فوتو: Pixabay.com
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى ماماندارى بۇرىن افريكا ەلدەرٸندە عانا كەزدەسەتٸن مايمىل شەشەگٸ ۆيرۋسى قازٸرگٸ كٷنٸ ەلەمدە كەڭ تاراپ كەلەدٸ دەپ دابىل قاعىپ وتىر. ول قانداي ٸندەت? مايمىل شەشەگٸنەن قالاي ساقتانۋعا بولادى?
دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەگٸنشە, بيىل مايمىل شەشەگٸ (mpox) ەلەمنٸڭ 116 ەلٸنەن انىقتالدى. ەپيدەمييالىق ايماقتار: افريكا, امەريكا جەنە ەۋروپا.
ايتا كەتەيٸك, 14 تامىزدا ەلەمدە مايمىل شەشەك اۋرۋىنىڭ تارالۋىنا بايلانىستى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا تٶتەنشە جاعداي جارييالانعان بولاتىن.
«جاڭا مايمىل شەشەگٸ كلادىنىڭ پايدا بولۋى, ونىڭ كونگو رەسپۋبليكاسىنىڭ شىعىسىندا تەز تارالۋى جەنە بٸرنەشە كٶرشٸ ەلدەردە بولعان جاعدايلار ٷلكەن الاڭداۋشىلىق تۋدىرىپ وتىر. ٸندەتتٸڭ تارالۋىن توقتاتۋ جەنە ٶمٸردٸ ساقتاۋ ٷشٸن حالىقارالىق دەڭگەيدە جاپپاي جۇمىلا ەرەكەت ەتۋ قاجەت ەكەنٸ انىق», - دەدٸ دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ باسشىسى تەدروس ادحانوم گەبرەيەسۋس.
قازاقستانداعى احۋال قانداي?
16 تامىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ سانيتارلىق-ەپيدەميولوگييالىق باقىلاۋ كوميتەتٸ قازاقستاندىقتارعا ٷندەۋ جاساپ, مايمىل شەشەگٸنٸڭ بەلگٸلەرٸ مەن الدىن الۋ شارالارى تۋرالى ايتقان.
كوميتەتتٸڭ حابارلاۋىنشا, اعىمداعى جىلدىڭ سوڭعى التى ايىندا اي سايىن تٸركەلٸپ وتىرعان جاعدايلاردىڭ سانى 2022 جىلعى تامىزدا تٸركەلگەن 30721 جاعدايدىڭ ەلەمدٸك ەڭ جوعارعى شەگٸمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي تٶمەندەدٸ.
21 تامىزدا استانا مەن الماتى حالىقارالىق ەۋەجايىندا مايمىل شەشەگٸ جاعدايىنا وقۋ-جاتتىعۋ شارالارى ٶتكٸزٸلدٸ.
ەلٸمٸزدەگٸ ەۋەجايلار مەن شەكارادا باقىلاۋ كٷشەيتٸلٸپ, ينفەكتسييا انىقتالعان مەملەكەتتەردەن كەلگەن جولاۋشىلار قاتاڭ تەكسەرۋدەن ٶتٸپ جاتىر.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا قازاقستاندا مايمىل شەشەگٸن جۇقتىردى دەگەن كٷدٸك بويىنشا بٸر اقپارات شىقتى. ول ۆەتنامنان قازاقستانعا ۇشىپ كەلگەن 59 جاستاعى جولاۋشى تامىز ايىنىڭ باسىندا كونگو ەلٸنە جۇمىس ساپارىمەن بارعان. كەيٸن ۆەتنامدا 5 كٷن ايالداعان.
بۇل قانداي ٸندەت?
مايمىل شەشەك ۆيرۋسى - mpox تۋدىراتىن ورتوپوكسۆيرۋس, شەشەككە ۇقساس بەلگٸلەرٸ بار اۋرۋ, بٸراق ونداي اۋىر ەمەس. شەشەك 1980 جىلى جويىلعانىمەن, مايمىل شەشەگٸ ورتالىق جەنە باتىس افريكا ەلدەرٸندە ەلٸ دە كەزدەسٸپ جاتىر. العاش رەت مايمىل شەشەگٸ 1958 جىلى زەرتحانالىق مايمىلدار كولونيياسىندا, ال ادامداردا 1970 جىلى انىقتالدى. 2022 جىلدىڭ مامىرىنا دەيٸن مايمىل شەشەگٸ افريكا ەلدەرٸندە عانا تٸركەلگەن, كەيٸن باسقا ەلدەردەن دە تابىلا باستادى.
