- Aǵa, ózińizdi Abaitanýshy ǵalym retinde jaqsy bilemiz. Osy Abai atamyz bir qara sózinde dúnieniń kóringen-kórinbegen syryn túgeldemei, adamdyqtyń orny bolmaidy degen. Tipti, ondailardy haiýanǵa teńegen. Ony qalai túsinemiz?
- Endi Abai atamyzdyń ishi-baýyryna kirip, tolyqqandy tanýymyzǵa ne kedergi?
- Abaidy tanýda úsh kedergi bar bizdiń aldymyzda. Birinshi kedergi, Abaidyń ómirbaianyn Áýezov arqyly bilgenmen, onyń zamanyndaǵy saiasi syrdy, qupiiany bilmeimiz. Osyny ashpasaq, Abaidyń 18 jyl bolys bolǵanyn, sodan qalyptasyp úkimetke qarsy shyqqanyn túsine almaimyz. Resei bizdi qol astyna alǵannan keiin ekonomikalyq jaǵynan meńgerdi. Sonymen birge, ideologiialyq jaǵynan meńgerýge kúsh saldy. Oǵan missionerlerdi jiberdi. Ilminskii bastaǵan top keldi. Olardyń maqsaty bizdi shoqyndyrý, sol arqyly orystandyrý edi. Keiin shoqyndyrýdy qoiǵanmenen, orystandyrý saiasatyn ustap qaldy. Osylardyń bilý úshin Abai ómiriniń tarihyna tereń úńilýimiz kerek. Bul Abaidy tanýdaǵy birinshi kedergi bolyp otyr. Abai qaidan shyqty? Onyń bilikke aralasqandaǵy qatynasy qandai boldy? Abai bilikten de bolystyqtan da bezip shyqty. Bunyń astarynda úlken bále jatqanyn kórdi. Ol qandai bále? Batys-Sibir general-gýbernatory patshaǵa jazǵan hatynda aitady: «Qazaqtyń dalasynda sekseýil degen aǵash ósedi. Shege qaqsań kirmeidi, baltamen shapsań jarylmaidy. Biraq, ózin ǵana bir qatty nársege ursań, byt-shyt bolady eken. Biz osyny qazaqqa qoldanaiyq». Mine, Reseidiń saiasi basty syzyǵy osy bolyp kele jatyr. Qazaqtarǵa úlken oblystardy biletti. Mysaly, Batys Qazaqstanda sultan bileýshiler degen boldy. Tek qana tórelerden qoiyldy. Ol úlken gýberniiany bilep otyrdy. Orta júzde aǵa sultan degen shyqty. Ol da bir úlken oblysty bilep otyrdy. Biraq olardyń artynda orystyń bir ókili turdy. Solar arqyly aitqanyn istetip otyrdy. Ol kezde Ońtústik Qazaqstan túgeldei Qoqan handyǵyna qaraityn. Ondaǵy bilik rýdyń negizinde qurylady. Rýdyń basshysyn datqa qoiady. Sonda 19-ǵasyrdyń birinshi jartysynda biz úshke bólindik. Batys sultan bileýshilerge, Orta aǵa sultandarǵa, Ońtústik datqalarǵa baǵyndy. Bundai bilikti «uzyn arqan, keń tusaý» dep baǵalaýǵa bolady. Ol ne demek? Atty uzyn arqanmen bailap qoiady, odan ary kete almaidy. Osyny «uzyn arqan, keń tusaý» deidi. Bul júie 1867 jylǵa deiin keldi. 1867 jyldan bastap bizdi, Orta Aziianyń bárin túgeldei jaýlap aldy. Qytaimen shekarany bekitti. Sodan keiin Patsha úkimeti 50 jyldai zertteý júrgize kelip, qazaqty qalai ustaimyz degen máselege toqtady. Olar qaitadan aldyńǵy ádiske súiendi. Sóitip, bolystyq júieni alyp keldi. Bolys jaman dep júre bergenimizben, onyń tamyryn ashpaǵanbyz. Bir bolys 12 aýyldan turady. Onda 2 myńǵa jýyq úi bolady. Sol 12 aýyl tórtke bólinedi. 4 bi bolady, 4 aýylnai bolady, elýbasy, onbasy degender bolady. 12 aýyl bir rýdan bolmaidy. Mindetti túrde ártúrli rýdan bolady. Mine, qazaqtar bolys, bi, aýylnai, elýbasy men onbasy bolýǵa talasyp, ózara qyrqysa bastaidy. Sol bilikke itshe talasqan qazaqtyń minez-qulqy ózgerip ketti. Eki sóilemeitin qazaq ótirik aitatyn boldy, aryz jazýdy bilmeitin qazaq aryz jazýshy bolyp shyǵa keldi. Jala jabý, qym qýyt partiiagershilik aitys-tartys kóbeidi. Bunyń nátijesi ne boldy degende, qazaq minez-qulqy jaǵynan buzyldy. S. Toraiǵyrovtyń:
«Abai tusy qazaqtyń buzylǵany,
Qaralyqqa ainalyp qyzyl qany.
