فوتو: اقوردا
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ نيۋ-يوركتەگٸ جۇمىس ساپارى اقش-تىڭ ٸرٸ بيزنەس ٶكٸلدەرٸنٸڭ قاتىسۋىمەن ٶتكەن «دٶڭگەلەك ٷستەل» وتىرىسىندا جالعاستى, دەپ حابارلايدى Ult.kz.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستان مەن اقش-تىڭ كەڭەيتٸلگەن ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸگٸ قارقىندى تٷردە دامىپ كەلە جاتقانىنا نازار اۋداردى.
– بٸز امەريكانى ماڭىزدى سەرٸكتەستەرٸمٸزدٸڭ بٸرٸ سانايمىز جەنە سان قىرلى ىنتىماقتاستىقتى ودان ەرٸ دامىتۋعا مٷددەلٸ ەكەنٸمٸزدٸ راستايمىز. امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ دا وسى ستراتەگييالىق ۇستانىمدى قولدايتىنى قۋانتادى. وعان پرەزيدەنت دونالد ترامپپەن 2024 جىلى جەلتوقسان ايىندا بولعان ەڭگٸمەلەسۋ بارىسىندا كٶز جەتكٸزدٸك. بٷگٸن بٸز پرەزيدەنت ترامپپەن تاعى دا مازمۇندى ەڭگٸمە جٷرگٸزدٸك. ول ٷشٸن ريزاشىلىعىمدى بٸلدٸرەمٸن. قازاقستان پرەزيدەنت ترامپتىڭ پراگماتيكالىق ديپلوماتييانى العا تارتۋىن, ەۋروپا مەن تاياۋ شىعىستان باستاپ ازييا مەن افريكاعا دەيٸنگٸ قاقتىعىستاردى بەيبٸت جولمەن رەتتەۋگە ىقپال ەتۋ ٸسٸندەگٸ رٶلٸن جوعارى باعالايدى. ونىڭ كونسترۋكتيۆتٸ پوزيتسيياسى مەن ناقتى نەتيجەگە قول جەتكٸزۋگە ايرىقشا مەن بەرۋٸ جاھانداعى جٸكتەلۋ ۋشىققان كەزەڭدە شيەلەنٸستٸڭ بەسەڭدەپ, ديالوگتىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتۋدە. ماقسات-مٸندەتٸ ايقىن مۇنداي باتىل ەرٸ تاباندى ەرەكەت حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىنداۋعا لايىق. بٸزدٸڭ ويىمىزشا, بۇل ۇستانىمدار ەرتەڭ ٶتەتٸن بۇۇ-نىڭ جالپى دەباتىندا ۇيىمعا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ نازارىنا ۇسىنىلۋى كەرەك. قۇراما شتاتتار قازاقستان ەكونوميكاسىنا 100 ميلليارد دوللاردان استام قارجى قۇيعان ٸرٸ ينۆەستور سانالادى. ەكٸ ەل ەكونوميكالىق ىقپالداستىقتا زور جەتٸستٸككە جەتتٸ. بٸز مۇنى ماقتان تۇتامىز. قازٸر ەلٸمٸزدە 630-دان استام امەريكالىق كومپانييا تابىستى جۇمىس ٸستەپ جاتىر. ولاردىڭ قاتارىندا Chevron, ExxonMobil, Boeing, Visa, Mastercard, Meta, Wabtec, Citibank سەكٸلدٸ تانىمال برەندتەر بار, – دەدٸ پرەزيدەنت.
فوتو: اقوردا
مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ ٶڭٸردەگٸ ەكونوميكاسى ەڭ قۋاتتى ەل رەتٸندە ورتالىق ازيياعا امەريكا بيزنەسٸنٸڭ ينۆەستيتسيياسىن تارتۋ جەنە ولاردىڭ كەسٸپ اياسىن كەڭەيتۋ ٸسٸندە جەتەكشٸ رٶل اتقارۋعا دايىن ەكەنٸن جەتكٸزدٸ.
