جيىرما بەسكە كەلسە دە, ٶز كٶجەسٸن, جىلاپ ٸشەر جاسىقتار پايدا بولدى…
مۇحتار شاحانوۆتىڭ «12-3=?» پوەماسىنان
ابايشا ايتساق, «بەرەكەلدٸ» سٷيگٸش قازاقتىڭ ماقتان مٸنەزٸ كەتكەن ەمەس, كٸممەن ەڭگٸمەلەسسەڭ دە, جەتٸ اتاسىنان بٸر باتىر, بٸر جومارت تاۋىپ الىپ ماقتانا قويادى. يە, ماقتانارلىق ۇلت بولعانىمىز بارشاعا ايان, ۇرپاققا ٷلگٸ. قازٸر دە ماقتاۋعا تۇرارلىق ۇلتتىق مٸنەزدەرٸمٸز جەتەرلٸك. بٸراق, بٷگٸن قيت ەتسە, قازاقتى سىناي جٶنەلەتٸن بولدىق. كەڭەستٸك كەر زامانداعى كەمسٸتۋدٸڭ كەسٸرٸ بولار.
بٸز دە سىناماق ەمەسپٸز, تەك تەربيەنٸڭ كەمشٸل تۇسىن كەسٸپ ايتپاساق, «اۋرۋىن جاسىرعان ٶلەدٸنٸڭ» ارتىن قۇشارمىز حاق. يە, سونداي اۋرۋدىڭ بٸرٸ – بٷگٸن مۇحتار اعامىزدىڭ كەيٸپكەرلەرٸ, جيىرما بەستە ٶز كٶشەسٸن, جىلاپ ٸشەر جاسىقتار پايدا بولدى. قوعام تٸلٸمەن ايتساق, قىز مٸنەزدٸ ۇلدار, ەيەلدەرشە ەسەمدەنٸپ, مايىسا كەتەتٸن جٸگٸتتەر پايدا بولدى.
«ٶگٸز مٷيٸزدٸ سيىردا سٷت بولمايدى,
ەيەل مٸنەزدٸ ەركەكتە كٷش بولمايدى», – دەگەن قازاق ماقالىنىڭ استارىنا ٷڭٸلسەك, ەر جٸگٸتتٸڭ نەزٸكتەسۋٸ جاقسىلىققا اپارماسى حاق. تٸرلٸكقۇمار ەمەس, ٶسەكقۇمار ەركەكتەردٸڭ كٶبەيۋٸ دە سول ۇساقتالۋ مەن نەزٸكتەسۋدٸڭ نەتيجەسٸ ەكەنٸ بارشاعا ايان.
«ەر مٸنەز جٸگٸت جوق, ناعىز ەركەك جوق», – دەگەن «وتىرعان» قىزدارعا جاقسى سىلتاۋ بولعان تٸركەستەر ٷنەمٸ ايتىلار, بۇل تٸركەستەردٸڭ شىندىعى دا جوق ەمەس. اتاسى جاۋدان قايتپاعان ۇتتىڭ ۇرپاعى نەگە ۇساقتادى دەگەن سۇراق مازالارى شىندىق.
سەبەبٸن ٸزدەپ كٶرەلٸك:
«شاڭىراقتا ەركەكتٸڭ بەدەلٸ قالپىنا كەلمەي, وتباسى تٷزەلمەيدٸ,» – تۇرسىن جۇرتباي.
يە, العاشقى سەبەپ وتباسىدان, وتباسىندا سانانى تۇرمىس بيلەگەن مىنا زاماندا ەكە اقشانىڭ جولىنا, تٸرلٸكتٸڭ قامىنان اسا المادى, كەيدە تٸپتٸ ايلاپ ٷيگە كەلمەيتٸن تىراشتانعان ەركەكتەر وتباسىندا بالاسىنا ەكەلٸك مەيٸرٸمٸن تٶگۋدەن كەتتٸ. ونىڭ ٷستٸنە گەندەرلٸك ساياساتتىڭ جەلەۋٸمەن ەيەل ەركەككە تەڭەلۋدٸ كٶزدەدٸ, ەيەلدەر باستى انالىق مٸندەتتەن الىستاپ, ابىروي قۋدى. وتباسى تەربيەسٸ ناشارلادى.
«ەيەل تەربيەلەگەن بالا ەكەسٸ ميلليونەر بولسا دا, تىڭدامايدى», – دەيدٸ تۇرسىن جۇرتباي اعامىز. يە, شىندىعىن جوعالتقان بۇل كٷندە ەيەل بي بولدى. وتباسىنىڭ بار شارۋاسىن ەيەلدەر شەشتٸ. وسىدان بولسا كەرەك, قىزدارىمىز قىرىق ٷيدەن تىيىمدى ۇمىتىپ, ۇلدارىمىز ۇساقتاعانى سونشالىق, مەكتەپ بٸتٸرگەندە جۇرت كٶزٸنە جالتاقتاپ, ويىن ايتا الماي تۇراتىن كٷيگە جەتتٸ.