مايمىل شەشەگٸ قالاي جۇعادى?
مايمىل شەشەك - زوونوز, جانۋارلاردان ادامعا بەرٸلەتٸن اۋرۋ. مۇنداي دەرت ۆيرۋستى تاسىمالدايتىن جانۋارلار بار تروپيكالىق ورمانداردىڭ جانىندا جيٸ كەزدەسەدٸ. مايمىل شەشەك ۆيرۋسى تيٸندەردە, گامبييالىق مارسۋپيالدى ەگەۋقۇيرىقتاردا, مايمىلداردىڭ ەرتٷرلٸ تٷرلەرٸندە جەنە باسقا دا جان-جانۋارلاردا كەزدەسەدٸ.
بۇل ٸندەت ادامنان ادامعا دا بەرٸلۋٸ مٷمكٸن. ول دەنە سۇيىقتىقتارىمەن جاناسۋ, تەرٸدەگٸ نەمەسە ٸشكٸ شىرىشتى بەتتەردەگٸ زاقىمدانۋلار, مىسالى, اۋىز نەمەسە تاماق, اۋا تامشىلارى جەنە لاستانعان زاتتار ارقىلى بەرٸلۋٸ مٷمكٸن.
ادامعا جۇققان جاعدايدا ونىڭ ينكۋباتسييالىق كەزەڭٸ 5-تەن 21 كٷنگە دەيٸن سوزىلۋى مٷمكٸن. اۋرۋدىڭ قىزبا كەزەڭٸ ەدەتتە 1-دەن 3 — كٷنگە دەيٸن سوزىلادى. بەلگٸلەرٸ: قىزبا, بٶرتپە, تاماقتىڭ اۋرۋى, باس اۋرۋى, بۇلشىق ەتتٸڭ جەنە ارقانىڭ اۋرۋى, ليمفا تٷيٸندەرٸنٸڭ ٸسٸنۋٸ.
پوليمەرازدى تٸزبەكتٸ رەاكتسييا (پتر) ەدٸسٸمەن ۆيرۋستىق دنق-نى انىقتاۋ زەرتحانالىق سىناقتىڭ تيٸمدٸ جولى. ەڭ جاقسى دياگنوستيكالىق ٷلگٸلەر بٶرتپەدەن — تەرٸدەن, سۇيىقتىقتان نەمەسە قىرتىستان نەمەسە مٷمكٸندٸگٸنشە بيوپسييادان الىنادى. انتيگەندەر مەن انتيدەنەلەردٸ انىقتاۋ ەدٸستەرٸ پايداسىز بولۋى مٷمكٸن, ٶيتكەنٸ ولار ورتوپوكسۆيرۋستاردى اجىراتپايدى.
ۆيرۋستى جۇقتىرماۋ ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك?
مايمىل شەشەگٸن جۇقتىرماۋ ٷشٸن اۋىرعان ادامدارعا جەنە ينفەكتسييا جۇقتىرعان جانۋارلارعا (ۆيرۋستىق تاسىمالداۋشى بولۋى مٷمكٸن: مايمىل, ەگەۋقۇيرىق, تيٸن جەنە باسقا دا جابايى جانۋارلار) جاقىنداماعان جٶن. سونداي-اق, قورعانىش قۇرالدارىن پايدالانۋ قاجەت. جانۋارلارمەن جۇمىس ٸستەۋ كەزٸندە, ەسٸرەسە زەرتحانالىق جاعدايدا نەمەسە ولارعا كٷتٸم جاساۋ كەزٸندە قورعانىش كيٸمدەرٸن, قولعاپتار مەن ماسكالاردى قولدانۋ ماڭىزدى.
گيگيەنانى ساقتاۋ مايمىل شەشەگٸنەن قورعانۋدىڭ ەڭ نەگٸزگٸ امالى. قولدى سابىنمەن مۇقييات جۋۋ جەنە ديزەنفەكتسييالىق قۇرالداردى قولدانۋ ينفەكتسييانىڭ تارالۋ قاۋپٸن ازايتۋعا كٶمەكتەسەدٸ. سونىمەن قاتار, بٶرتپە, دەنە قىزۋىنىڭ جوعارىلاۋى, باس اۋرۋى جەنە شارشاۋ سيياقتى بەلگٸلەر پايدا بولعان كەزدە مەديتسينالىق كٶمەككە, دەرٸگەرگە جٷگٸنۋ ماڭىزدى.