بۇل باعىتتاعى كٷش-جٸگەرگە س5+ جەنە B5+ فورماتىنداعى تۇراقتى ىنتىماقتاستىق تىڭ سەرپٸن بەرە الادى.
پرەزيدەنت دٶڭگەلەك ٷستەل قاتىسۋشىلارىنا ەلٸمٸزدە جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقان ەكونوميكالىق جەنە ساياسي رەفورمالار تۋرالى مەلٸمەت بەردٸ.
– قازاقستان بٸلٸم مەن يننوۆاتسيياعا ارقا سٷيەگەن ەكونوميكا قۇرۋدى ماقسات ەتەدٸ. بۇل رەتتە تسيفرلىق ترانسفورماتسيياعا باسا مەن بەرٸلەدٸ. ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكاسى ٶڭٸردٸڭ ٶركەندەۋٸندە نەگٸزگٸ رٶل اتقارادى. قازاقستاننىڭ مۇنداي بيٸكتٸ باعىندىرۋىنا امەريكا بيزنەسٸ ايتارلىقتاي ٷلەس قوستى. بيىلعى سەگٸز ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكالىق ٶسٸمٸ 6,5 پايىزدى قۇرادى. بٸز دامۋدىڭ جوعارى قارقىنىن ساقتاي وتىرىپ, اۋقىمدى ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالار جٷرگٸزۋگە نيەتتٸمٸز, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقان جۇمىستىڭ بارلىعى قازاقستاننىڭ تٸكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيياسىنا تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋدى كٶزدەيتٸنٸن ايتتى. سونىمەن قاتار قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ەكونوميكالىق جەنە ينۆەستيتسييالىق ىقپالداستىقتىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىنا توقتالدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇرىننان ەكٸجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگٸزٸ سانالاتىن ەنەرگەتيكا سەكتورىن العاشقى باسىمدىق رەتٸندە اتادى.
–Chevron جەنە ExxonMobil كومپانييالارىنىڭ سوڭعى 30 جىلدا ەلٸمٸزگە قوماقتى ەرٸ تابىستى ينۆەستيتسييا سالعانىن مويىندايمىز جەنە جوعارى باعالايمىز. ايماقتاعى گەوساياسي دٷربەلەڭدەرگە قاراماستان, ولاردىڭ ەلٸمٸزدەگٸ قىزمەتٸنە قاتىستى ەشقاشان كٷمەن تۋعان ەمەس. ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكاسىن جاڭعىرتۋدا, وزىق تەحنولوگييالار ەنگٸزۋدە, ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸمٸزدٸڭ ورنىقتىلىعى مەن قۋاتىن ارتتىرۋدا سٸزدەردٸڭ قازاقستانداعى قىزمەتتەرٸڭٸزدٸڭ جاعىمدى ەسەرٸ بولدى. بٸز تەڭٸز, قاشاعان جەنە قاراشىعاناق مۇناي كەن ورىندارىنداعى امەريكالىق سەرٸكتەستەرٸمٸزبەن كونسترۋكتيۆتٸ ىنتىماقتاستىقتى ودان ەرٸ جالعاستىرامىز. ٶزارا سەرٸكتەستٸگٸمٸز الداعى ۋاقىتتا دا ەدٸل ەرٸ ەكٸ تاراپقا تيٸمدٸ نەتيجە ەكەلگەنٸن قالايمىز. قازاقستان ٶزٸنٸڭ ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارىن ەكسپورتتاۋ باعىتتارىن ەرتاراپتاندىرۋدى كٶزدەيدٸ, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى اتالعان ستراتەگييالىق ماڭىزدى مٸندەتتٸ جٷزەگە اسىرۋ ٸسٸندە امەريكانىڭ ەنەرگەتيكا كومپانييالارى باستى رٶل اتقاراتىنىنا نازار اۋداردى.