Eldigine, jerine, hám dinine,
Quryldy talai tuzaq, talai qaqpan», - dep aitqany bar. Iaǵni, tuzaq dep otyrǵany missionerlik saiasat, qaqpan dep bolystyq júieni aityp otyr. Osy júieniń arqasynda qazaqtar itshe talasyp, buzylyp ketti. Buny qazaqtar da bildi, aqyndar da bildi, Abai da bildi. Olardyń barlyǵy da buǵan qarsylyq bildirdi. Zar zaman aqyndarynyń barlyǵy qarsylyq bildirdi. Biz osy qupiiany bilmeiinshe, bolystyq kezeńde qalyptasqan Abaidyń ómirin de tolyq bile almaimyz.
Boldy da partiia,
El ishi jaryldy.
Áýremin men tyia,
Daýyń men sharyndy, - deidi Abai. Mine, sonyń ishinde «Aiqaimen ótti ómirim» deidi. Halyqtyń buzylǵanyn Abai kórdi. Abaidyń saiasi áleýmettik lirikasynyń motivin túsiný úshin jańaǵynyń bárin túsinýimiz kerek. Sonda biz ádemi ashyp alamyz. Mine, birinshi kedergi osy. Osy kedergini biz ala almai júrmiz. Men qazir «Abaitanýdaǵy úsh kedergi nede?» degen maqala jazyp jatyrmyn. Sóitip bir kedergini ashtyq. Odan qutyldyq. Endi ary qarai kirip ketem. Endi ekinshi kedergi shyqty aldymyzdan. Abai óziniń óleńderinde, ásirese qara sózinde islamiattan kóptegen terminder endiredi. Biz ony oqimyz da túsinbeimiz. «Aqyl men haýas barlyǵyn, Bilmei dúr júrek, seze dúr, Mútákállimin, mantikin, Beker bosqa eze dúr» deidi. Túk túsinbeisiń. Sodan «haýas» degen ne dep izdedim? Sóitip, haýasyn taptym, mantyqyn, mýtakalamyn taptym. Sodan ishine kirdim. Abaidyń dúnietanymy dál osy jerde tur eken. Buny filosoftar dini óleń dep, aýzyna alǵan emes. Negizgi burylys osy jerde jasalynady. Abai nege mýtakalamindi, mantyqyndy teristedi? Bular bir kezderi islamnyń ishinen shyqqan aǵymdar. Mýtakalimder grekterdiń filosofiiasyn islammen bailanystyryp dáleldeitin. Mine, Abai solarǵa qarsy ekenin osy óleńderinde bildiredi. Ekinshi kedergini aldyq.
Endi úshinshi kedergi qaldy. Bul – Abaidyń dúnietanymy. Abaidyń dúnietanymyn bizdiń filosoftar ateist, materialist dep túsindirdi. Al, shyn máninde Abai ateist te, materialist te emes eken. Daǵdarysqa tústik. Endi qalai shyǵamyz? Burynǵy jolmen biz eshqaida shyǵa almaimyz. Budan shyǵý úshin uly sanaǵa bet buramyz. Kvanttyq fizika ókilderi materiiany máńgi dep senetinbiz dep aǵynan jaryldy. Sóitsek materiia máńgi emes eken, ózgeredi eken. Ol da sananyń jemisi eken. Osyǵan kózimiz jetti dedi. Sóitip olar ózderiniń burynǵa ateisttik, materialisttik joldaryn teristep, uly sanaǵa keldi. Kvant ókilderi bizdi energetikalyq óris qaptap turǵandyǵyn aitady. Bul óris búkil dúnieni Allanyń qudiretimen bilep otyr. Bul energetikalyq óris bizge áser etedi, oǵan biz áser ete alamyz. Mysalǵa, biz bárimiz jaqsy tilekpen, adal júretin bolsaq, ana jaq nurlanady. Odan keiin jerge jaqsy dúnieler keledi. Al, endi bárimiz anany óltireiik, anany aldaiyq deitin aram oida bolatyn bolsaq, ana túrlenip, bizge belgi beredi. Jer silkinedi, ia bolmasa janartaý atylady. Keide sý tasyp ketedi. Sonda biz tikelei bailanysty ekenbiz. Energetikalyq óristiń arǵy jaǵynda aqyl iesi turady. Endigi jol soǵan qarai ketti. Mine, filosoftar osyny máseleni ashyp beretin bolsa, úshinshi kedergi alynady. Ol bolmasa ázirshe úshinshi kedergi alynbaidy. Osy úsh kedergini myqtap joia alsaq, Abaidyń ishine kirip, zaryn tyńdaimyz. Abai bylai deidi: «Qaiǵy shyǵar ilimnen, Yza shyǵar bilimnen. Qaiǵy men yza qysqan soń, Zar shyǵady tilimnen».
