Jiyrma beske kelse de, Óz kójesin, Jylap isher jasyqtar paida boldy…
Muhtar Shahanovtyń «12-3=?» poemasynan
Abaisha aitsaq, «bárekeldi» súigish qazaqtyń maqtan minezi ketken emes, kimmen áńgimelesseń de, jeti atasynan bir batyr, bir jomart taýyp alyp maqtana qoiady. Iá, maqtanarlyq ult bolǵanymyz barshaǵa aian, urpaqqa úlgi. Qazir de maqtaýǵa turarlyq ulttyq minezderimiz jeterlik. Biraq, búgin qit etse, qazaqty synai jóneletin boldyq. Keńestik ker zamandaǵy kemsitýdiń kesiri bolar.
Biz de synamaq emespiz, tek tárbieniń kemshil tusyn kesip aitpasaq, «aýrýyn jasyrǵan ólediniń» artyn qusharmyz haq. Iá, sondai aýrýdyń biri – búgin Muhtar aǵamyzdyń keiipkerleri, jiyrma beste óz kóshesin, jylap isher jasyqtar paida boldy. Qoǵam tilimen aitsaq, qyz minezdi uldar, áieldershe ásemdenip, maiysa ketetin jigitter paida boldy.
«Ógiz múiizdi siyrda sút bolmaidy,
Áiel minezdi erkekte kúsh bolmaidy», – degen qazaq maqalynyń astaryna úńilsek, er jigittiń náziktesýi jaqsylyqqa aparmasy haq. Tirlikqumar emes, ósekqumar erkekterdiń kóbeiýi de sol usaqtalý men náziktesýdiń nátijesi ekeni barshaǵa aian.
«Er minez jigit joq, naǵyz erkek joq», – degen «otyrǵan» qyzdarǵa jaqsy syltaý bolǵan tirkester únemi aitylar, bul tirkesterdiń shyndyǵy da joq emes. Atasy jaýdan qaitpaǵan uttyń urpaǵy nege usaqtady degen suraq mazalary shyndyq.
Sebebin izdep kórelik:
«Shańyraqta erkektiń bedeli qalpyna kelmei, otbasy túzelmeidi,» – Tursyn Jurtbai.
Iá, alǵashqy sebep otbasydan, otbasynda sanany turmys bilegen myna zamanda áke aqshanyń jolyna, tirliktiń qamynan asa almady, keide tipti ailap úige kelmeitin tyrashtanǵan erkekter otbasynda balasyna ákelik meiirimin tógýden ketti. Onyń ústine genderlik saiasattyń jeleýimen áiel erkekke teńelýdi kózdedi, áielder basty analyq mindetten alystap, abyroi qýdy. Otbasy tárbiesi nasharlady.
«Áiel tárbielegen bala ákesi millioner bolsa da, tyńdamaidy», – deidi Tursyn Jurtbai aǵamyz. Iá, shyndyǵyn joǵaltqan bul kúnde áiel bi boldy. Otbasynyń bar sharýasyn áielder sheshti. Osydan bolsa kerek, qyzdarymyz qyryq úiden tyiymdy umytyp, uldarymyz usaqtaǵany sonshalyq, mektep bitirgende jurt kózine jaltaqtap, oiyn aita almai turatyn kúige jetti.
Biz barsha anaǵa kiná artpaq emespiz, tek, erkekterge eskertemiz, bala áke meiirine muqtaj. Otbasynda bala iri, keskin minezdi tárbieni sezingeni jón.
«Er – azamattyń negizgi mindeti – Otan qorǵaý. Demek, biz soǵan balalarymyzdy búginnen bastap daiyndap, mektepte er muǵalimderdiń tárbiesinde bolýyn qamtamasyz etýimiz kerek», – deidi pedagogika ǵylymynyń doktory, professor Asqarbek QUSAIYNOV.