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت گەولوگييالىق بارلاۋ ەرٸ ٸسكە اسىرىلىپ جاتقان جوبالاردىڭ اياسىن كەڭەيتۋ, ەسٸرەسە, ۋران ٶندٸرۋ جەنە ونى ٶڭدەۋ سالاسىندا جاڭا مٷمكٸندٸكتەردٸ زەردەلەۋ قاجەت ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
قازاقستان ەلەمدٸك ۋران نارىعىنداعى سۇرانىستىڭ شامامەن 40 پايىزىن ٶتەيدٸ. ال اقش وسى ماتەريالدىڭ ورتا ەسەپپەن 24 پايىزعا جۋىعىن بٸزدٸڭ ەلدەن يمپورتتايدى.
– اقش-تىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى باسىمدىقتارىنا سەيكەس, بٸز كٶمٸرگە نەگٸزدەلگەن تازا, تيٸمدٸ جەنە ەكولوگييالىق تۇرعىدان قاۋٸپسٸز ەنەرگەتيكالىق شەشٸمدەردٸ ۇسىنامىز. قازاقستاندا قۋاتتىڭ 70 پايىزدان استامى كٶمٸردەن الىنادى. ەلەمدەگٸ كٶمٸر قورى مول ەلدەردٸڭ بٸرٸ رەتٸندە بٸز دە اقش سيياقتى مۇنى ەنەرگييانىڭ سەنٸمدٸ ەرٸ قاۋٸپسٸز كٶزٸ رەتٸندە قاراستىرامىز, تىم بولماعاندا تاياۋ كەلەشەكتە ودان باس تارتپايمىز. ەلٸمٸزدٸڭ ەنەرگەتيكالىق ستراتەگيياسى تٶرت كومپونەنتكە: مۇناي, گاز, كٶمٸر جەنە ۋرانعا نەگٸزدەلگەن. بٸز وسى قاعيداتتى بەرٸك ۇستانامىز, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت ماڭىزدى شيكٸزات ماتەريالدارىن يگەرۋدٸ باسىم باعىت رەتٸندە قاراستىراتىنىن جەتكٸزدٸ. بۇدان بٶلەك, قازاقستاندا مىس, ۆولفرام, قورعاسىن, مىرىش, ليتيي, گرافيت جەنە جوعارى تەحنولوگيياعا اسا قاجەتتٸ باسقا دا پايدالى قازبالاردىڭ مول قورى بار ەكەنٸن ەسكە سالدى.
– بٸز تاۋ-كەن سالاسىندا ەڭبەك ەتەتٸن ينۆەستورلار ٷشٸن اشىق ەرٸ مازمۇندى زاڭناماعا نەگٸزدەلگەن قولايلى يۋريسديكتسييا قالىپتاستىردىق. وتاندىق تاۋ-كەن سەكتورىنا قازٸردٸڭ ٶزٸندە Ivanhoe, Rio Tinto, Anglo Teck جەنە Fortescue سيياقتى ٸرٸ كومپانييالار كەلدٸ, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
فوتو: اقوردا
قاسىم-جومارت توقاەۆ كٶلٸك جەنە لوگيستيكا سەكتورىنداعى كەڭ مٷمكٸندٸكتەرگە توقتالدى. سونداي-اق ترانسكاسپيي حالىقارالىق كٶلٸك باعدارىن دامىتۋدىڭ كەلەشەگٸ زور ەكەنٸنە نازار اۋداردى.
– بٸز Wabtec كومپانيياسىنىڭ ەلٸمٸزدەگٸ ماشينا جاساۋ جەنە تەمٸرجول كٶلٸگٸ سالالارىن ٸلگەرٸلەتۋدەگٸ نەگٸزگٸ رٶلٸن جوعارى باعالايمىز. قازاقستان اتالعان كومپانييامەن سەرٸكتەسە وتىرىپ, فيزيكالىق جەلٸلەردٸ عانا ەمەس, ٷلكەن دەرەكقورعا نەگٸزدەلگەن ينتەللەكتۋالدى, ينتەگراتسييالانعان كٶلٸك دەلٸزدەرٸن دە قۇرىپ جاتىر. بٷگٸن Wabtec كومپانيياسىمەن 4 ميلليارد دوللارعا جۋىق قارجىنىڭ جاڭا كەلٸسٸمٸنە قول قويىلدى. بۇل ەلٸمٸزدٸڭ اقش-پەن كٶلٸك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن ايتارلىقتاي نىعايتادى. Air Astana جەنە SCAT سيياقتى الدىڭعى قاتارلى ەۋە كومپانييالارى Boeing ۇشاقتارىن پايدالانادى. ازاماتتىق اۆياتسييا پاركٸمٸزدٸڭ نەگٸزٸ وسى ۇشاقتاردان قۇرالعان. بٸز Boeing كومپانيياسىمەن ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە جەنە تاياۋ جىلدارى جاڭا ۇشاقتار الۋعا نيەتتٸمٸز, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنتتٸڭ پٸكٸرٸنشە, ٶزارا تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىقتىڭ تاعى بٸر پەرسپەكتيۆتٸ باعىتى – اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸ.
