Foto: Pixabay.com
Densaýlyq saqtaý salasy mamandary buryn Afrika elderinde ǵana kezdesetin maimyl sheshegi virýsy qazirgi kúni álemde keń tarap keledi dep dabyl qaǵyp otyr. Ol qandai indet? Maimyl shesheginen qalai saqtanýǵa bolady?
Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymynyń dereginshe, biyl maimyl sheshegi (mpox) álemniń 116 elinen anyqtaldy. Epidemiialyq aimaqtar: Afrika, Amerika jáne Eýropa.
Aita keteiik, 14 tamyzda álemde maimyl sheshek aýrýynyń taralýyna bailanysty densaýlyq saqtaý salasynda tótenshe jaǵdai jariialanǵan bolatyn.
«Jańa maimyl sheshegi kladynyń paida bolýy, onyń Kongo Respýblikasynyń shyǵysynda tez taralýy jáne birneshe kórshi elderde bolǵan jaǵdailar úlken alańdaýshylyq týdyryp otyr. Indettiń taralýyn toqtatý jáne ómirdi saqtaý úshin halyqaralyq deńgeide jappai jumyla áreket etý qajet ekeni anyq», - dedi Dúniejúzilik Densaýlyq saqtaý uiymynyń basshysy Tedros Adhanom Gebreiesýs.
Qazaqstandaǵy ahýal qandai?
16 tamyzda Qazaqstan Respýblikasy Densaýlyq saqtaý ministrliginiń sanitarlyq-epidemiologiialyq baqylaý komiteti qazaqstandyqtarǵa úndeý jasap, maimyl shesheginiń belgileri men aldyn alý sharalary týraly aitqan.
Komitettiń habarlaýynsha, aǵymdaǵy jyldyń sońǵy alty aiynda ai saiyn tirkelip otyrǵan jaǵdailardyń sany 2022 jylǵy tamyzda tirkelgen 30721 jaǵdaidyń álemdik eń joǵarǵy shegimen salystyrǵanda aitarlyqtai tómendedi.
21 tamyzda Astana men Almaty halyqaralyq áýejaiynda maimyl sheshegi jaǵdaiyna oqý-jattyǵý sharalary ótkizildi.
Elimizdegi áýejailar men shekarada baqylaý kúsheitilip, infektsiia anyqtalǵan memleketterden kelgen jolaýshylar qatań tekserýden ótip jatyr.
Qazirgi ýaqytta Qazaqstanda maimyl sheshegin juqtyrdy degen kúdik boiynsha bir aqparat shyqty. Ol Vetnamnan Qazaqstanǵa ushyp kelgen 59 jastaǵy jolaýshy tamyz aiynyń basynda Kongo eline jumys saparymen barǵan. Keiin Vetnamda 5 kún aialdaǵan.
Bul qandai indet?
Maimyl sheshek virýsy - mpox týdyratyn ortopoksvirýs, sheshekke uqsas belgileri bar aýrý, biraq ondai aýyr emes. Sheshek 1980 jyly joiylǵanymen, maimyl sheshegi Ortalyq jáne Batys Afrika elderinde áli de kezdesip jatyr. Alǵash ret maimyl sheshegi 1958 jyly zerthanalyq maimyldar koloniiasynda, al adamdarda 1970 jyly anyqtaldy. 2022 jyldyń mamyryna deiin maimyl sheshegi Afrika elderinde ǵana tirkelgen, keiin basqa elderden de tabyla bastady.
Maimyl sheshegi qalai juǵady?
Maimyl sheshek - zoonoz, janýarlardan adamǵa beriletin aýrý. Mundai dert virýsty tasymaldaityn janýarlar bar tropikalyq ormandardyń janynda jii kezdesedi. Maimyl sheshek virýsy tiinderde, gambiialyq marsýpialdy egeýquiryqtarda, maimyldardyń ártúrli túrlerinde jáne basqa da jan-janýarlarda kezdesedi.
Bul indet adamnan adamǵa da berilýi múmkin. Ol dene suiyqtyqtarymen janasý, teridegi nemese ishki shyryshty betterdegi zaqymdanýlar, mysaly, aýyz nemese tamaq, aýa tamshylary jáne lastanǵan zattar arqyly berilýi múmkin.
Adamǵa juqqan jaǵdaida onyń inkýbatsiialyq kezeńi 5-ten 21 kúnge deiin sozylýy múmkin. Aýrýdyń qyzba kezeńi ádette 1-den 3 — kúnge deiin sozylady. Belgileri: qyzba, bórtpe, tamaqtyń aýrýy, bas aýrýy, bulshyq ettiń jáne arqanyń aýrýy, limfa túiinderiniń isinýi.
Polimerazdy tizbekti reaktsiia (PTR) ádisimen virýstyq DNQ-ny anyqtaý zerthanalyq synaqtyń tiimdi joly. Eń jaqsy diagnostikalyq úlgiler bórtpeden — teriden, suiyqtyqtan nemese qyrtystan nemese múmkindiginshe biopsiiadan alynady. Antigender men antidenelerdi anyqtaý ádisteri paidasyz bolýy múmkin, óitkeni olar ortopoksvirýstardy ajyratpaidy.
Virýsty juqtyrmaý úshin ne isteý kerek?
Maimyl sheshegin juqtyrmaý úshin aýyrǵan adamdarǵa jáne infektsiia juqtyrǵan janýarlarǵa (virýstyq tasymaldaýshy bolýy múmkin: maimyl, egeýquiryq, tiin jáne basqa da jabaiy janýarlar) jaqyndamaǵan jón. Sondai-aq, qorǵanysh quraldaryn paidalaný qajet. Janýarlarmen jumys isteý kezinde, ásirese zerthanalyq jaǵdaida nemese olarǵa kútim jasaý kezinde qorǵanysh kiimderin, qolǵaptar men maskalardy qoldaný mańyzdy.
Gigienany saqtaý maimyl shesheginen qorǵanýdyń eń negizgi amaly. Qoldy sabynmen muqiiat jýý jáne dizenfektsiialyq quraldardy qoldaný infektsiianyń taralý qaýpin azaitýǵa kómektesedi. Sonymen qatar, bórtpe, dene qyzýynyń joǵarylaýy, bas aýrýy jáne sharshaý siiaqty belgiler paida bolǵan kezde meditsinalyq kómekke, dárigerge júginý mańyzdy.
