Foto: Aqorda
Qasym-Jomart Toqaevtyń Niý-Iorktegi jumys sapary AQSh-tyń iri biznes ókilderiniń qatysýymen ótken «dóńgelek ústel» otyrysynda jalǵasty, dep habarlaidy Ult.kz.
Memleket basshysy Qazaqstan men AQSh-tyń keńeitilgen strategiialyq seriktestigi qarqyndy túrde damyp kele jatqanyna nazar aýdardy.
– Biz Amerikany mańyzdy seriktesterimizdiń biri sanaimyz jáne san qyrly yntymaqtastyqty odan ári damytýǵa múddeli ekenimizdi rastaimyz. Amerika Qurama Shtattarynyń da osy strategiialyq ustanymdy qoldaityny qýantady. Oǵan Prezident Donald Tramppen 2024 jyly jeltoqsan aiynda bolǵan áńgimelesý barysynda kóz jetkizdik. Búgin biz Prezident Tramppen taǵy da mazmundy áńgime júrgizdik. Ol úshin rizashylyǵymdy bildiremin. Qazaqstan Prezident Tramptyń pragmatikalyq diplomatiiany alǵa tartýyn, Eýropa men Taiaý Shyǵystan bastap Aziia men Afrikaǵa deiingi qaqtyǵystardy beibit jolmen retteýge yqpal etý isindegi rólin joǵary baǵalaidy. Onyń konstrýktivti pozitsiiasy men naqty nátijege qol jetkizýge airyqsha mán berýi jahandaǵy jiktelý ýshyqqan kezeńde shielenistiń báseńdep, dialogtyń artýyna yqpal etýde. Maqsat-mindeti aiqyn mundai batyl ári tabandy áreket halyqaralyq deńgeide moiyndaýǵa laiyq. Bizdiń oiymyzsha, bul ustanymdar erteń ótetin BUU-nyń Jalpy debatynda Uiymǵa múshe memleketterdiń nazaryna usynylýy kerek. Qurama Shtattar Qazaqstan ekonomikasyna 100 milliard dollardan astam qarjy quiǵan iri investor sanalady. Eki el ekonomikalyq yqpaldastyqta zor jetistikke jetti. Biz muny maqtan tutamyz. Qazir elimizde 630-dan astam amerikalyq kompaniia tabysty jumys istep jatyr. Olardyń qatarynda Chevron, ExxonMobil, Boeing, Visa, Mastercard, Meta, Wabtec, Citibank sekildi tanymal brendter bar, – dedi Prezident.
Foto: Aqorda
Memleket basshysy Qazaqstannyń óńirdegi ekonomikasy eń qýatty el retinde Ortalyq Aziiaǵa Amerika biznesiniń investitsiiasyn tartý jáne olardyń kásip aiasyn keńeitý isinde jetekshi ról atqarýǵa daiyn ekenin jetkizdi.
Bul baǵyttaǵy kúsh-jigerge S5+ jáne B5+ formatyndaǵy turaqty yntymaqtastyq tyń serpin bere alady.
Prezident dóńgelek ústel qatysýshylaryna elimizde júzege asyrylyp jatqan ekonomikalyq jáne saiasi reformalar týraly málimet berdi.
– Qazaqstan bilim men innovatsiiaǵa arqa súiegen ekonomika qurýdy maqsat etedi. Bul rette tsifrlyq transformatsiiaǵa basa mán beriledi. Elimizdiń ekonomikasy óńirdiń órkendeýinde negizgi ról atqarady. Qazaqstannyń mundai biikti baǵyndyrýyna Amerika biznesi aitarlyqtai úles qosty. Biylǵy segiz aidyń qorytyndysy boiynsha elimizdiń ekonomikalyq ósimi 6,5 paiyzdy qurady. Biz damýdyń joǵary qarqynyn saqtai otyryp, aýqymdy saiasi-ekonomikalyq reformalar júrgizýge niettimiz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy júzege asyrylyp jatqan jumystyń barlyǵy Qazaqstannyń tikelei shetel investitsiiasyna tartymdylyǵyn arttyrýdy kózdeitinin aitty. Sonymen qatar Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy ekonomikalyq jáne investitsiialyq yqpaldastyqtyń negizgi baǵyttaryna toqtaldy.
Qasym-Jomart Toqaev burynnan ekijaqty yntymaqtastyqtyń negizi sanalatyn energetika sektoryn alǵashqy basymdyq retinde atady.