ەگٸستٸك جەرلەرٸنٸڭ كٶلەمٸ جاعىنان ەلەمدە التىنشى ورىن الاتىن جەنە ەڭ ٸرٸ استىق ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ وندىعىنا كٸرەتٸن قازاقستاننىڭ اتالعان سالاداعى مٷمكٸندٸكتەرٸ امەريكالىق ەرٸپتەستەردٸ قىزىقتىرۋعا تيٸس.
– امەريكالىق كومپانييالاردى قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ەلەۋەتٸن بارىنشا پايدالانۋعا شاقىرامىز. بٸز PepsiCo جەنە Mars كومپانييالارىنىڭ زاماناۋي, ەكسپورتقا باعدارلانعان زاۋىت سالۋ جوسپارىن قۇپتايمىز. اتالعان باستامالار قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق قۋاتىن ارتتىرىپ قانا قويماي, ٶنٸمدەرٸمٸزدٸڭ جاڭا ٶڭٸرلٸك نارىقتارعا شىعۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ىنتىماقتاستىعىمىزدى ودان ەرٸ نىعايتۋ ٷشٸن ورنىقتى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى, سۋ رەسۋرستارىن ٷنەمدەپ پايدالانۋدى جەنە اتالعان سالانى تسيفرلاندىرۋدى كٶزدەيتٸن ورتاق اگرويننوۆاتسييالىق باعدارلاما جاساۋدى ۇسىنامىز, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت مەن بەرگەن كەلەسٸ باسىمدىق – تسيفرلىق ترانسفورماتسييا. قاسىم-جومارت توقاەۆ الداعى ٷش جىلدا قازاقستاندى تولىق تسيفرلىق مەملەكەتكە جەنە تسيفرلىق ترانسفورماتسييا مەن جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا ەۋرازييادا كٶش باستايتىن ٸت-حابقا اينالدىرۋ جوسپارىمەن بٶلٸستٸ.
NVIDIA, Amazon, Starlink جەنە Microsoft سيياقتى جاھاندىق تەحنولوگييالىق الپاۋىتتار تسيفرلىق ەكوجٷيەمٸزدٸ قالىپتاستىرۋعا بەلسەندٸ اتسالىسىپ جاتىر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل ەلٸمٸزدٸڭ ٸت سالاسىنداعى ەلەۋەتٸ وراسان زور ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. بۇل رەتتە تسيفرلىق اكتيۆتەر, يندۋسترييا 4.0, جاساندى ينتەللەكت جەنە «اقىلدى قالا» شەشٸمدەرٸ ٶزارا ىقپالداستىقتىڭ پەرسپەكتيۆتٸ باعىتتارى سانالادى.
قارجى سەكتورى تۋرالى سٶز قوزعاي وتىرىپ, مەملەكەت باسشىسى دٶڭگەلەك ٷستەل قاتىسۋشىلارىنا «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن تانىستىردى.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا وندا 80-نەن اسا ەلدەن 4200-دەن استام كومپانييا تٸركەلگەن. ونىڭ 60-تان استامى – امەريكالىق كومپانييالار.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ادامي كاپيتالدى دامىتۋدىڭ ماڭىزىنا ەرەكشە توقتالدى.