Iá, búginde bul aýyr jaǵdaiǵa ainaldy. Bastaýysh synyp muǵalimderiniń 100 % – y áielder qaýymy, al joǵary býynda er muǵalimderdiń úlesi 10 % – ǵa jetpeidi. Mine, otbasynda áiel tárbiesi, mektepte áiel tárbiesin ǵana kórgen biraz balalarymyz mektep bitirgende, otan qorǵaý túgili, betine qarap qattyraq sóileseń, eki kózdi syǵymdap turatyn boldy. Bir qadam sheginis jasasam…Eń alǵash mektepke barǵanda, oqýshylar sabaq ústinde meni «apai» dep shaqyrǵanda,
«Oý, apai emes, aǵai!» – dep eskertip tańǵalyp edim. Biraq, mektepte uzaq ýaqyt júrgende, bul úrdis san márte qaitalandy, biraq, min oqýshyda emes, qoǵamnyń ózinde ekenin sezindik. Sebebi, bala kúndelikti bar sabaqtan tek apai sabaq berip soǵan úirenip qalǵan. Aqyldy adam aýyz úirense, sanada kóp nársege kóndigetindigin sezetin de shyǵar. Osy eki úrdistiń erkek tárbiesinen alystaǵan qoǵamnyń aýyr jaǵdaiynyń alǵashqy belgileri bul kúni baiqalyp júr. «Jaman aitpai, jaqsy joq», eskerte ketelik, qoǵam náziktesýdiń ashy shyndyqtary:
Birinshi, búgingi kúni qoǵamda atamda bolmaǵan aýyr jaǵdai, jasyrary joq, qyztekeler (kógildir erkekter) men erkekshora qyzdar (kógildir boijetkender) paida boldy. Batystyń surqiia aǵymdary bolsa da, biz tek bul úrdisten er adamdardy tárbie úrdisine aralastyrý arqyly qutyla alamyz.
Ekinshi: áskerge jaramai jatqan jigitterimiz, erteń qalai el qorǵaidy degen zańdy saýal týyndap júr. Iá, bunyń da shyndyǵy bar. Erlerimiz jasyq bolsa, qoǵam pasyq bolary sózsiz. Erteńgi kúni el qorǵar degen jigitterimiz ósek aityp, ónbes tirlik qýyp júrse, el erteńin kim oilar. Osydan baryp, eldiń jastary ózi bilim alyp otyrǵan bilim ordasynda, aialy partasyn aialamai, jyndanyp, Harlem Sheih bilep azyp júr.
Úshinshi: sýitsidtiń kóbeiýi. Minezdiń náziktesýi bolar-bolmas nársege bola ómirden túńilý, ózin kereksiz seziný psihologiiasy, ómirdi jalǵastyrýǵa shamasy jetpeitindei, ózin qor seziný psihikasy, bul da – náziktik pen uiańdyqtyń saldary. Bul jerde er adam tárbiesi tek ul balalarǵa emes, qyz balalarǵa da asa mańyzdy ekendigin dáleldese kerek.
Oilanaiyq…
Iá, aýyr da qorqynyshty jaǵdailardyń aldyn alýdyń basty sharty – tárbie máselesi. Bul tárbiedegi otbasy músheleriniń rólin eskerttik. Sabaq alý – ár otbasynyń óz enshisinde. Otbasynyń jeke máselesine aralaspai, tike ekinshi baspaldaq mektepke qadam basaiyq. Nege mektepte er muǵalimder az? Bul suraqtyń jaýabyn bárińiz bilerińiz shyndyq. Qiyn kezeńde otbasyn mekteptegi jalaqysymen asyrai almaǵan er muǵalimderimiz mekteppen qoshtasty. Qaita qaiyra soqpady, búgin de kelgisi kelmeidi. Nege erlermiz mektepten úrikti?
Basty sebeptiń biri – ustaz bedeliniń tómendigi. Keshegi dáýirde ustazyn tórinen túsirmegen ult edik, búgin ustaz dese qorash kóretin kúige jettik. Ustaz bedelimen jumys isteý – búgingi kezek kúttirmes sharýa. Al, ustaz bedelin qalai kóterý kerektiginiń ózi bir maqalaǵa júk, sol úshin oǵan qaita soǵarmyz.
Odan keiingi sebep – jalaqy máselesi. Erkektiń mindeti – otbasyn asyraý. Al, ustazdyń jalaqysy bir otbasyn asyraý túgili, bir basyńdy asyraýǵa da jetpesi – aqiqat. Sol úshin de kúnkóris úshin arpalysqa túsken naryq zamanynda, tabysy az jumysqa er azamat jolamasy anyq.
Sońǵy sebep – qaǵazbastylyq. Ustazdar kúni – túni qaǵaz jazady, túgemeitin kereksiz qoqys daiyndaidy, buǵan kóp er adamdardyń júikesi shydamaidy, minezi kelmeidi. Qaǵazy tolyq emes ustaz – nashar ustaz sanalǵan búgingi mektepterde shydap júrgisi kelmeidi, jumys isteýdi elestete almaidy.
Aǵash – aǵashtan máýe alady, adam – adamnan tálim alady. Tálim – tárbie tal besikten bastalaryn eskersek, el qorǵaityn erlerimiz azaimasyn desek, batyry kóp ulttyń balasy názik bolmasyn desek, ulttyń erteńgi qamyn jesek, búgin oilanaiyq, aǵaiyn!
Aiatjan Ahmetjan,
Ult portaly