–Chevron jáne ExxonMobil kompaniialarynyń sońǵy 30 jylda elimizge qomaqty ári tabysty investitsiia salǵanyn moiyndaimyz jáne joǵary baǵalaimyz. Aimaqtaǵy geosaiasi dúrbeleńderge qaramastan, olardyń elimizdegi qyzmetine qatysty eshqashan kúmán týǵan emes. Elimizdiń ekonomikasyn jańǵyrtýda, ozyq tehnologiialar engizýde, ekonomikalyq áleýetimizdiń ornyqtylyǵy men qýatyn arttyrýda sizderdiń Qazaqstandaǵy qyzmetterińizdiń jaǵymdy áseri boldy. Biz Teńiz, Qashaǵan jáne Qarashyǵanaq munai ken oryndaryndaǵy amerikalyq seriktesterimizben konstrýktivti yntymaqtastyqty odan ári jalǵastyramyz. Ózara seriktestigimiz aldaǵy ýaqytta da ádil ári eki tarapqa tiimdi nátije ákelgenin qalaimyz. Qazaqstan óziniń energetikalyq resýrstaryn eksporttaý baǵyttaryn ártaraptandyrýdy kózdeidi, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy atalǵan strategiialyq mańyzdy mindetti júzege asyrý isinde Amerikanyń energetika kompaniialary basty ról atqaratynyna nazar aýdardy.
Sonymen qatar Prezident geologiialyq barlaý ári iske asyrylyp jatqan jobalardyń aiasyn keńeitý, ásirese, ýran óndirý jáne ony óńdeý salasynda jańa múmkindikterdi zerdeleý qajet ekenin atap ótti.
Qazaqstan álemdik ýran naryǵyndaǵy suranystyń shamamen 40 paiyzyn óteidi. Al AQSh osy materialdyń orta eseppen 24 paiyzǵa jýyǵyn bizdiń elden importtaidy.
– AQSh-tyń energetika salasyndaǵy basymdyqtaryna sáikes, biz kómirge negizdelgen taza, tiimdi jáne ekologiialyq turǵydan qaýipsiz energetikalyq sheshimderdi usynamyz. Qazaqstanda qýattyń 70 paiyzdan astamy kómirden alynady. Álemdegi kómir qory mol elderdiń biri retinde biz de AQSh siiaqty muny energiianyń senimdi ári qaýipsiz kózi retinde qarastyramyz, tym bolmaǵanda taiaý keleshekte odan bas tartpaimyz. Elimizdiń energetikalyq strategiiasy tórt komponentke: munai, gaz, kómir jáne ýranǵa negizdelgen. Biz osy qaǵidatty berik ustanamyz, – dedi Memleket basshysy.
Prezident mańyzdy shikizat materialdaryn igerýdi basym baǵyt retinde qarastyratynyn jetkizdi. Budan bólek, Qazaqstanda mys, volfram, qorǵasyn, myrysh, litii, grafit jáne joǵary tehnologiiaǵa asa qajetti basqa da paidaly qazbalardyń mol qory bar ekenin eske saldy.
– Biz taý-ken salasynda eńbek etetin investorlar úshin ashyq ári mazmundy zańnamaǵa negizdelgen qolaily iýrisdiktsiia qalyptastyrdyq. Otandyq taý-ken sektoryna qazirdiń ózinde Ivanhoe, Rio Tinto, Anglo Teck jáne Fortescue siiaqty iri kompaniialar keldi, – dedi Memleket basshysy.
Foto: Aqorda
Qasym-Jomart Toqaev kólik jáne logistika sektoryndaǵy keń múmkindikterge toqtaldy. Sondai-aq Transkaspii halyqaralyq kólik baǵdaryn damytýdyń keleshegi zor ekenine nazar aýdardy.
– Biz Wabtec kompaniiasynyń elimizdegi mashina jasaý jáne temirjol kóligi salalaryn ilgeriletýdegi negizgi rólin joǵary baǵalaimyz. Qazaqstan atalǵan kompaniiamen seriktese otyryp, fizikalyq jelilerdi ǵana emes, úlken derekqorǵa negizdelgen intellektýaldy, integratsiialanǵan kólik dálizderin de quryp jatyr. Búgin Wabtec kompaniiasymen 4 milliard dollarǵa jýyq qarjynyń jańa kelisimine qol qoiyldy. Bul elimizdiń AQSh-pen kólik salasyndaǵy yntymaqtastyǵyn aitarlyqtai nyǵaitady. Air Astana jáne SCAT siiaqty aldyńǵy qatarly áýe kompaniialary Boeing ushaqtaryn paidalanady. Azamattyq aviatsiia parkimizdiń negizi osy ushaqtardan quralǵan. Biz Boeing kompaniiasymen yntymaqtastyqty keńeitýge jáne taiaý jyldary jańa ushaqtar alýǵa niettimiz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezidenttiń pikirinshe, ózara tiimdi yntymaqtastyqtyń taǵy bir perspektivti baǵyty – agroónerkásip kesheni.
Egistik jerleriniń kólemi jaǵynan álemde altynshy oryn alatyn jáne eń iri astyq eksporttaýshylardyń ondyǵyna kiretin Qazaqstannyń atalǵan saladaǵy múmkindikteri amerikalyq áriptesterdi qyzyqtyrýǵa tiis.
