مەملەكەتتٸك ورگاندار باسشىلارىنىڭ بلوگىنداعى شاعىمدارعا ەرەكەت ەتۋ. 2016 جىلعى قورىتىندىلار بويىنشا مەملەكەتتٸك ورگاندارعا جۇمىستا اشىقتىققا قول جەتكٸزۋ ٷشٸن كٶپ جۇمىس جاساۋ قاجەت, بۇل رەتتە باعالاۋ جٷيەسٸنٸڭ الدىندا جاڭا كٷردەلٸ مٸندەت تۇر.