بٸز بارشا اناعا كٸنە ارتپاق ەمەسپٸز, تەك, ەركەكتەرگە ەسكەرتەمٸز, بالا ەكە مەيٸرٸنە مۇقتاج. وتباسىندا بالا ٸرٸ, كەسكٸن مٸنەزدٸ تەربيەنٸ سەزٸنگەنٸ جٶن.
«ەر – ازاماتتىڭ نەگٸزگٸ مٸندەتٸ – وتان قورعاۋ. دەمەك, بٸز سوعان بالالارىمىزدى بٷگٸننەن باستاپ دايىنداپ, مەكتەپتە ەر مۇعالٸمدەردٸڭ تەربيەسٸندە بولۋىن قامتاماسىز ەتۋٸمٸز كەرەك», – دەيدٸ پەداگوگيكا عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اسقاربەك قۇسايىنوۆ.
يە, بٷگٸندە بۇل اۋىر جاعدايعا اينالدى. باستاۋىش سىنىپ مۇعالٸمدەرٸنٸڭ 100 % – ى ەيەلدەر قاۋىمى, ال جوعارى بۋىندا ەر مۇعالٸمدەردٸڭ ٷلەسٸ 10 % – عا جەتپەيدٸ. مٸنە, وتباسىندا ەيەل تەربيەسٸ, مەكتەپتە ەيەل تەربيەسٸن عانا كٶرگەن بٸراز بالالارىمىز مەكتەپ بٸتٸرگەندە, وتان قورعاۋ تٷگٸلٸ, بەتٸنە قاراپ قاتتىراق سٶيلەسەڭ, ەكٸ كٶزدٸ سىعىمداپ تۇراتىن بولدى. بٸر قادام شەگٸنٸس جاساسام…ەڭ العاش مەكتەپكە بارعاندا, وقۋشىلار ساباق ٷستٸندە مەنٸ «اپاي» دەپ شاقىرعاندا,
«وۋ, اپاي ەمەس, اعاي!» – دەپ ەسكەرتٸپ تاڭعالىپ ەدٸم. بٸراق, مەكتەپتە ۇزاق ۋاقىت جٷرگەندە, بۇل ٷردٸس سان مەرتە قايتالاندى, بٸراق, مٸن وقۋشىدا ەمەس, قوعامنىڭ ٶزٸندە ەكەنٸن سەزٸندٸك. سەبەبٸ, بالا كٷندەلٸكتٸ بار ساباقتان تەك اپاي ساباق بەرٸپ سوعان ٷيرەنٸپ قالعان. اقىلدى ادام اۋىز ٷيرەنسە, سانادا كٶپ نەرسەگە كٶندٸگەتٸندٸگٸن سەزەتٸن دە شىعار. وسى ەكٸ ٷردٸستٸڭ ەركەك تەربيەسٸنەن الىستاعان قوعامنىڭ اۋىر جاعدايىنىڭ العاشقى بەلگٸلەرٸ بۇل كٷنٸ بايقالىپ جٷر. «جامان ايتپاي, جاقسى جوق», ەسكەرتە كەتەلٸك, قوعام نەزٸكتەسۋدٸڭ اششى شىندىقتارى:
بٸرٸنشٸ, بٷگٸنگٸ كٷنٸ قوعامدا اتامدا بولماعان اۋىر جاعداي, جاسىرارى جوق, قىزتەكەلەر (كٶگٸلدٸر ەركەكتەر) مەن ەركەكشورا قىزدار (كٶگٸلدٸر بويجەتكەندەر) پايدا بولدى. باتىستىڭ سۇرقييا اعىمدارى بولسا دا, بٸز تەك بۇل ٷردٸستەن ەر ادامداردى تەربيە ٷردٸسٸنە ارالاستىرۋ ارقىلى قۇتىلا الامىز.
ەكٸنشٸ: ەسكەرگە جاراماي جاتقان جٸگٸتتەرٸمٸز, ەرتەڭ قالاي ەل قورعايدى دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىنداپ جٷر. يە, بۇنىڭ دا شىندىعى بار. ەرلەرٸمٸز جاسىق بولسا, قوعام پاسىق بولارى سٶزسٸز. ەرتەڭگٸ كٷنٸ ەل قورعار دەگەن جٸگٸتتەرٸمٸز ٶسەك ايتىپ, ٶنبەس تٸرلٸك قۋىپ جٷرسە, ەل ەرتەڭٸن كٸم ويلار. وسىدان بارىپ, ەلدٸڭ جاستارى ٶزٸ بٸلٸم الىپ وتىرعان بٸلٸم ورداسىندا, ايالى پارتاسىن ايالاماي, جىندانىپ, حارلەم شەيح بيلەپ ازىپ جٷر.