– Amerikalyq kompaniialardy Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy áleýetin barynsha paidalanýǵa shaqyramyz. Biz PepsiCo jáne Mars kompaniialarynyń zamanaýi, eksportqa baǵdarlanǵan zaýyt salý josparyn quptaimyz. Atalǵan bastamalar Qazaqstannyń eksporttyq qýatyn arttyryp qana qoimai, ónimderimizdiń jańa óńirlik naryqtarǵa shyǵýyna múmkindik beredi. Yntymaqtastyǵymyzdy odan ári nyǵaitý úshin ornyqty aýyl sharýashylyǵyn damytýdy, sý resýrstaryn únemdep paidalanýdy jáne atalǵan salany tsifrlandyrýdy kózdeitin ortaq Agroinnovatsiialyq baǵdarlama jasaýdy usynamyz, – dedi Memleket basshysy.
Prezident mán bergen kelesi basymdyq – tsifrlyq transformatsiia. Qasym-Jomart Toqaev aldaǵy úsh jylda Qazaqstandy tolyq tsifrlyq memleketke jáne tsifrlyq transformatsiia men jasandy intellekt salasynda Eýraziiada kósh bastaityn IT-habqa ainaldyrý josparymen bólisti.
NVIDIA, Amazon, Starlink jáne Microsoft siiaqty jahandyq tehnologiialyq alpaýyttar tsifrlyq ekojúiemizdi qalyptastyrýǵa belsendi atsalysyp jatyr. Memleket basshysynyń aitýynsha, bul elimizdiń IT salasyndaǵy áleýeti orasan zor ekenin kórsetedi. Bul rette tsifrlyq aktivter, Indýstriia 4.0, jasandy intellekt jáne «aqyldy qala» sheshimderi ózara yqpaldastyqtyń perspektivti baǵyttary sanalady.
Qarjy sektory týraly sóz qozǵai otyryp, Memleket basshysy dóńgelek ústel qatysýshylaryna «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń múmkindikterin tanystyrdy.
Qazirgi ýaqytta onda 80-nen asa elden 4200-den astam kompaniia tirkelgen. Onyń 60-tan astamy – amerikalyq kompaniialar.
Qasym-Jomart Toqaev adami kapitaldy damytýdyń mańyzyna erekshe toqtaldy.
– Qazaqstan birte-birte óńirlik akademiialyq jáne ǵylymi-zertteý habyna ainalyp keledi. Búginde elimizde sheteldik joǵary oqý oryndarynyń 33 filialy ashylǵan. Olardyń qatarynda Arizona ýniversiteti, Kolorado taý-ken mektebi, Diýk ýniversiteti, Pensilvaniia shtaty ýniversiteti, Minnesota ýniversiteti jáne Niý-Iork kino akademiiasy sekildi amerikalyq jetekshi joǵary oqý oryndary bar, – dedi Prezident.
Sondai-aq búginde «Bolashaq» baǵdarlamasynyń 800-den astam stipendiia iegeri AQSh-tyń Garvard, Massachýsets tehnologiialyq institýty, Stenford, Chikago ýniversiteti sekildi mańdaialdy oqý oryndarynda bilim alyp jatyr.
Bul rette Memleket jas býyn kóshbasshylaryn qalyptastyrý úshin amerikalyq ýniversitettermen jáne zertteý ortalyqtarymen birlesken jobalardyń aiasyn keńeitýdi usyndy.
Prezident mádenietke biznes tarapynan qoldaý kórsetý máselesin de qozǵady.
– Qazaqstannyń mádeni mura qoryn qurý týraly Smitson institýtynyń sheshimin erekshe yqylaspen qabyl aldym. Atalǵan qor halqymyzdyń bai murasyn saqtaý, zertteý jáne álemde nasihattaýmen ainalysady. Osy mańyzdy bastamany belsendi túrde qoldaǵany úshin Chevron kompaniiasy direktorlar keńesiniń tóraǵasy Maikl Ýirt myrzaǵa rishalyǵymdy bildiremin, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy Amerika Qurama Shtattarymen strategiialyq seriktestikti odan ári nyǵaitý elimizdiń syrtqy saiasatyndaǵy uzaq merzimdi basymdyqtardyń biri ekenin aitty.
– Qazaqstan geografiialyq turǵydan sezimtal aimaqta ornalasqan. Biz ózimizdiń strategiialyq maqsatymyzdan, sonyń ishinde AQSh-pen tyǵyz yntymaqtastyq jasaý nietimizden ainymaimyz. Óitkeni AQSh bizdiń táýelsizdigimizdi álemdegi alǵashqy elderdiń biri bolyp moiyndady jáne árdaiym Qazaqstannyń egemendigi men aýmaqtyq tutastyǵyn qoldap keledi. Halqymyz Amerikanyń bul ustanymyn shynaiy qurmetteidi. Elimizde júrgizilip jatqan aýqymdy saiasi-ekonomikalyq reformalar, ashyq jáne investitsiiaǵa qolaily saiasat júrgizý ustanymy amerikalyq kompaniialardyń Qazaqstanda alańsyz biznes júrgizýine kepildik beredi ári olardyń senimdi, uzaq merzimdi seriktes bolýyna múmkindik jasaidy, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