- Abaidyń zary ne boldy? Neni zarlady, neni joqtady?
- Abaidyń zaryn qalai túsinemiz? Abaidy zarlatqan jańaǵy saiasat. Sodan keiin Abai osydan qutylýdyń jolyn izdedi. Myna buzylyp bara jatqan halyqty qandai emmen emdeimin degen. Sodan qatty izdenip otyryp, tolyq adam ilimi degendi jasady. Tolyq adam iliminiń toq eteri – aqyl, ádilet, rahym degendi alady. Osy úsheýine tolyq adamnyń kontseptsiiasy jasalynady. Ondaǵy aqyl degenimiz ne? Allanyń segiz sipaty bar. Sonyń eń kúshti sipaty Ǵylym men Qudiret. Osy ekeýin biriktirip alady da Abai aqyl dep beredi. Aqyldyń tappaityny joq. Aqyl ekige bólinedi: nurly aqyl, sýyq aqyl. Al, Eýropa bolsa sýyq aqyldyń eli. Ǵylymdy imansyzdyq jolǵa bastady olar. Nege? Sebebi, olardyń bar óneri adamdy qyratyn qarý-jaraq jasaý. Al, nurly aqyl oǵan qaramaidy. Ol halyqqa tek qana jaqsylyq jasaidy. Júrgen jerine jylylyq ákeledi. Abaidyń armandaityny osy nurly aqyl. Tolyq adamda nurly aqyl bolady, jarym adamda sýyq aqyl bolady. Qazirgi bizdiń kásipkerlerimizde sýyq aqyl. Olardy aqymaq dei almaisyń. Aqyldy jáne qairatker. Biraq, bir nárse jetpeidi. Onyń júreginde iman, senim joq. Sol búldiredi onyń barlyǵyn. Qazirgi milliarderlerdi men súlikterge teńer edim. Halyqtyń qarajatyna qadalǵan súlikter. Burynǵy súlikter toiǵannan keiin túsip qalatyn, qanaǵaty bar bolatyn. Myna súlikterdiń qanaǵaty joq. Halyqtyń bailyǵyna jabysyp, quiryǵyn kesip qoiǵan. Ar jaqtan sora beredi, myna jaqtan aǵa beredi. Halyq ólse óle bersin. Imany joq qazirgi milliarderler osyndai. Qoǵamnyń árbir salasy Abaidyń osy ilimine mán berýi kerek. Qazir segiz ýniversitette Abaidyń tolyq adam ilimin úiretip jatyrmyz. Jastar sol ilimdi tolyq igerip shyqsa, aramdyq jolǵa júrmeidi. Eger lai sý sekildi lastanǵan bolsaq, bul ilim sodan tazartady. Rýhani tazartqysh dep aitýǵa bolady. Buny joǵarǵy jaq sezinip jatqan joq. Áli de Abaidy bizdiń materialistter salyp bergen jolmen túsinýde. Sol úshin halyqaralyq deńgeide Abaitaný institýtyn ashýymyz kerek. Formýlalaryn da taýyp jatyrmyz. Shet elderde institýttar bar. Olar memleketten aqsha almaidy. Imanǵali Tasmaǵambetov osy Abai institýtyn salýǵa jer bólgen edi. Sol jerdi biz ala almai otyrmyz. Sony berse biz de úkimetten bir tiyn almas edik. Kásipkerlerimiz daiar tur. Bes qabatty úidi salady da, ózderiniń kásibin júrgizedi. Biz solardan azdaǵan paiyz alyp otyramyz. Ary qarai ǵylymdy damyta beremiz. Sheteldik institýttardyń balamasyn biz Qazaqstanda jasaýymyz kerek. Sondai jaǵdaida ǵana Abaitaný ǵylymy ary qarai damidy. Órkendeidi, ósedi. Qazirgi kezde osy býyndardy sheshý kerek. Buny túsinip jatqan adamdar az qazir. Abaitanýda kandidattar da, doktorlar da kóp. Biraq, kópshiligi materialisttik kózqarasta. Al, endi myna turǵydan qalyptasqan adamdar biren-saran ǵana. Bul joldaǵylardy analar túsine almaidy. Bizdi idealist deidi. Biz idealistik emes, jańa jolǵa túsip bara jatyrmyz. Biraq ana jaqtaǵy aýyr júk bizdi ózine qarai tartyp tur. Sytylyp kete almai jatyrmyz. Mine, Abaitanýdyń taǵdyry qazir osyndai jaǵdaida tur.