ٷشٸنشٸ: سۋيتسيدتٸڭ كٶبەيۋٸ. مٸنەزدٸڭ نەزٸكتەسۋٸ بولار-بولماس نەرسەگە بولا ٶمٸردەن تٷڭٸلۋ, ٶزٸن كەرەكسٸز سەزٸنۋ پسيحولوگيياسى, ٶمٸردٸ جالعاستىرۋعا شاماسى جەتپەيتٸندەي, ٶزٸن قور سەزٸنۋ پسيحيكاسى, بۇل دا – نەزٸكتٸك پەن ۇياڭدىقتىڭ سالدارى. بۇل جەردە ەر ادام تەربيەسٸ تەك ۇل بالالارعا ەمەس, قىز بالالارعا دا اسا ماڭىزدى ەكەندٸگٸن دەلەلدەسە كەرەك.
ويلانايىق…
يە, اۋىر دا قورقىنىشتى جاعدايلاردىڭ الدىن الۋدىڭ باستى شارتى – تەربيە مەسەلەسٸ. بۇل تەربيەدەگٸ وتباسى مٷشەلەرٸنٸڭ رٶلٸن ەسكەرتتٸك. ساباق الۋ – ەر وتباسىنىڭ ٶز ەنشٸسٸندە. وتباسىنىڭ جەكە مەسەلەسٸنە ارالاسپاي, تٸكە ەكٸنشٸ باسپالداق مەكتەپكە قادام باسايىق. نەگە مەكتەپتە ەر مۇعالٸمدەر از? بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن بەرٸڭٸز بٸلەرٸڭٸز شىندىق. قيىن كەزەڭدە وتباسىن مەكتەپتەگٸ جالاقىسىمەن اسىراي الماعان ەر مۇعالٸمدەرٸمٸز مەكتەپپەن قوشتاستى. قايتا قايىرا سوقپادى, بٷگٸن دە كەلگٸسٸ كەلمەيدٸ. نەگە ەرلەرمٸز مەكتەپتەن ٷرٸكتٸ?
باستى سەبەپتٸڭ بٸرٸ – ۇستاز بەدەلٸنٸڭ تٶمەندٸگٸ. كەشەگٸ دەۋٸردە ۇستازىن تٶرٸنەن تٷسٸرمەگەن ۇلت ەدٸك, بٷگٸن ۇستاز دەسە قوراش كٶرەتٸن كٷيگە جەتتٸك. ۇستاز بەدەلٸمەن جۇمىس ٸستەۋ – بٷگٸنگٸ كەزەك كٷتتٸرمەس شارۋا. ال, ۇستاز بەدەلٸن قالاي كٶتەرۋ كەرەكتٸگٸنٸڭ ٶزٸ بٸر ماقالاعا جٷك, سول ٷشٸن وعان قايتا سوعارمىز.
ودان كەيٸنگٸ سەبەپ – جالاقى مەسەلەسٸ. ەركەكتٸڭ مٸندەتٸ – وتباسىن اسىراۋ. ال, ۇستازدىڭ جالاقىسى بٸر وتباسىن اسىراۋ تٷگٸلٸ, بٸر باسىڭدى اسىراۋعا دا جەتپەسٸ – اقيقات. سول ٷشٸن دە كٷنكٶرٸس ٷشٸن ارپالىسقا تٷسكەن نارىق زامانىندا, تابىسى از جۇمىسقا ەر ازامات جولاماسى انىق.
سوڭعى سەبەپ – قاعازباستىلىق. ۇستازدار كٷنٸ – تٷنٸ قاعاز جازادى, تٷگەمەيتٸن كەرەكسٸز قوقىس دايىندايدى, بۇعان كٶپ ەر ادامداردىڭ جٷيكەسٸ شىدامايدى, مٸنەزٸ كەلمەيدٸ. قاعازى تولىق ەمەس ۇستاز – ناشار ۇستاز سانالعان بٷگٸنگٸ مەكتەپتەردە شىداپ جٷرگٸسٸ كەلمەيدٸ, جۇمىس ٸستەۋدٸ ەلەستەتە المايدى.
اعاش – اعاشتان مەۋە الادى, ادام – ادامنان تەلٸم الادى. تەلٸم – تەربيە تال بەسٸكتەن باستالارىن ەسكەرسەك, ەل قورعايتىن ەرلەرٸمٸز ازايماسىن دەسەك, باتىرى كٶپ ۇلتتىڭ بالاسى نەزٸك بولماسىن دەسەك, ۇلتتىڭ ەرتەڭگٸ قامىن جەسەك, بٷگٸن ويلانايىق, اعايىن!
اياتجان احمەتجان,
ۇلت پورتالى