– قازاقستان بٸرتە-بٸرتە ٶڭٸرلٸك اكادەمييالىق جەنە عىلىمي-زەرتتەۋ حابىنا اينالىپ كەلەدٸ. بٷگٸندە ەلٸمٸزدە شەتەلدٸك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ 33 فيليالى اشىلعان. ولاردىڭ قاتارىندا اريزونا ۋنيۆەرسيتەتٸ, كولورادو تاۋ-كەن مەكتەبٸ, ديۋك ۋنيۆەرسيتەتٸ, پەنسيلۆانييا شتاتى ۋنيۆەرسيتەتٸ, ميننەسوتا ۋنيۆەرسيتەتٸ جەنە نيۋ-يورك كينو اكادەميياسى سەكٸلدٸ امەريكالىق جەتەكشٸ جوعارى وقۋ ورىندارى بار, – دەدٸ پرەزيدەنت.
سونداي-اق بٷگٸندە «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ 800-دەن استام ستيپەندييا يەگەرٸ اقش-تىڭ گارۆارد, ماسساچۋسەتس تەحنولوگييالىق ينستيتۋتى, ستەنفورد, چيكاگو ۋنيۆەرسيتەتٸ سەكٸلدٸ ماڭدايالدى وقۋ ورىندارىندا بٸلٸم الىپ جاتىر.
بۇل رەتتە مەملەكەت جاس بۋىن كٶشباسشىلارىن قالىپتاستىرۋ ٷشٸن امەريكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن جەنە زەرتتەۋ ورتالىقتارىمەن بٸرلەسكەن جوبالاردىڭ اياسىن كەڭەيتۋدٸ ۇسىندى.
پرەزيدەنت مەدەنيەتكە بيزنەس تاراپىنان قولداۋ كٶرسەتۋ مەسەلەسٸن دە قوزعادى.
– قازاقستاننىڭ مەدەني مۇرا قورىن قۇرۋ تۋرالى سميتسون ينستيتۋتىنىڭ شەشٸمٸن ەرەكشە ىقىلاسپەن قابىل الدىم. اتالعان قور حالقىمىزدىڭ باي مۇراسىن ساقتاۋ, زەرتتەۋ جەنە ەلەمدە ناسيحاتتاۋمەن اينالىسادى. وسى ماڭىزدى باستامانى بەلسەندٸ تٷردە قولداعانى ٷشٸن Chevron كومپانيياسى ديرەكتورلار كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى مايكل ۋيرت مىرزاعا ريشالىعىمدى بٸلدٸرەمٸن, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى امەريكا قۇراما شتاتتارىمەن ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸكتٸ ودان ەرٸ نىعايتۋ ەلٸمٸزدٸڭ سىرتقى ساياساتىنداعى ۇزاق مەرزٸمدٸ باسىمدىقتاردىڭ بٸرٸ ەكەنٸن ايتتى.
– قازاقستان گەوگرافييالىق تۇرعىدان سەزٸمتال ايماقتا ورنالاسقان. بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ ستراتەگييالىق ماقساتىمىزدان, سونىڭ ٸشٸندە اقش-پەن تىعىز ىنتىماقتاستىق جاساۋ نيەتٸمٸزدەن اينىمايمىز. ٶيتكەنٸ اقش بٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ ەلەمدەگٸ العاشقى ەلدەردٸڭ بٸرٸ بولىپ مويىندادى جەنە ەردايىم قازاقستاننىڭ ەگەمەندٸگٸ مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن قولداپ كەلەدٸ. حالقىمىز امەريكانىڭ بۇل ۇستانىمىن شىنايى قۇرمەتتەيدٸ. ەلٸمٸزدە جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان اۋقىمدى ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالار, اشىق جەنە ينۆەستيتسيياعا قولايلى ساياسات جٷرگٸزۋ ۇستانىمى امەريكالىق كومپانييالاردىڭ قازاقستاندا الاڭسىز بيزنەس جٷرگٸزۋٸنە كەپٸلدٸك بەرەدٸ ەرٸ ولاردىڭ سەنٸمدٸ, ۇزاق مەرزٸمدٸ سەرٸكتەس بولۋىنا مٷمكٸندٸك جاسايدى, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