- Nege Abai osy tolyq adam ilimin jasaýǵa keldi?
- 18 jyl bolys bolǵan Abai bárin kózimen kórdi. Bir atanyń kindiginen taraǵan balalar 5-6 úi bolyp, aýyl bolyp otyrady. Bizdiń iadromyz osy – qazaq otbasy. Olardyń maly, jany ortaq. Birine-biri kómek beredi. Bunda eshqandai tap joq. Biraq osy ystyq uiamyzdy Resei saiasaty buzdy. Buzǵannan keiin biz jańaǵydai jolǵa tústik. Bizge qazir ulttyq ideologiia kerek bop tur. Qazaq qazir oi-sanasy jaǵynan bólinip ketti. Jazýy jaǵynan úshke bólindi. Biz oryssha jazamyz, Qytaidaǵy qazaqtar arabsha jazady, Eýropadaǵy qazaqtar latynsha jazady da bir-birimizdi oqi almaimyz. Jazýda osylai bólindik. Dinnen de bólindik. Ýahabister bar, basqalar bar. Byt-shyt bolyp jatyr qazir. Al, sodan til jaǵynan da biz bólindik. Ada qazaq, shala qazaq, taza qazaq boldyq. Qazir shala qazaqtardyń zamany. Bilik solardyń qolynda. Olar kimder? Qazaqty shoqyndyrýdyń kilti mektep degen. Ol baiaǵyda orys-qazaq mektebi bolatyn. Keńes úkimeti kezinde aralas mektep dep aldy. Sóitip bul internatsionalizmniń mektebi dep aralas mektepti kóbeitti. Qazaqstanda 2097 aralas mektep bar. Jylyna 300-350 myń shala qazaqtardy daiarlap jatyrmyz. Endi ony qaitadan oqytý kerek qoi. Oǵan memleketten qarjy kerek. Qazaǵyn qazaǵyna jiber, orysyn orysyna jiber. Bitti, sharýa sheshiledi. Biraq sony shala qazaqtar men ada qazaqtar ustap otyr. Bilik solardyń qolynda. Zań jasaidy, sóitip úkimetke áser etedi. Men ony áshkerelep maqala da jazdym. Ministrge hat ta jazdym. Barlyǵyn dáleldep berdim. Bireýi qyńq etpeidi. Kórmeidi, bilmeidi. Meni jaqtap jatqan adamdar da bar. Biraq, buǵan batyly jetpei otyr. Bizdiń ministrliktegi úlken qatelik osynda jatyr. Osylardyń bárin talassyz sheshýge bolady. Tek qana kózqaras ózgerýi kerek. Ol kózqarastyń ózgerýi uzaq ýaqytqa sozylady. Sebebi, 500 jyl Qudaisyz ómir súrgen Eýropa buǵan kele almaidy. Markstik kózqaraspen qalyptasqan Resei buǵan kele almaidy. Biraq, biz de osylardyń ishindemiz ǵoi. Biz Abaidyń ilimi arqyly osydan shyǵyp kete alamyz. Men osy Abaidyń 170 jyldyǵynda Óskemende, Semeide baiandama jasadym. Onda osy ideiany kóterdim. Ana jol teris, tezirek myna jolǵa túsýimiz kerek. Sebebi, Abai bizge joldy ashyp berip otyr ǵoi. Abaidyń myqtylyǵy mynada bilinedi. Eýropa dúnieniń kóringen jáne kórinbegen eki jaǵyn da bilgen. Biraq, myna jol qiyn dep materialistik jolǵa túsip ketken. Abai osyny birlikte, úilesimde alý kerek deidi. Abai analardan osy arqyly biik tur. Bizde filosoftar bar, atyn atamai-aq qoiaiyn, sol aitady: «Abai qazaqtyń arasynda úlken bir figýra. Al, dúniejúzilik deńgeige kóterile almaidy» deidi. Kerisinshe dúniejúzilik deńgeide Abai úlken figýra, ǵalymdar buǵan kele almaidy. Sonda Abaimen biz maqtana alamyz ba? Maqtana alamyz. Osy máseleni dini filosoftar, tarihshylar der kezinde sheship, máseleni qoia almai otyr. Men jalǵyz ózim shyryldap, aityp júrmin. Bireý túsinedi, bireý túsinbeidi. Biraq báribir osy jolǵa keledi. Oǵan jańaǵydai jaǵdai áser etedi.
- Áńgimeńizge rahmet, aǵa!
Suhbattasqan Nurqanat Baizaq
