Ketetin ákim sózin kúreńitip bastap, kúlgindeý keiipte aiaqtap, jyly jymimaqqa árekettendi.
Kelgen ákim sózin sál alaburtyńqyrap bastap, qyzylbýdandana, jasandylaý jaiqarlanyp, jyp-jyly jymiyspen támámdady.
Hattama júrgizýshi Básirebek Tóleńgituly ádette ákimderdiń bet-júzine emes, kók jelkesine kóz tastap otyrýshy edi. Bul joly jańadan paidalanýǵa berilgen, jaqynda ǵana eýrojóndeýden ótken kishi májilis zalynyń kináratynan kók jelkelerdi kóz súzgisinen ótkize almady. Qansha maqtasa da, jipten jańa shyqqandai jutynyp tursa da, jańǵyrtylǵan májilis zaly hattama júrgizýshige onsha unamaityn.
Keshe keshke qarata Básirebek Tóleńgituly jumystan erterek kaityp, avtobýsqa da minbesten, ainala-tóńirekke telmire qaraityn ǵadetimen T. qalasynyń trotýaryna shyqqan. Bul Bulanai taýlarynyń arǵy jaǵynda júrgen jyldary aǵash ataýlynyń basqa túrleri quryp qalǵandai-aq, T. qalasyn tup-tutas qaraǵash basyp ketken eken. Alystan ańsap jetkende, jigeri qum bolyp, alyp-ushqan kóńilin kiiz jabýdai birdeńe tumshalai tunshyqtyrǵany-ai. Keiin kózi úirendi, birsin-birsin ózi úirendi. Endi, minekiińiz, sol qaraǵashtaryńyz birqatar jyldan bermen qaǵaz kemiretin hattama júrgizýshiniń mańdaiynan sipap, seldir shashyn jelpitindei. Jol jaǵalai án sap turmasa-daǵy, ún sap turypty.
Básirebek Tóleńgituly qalanyń qiyr shetindegi «hrýshevkalardyń» shetine ilikkenshe sharshaǵan joq. Qaita, kerisinshe, tyńaiyp qalǵandai. Qaraǵashtardy sanamalap, sirek terekterdi janamalap, bir saǵattan astam ýaqytty qaza qylǵan eken. Bes qabatty beton úidiń ústińgi tozyq balkonynan áli kúnge deiin ájepteýir súikimdi kórinetin, inabattan maqurymdana qoimaǵan zaiyby aqparat aitty: «Telefonǵa. Jumystan», — dedi jumsaq qana ún qatyp.
Úige birden kirmei, podezdiń oń jaǵyndaǵy otyz jyldyq qaraǵashtyń túbindegi qisaiǵan oryndyqqa jaibaraqat jaiǵasyp, temeki shegip otyryp, ózin-ózi almaýyt mingen ermaýyttai sezinip, qiial-ǵajaiyptarǵa berilmek-ti. Ol oiy oryndalmady.
Besinshi qabatqa kerenaý kóterildi. Asyǵyp-aptyǵatyn ne bar deisiz, telefonǵa shaqyryp jatsa, jumystan qońyraý shalsa, ol — úlken jańalyq emes. Kóp bolsa, erteń kezekti, bálkim bir kezeksiz jinalys bar shyǵar. Soǵan erterek jetpekti eskerter. Qaǵaz kemirip kele jatqan jyldarynyń ishinde jumystan jalqy ret keshikken emes. Sonda-daǵy, tártiptiń aty — tártip, keńseniń aty — keńse. Kezekti nemese kezeksiz, kerekti nemese kereksiz jinalys óterde buǵan mindetti túrde qońyraý shalynady, esine salynady. Keshigýge múlde bolmaityny eskertiledi.
Beton úidiń biigine kóterilý ońai ma, jalpy bólimniń meńgerýshisi jalyǵyp, munyń ózine telefon soǵýdy tapsyrǵan eken. Zaiyby tar balkonda sábiz týrap otyrǵandyqtan, bul máseleni kishi qyzy maǵlumdady. Demin basyp, Afrika men Aziianyń qiyr-shiyrlaryndaǵy nebir qiyn elderdiń, túrli memleketterdiń talaiymen taǵdyrlas bolǵan taiqy mańdaiyn terden qurǵatyńqyrap baryp, jalpy bólim meńgerýshisiniń telefon nómirin terdi. «Men Básirebek aǵańmyn ǵoi, shyraǵym», — dedi. «Kadrlar túgel jasaryp ketti, keide bizge júdá yńǵaisyz», — dedi ishinen. «Aiyp etpeńiz, Básirebek Tóleńgituly», — dedi jalpy bólimniń meńgerýshisi. «Áli, osy ýaqytqa deiin jumysta otyrsyzdar ma?» — dedi bul. «Búgin, záýide bir erterek qaityp em, áitpese bólim bastyǵynan keiin shyǵamyn ǵoi», — dedi ishinen. «Básirebek Tóleńgituly», — dedi bólim bastyǵy únin sál-pál qataityńqyrap. Bári buny osylai ataidy. «Baseke» deýge taǵy kelińkiremeidi, bastyq emes. «Básirebek Tóleńgituly, erteń kezekten tys aktiv jinalysy shuǵyl túrde shaqyrylyp jatyr», — dedi úni irińkiregen bólim bastyǵy. «Nemene, jaishylyq pa, áiteýir?» — dedi bul. «Búitip qadala qyzyqpaitynymdy biledi ǵoi, óziniń daýsyna orai suraǵanym-daǵy», — dedi ishtei. «Biz de bilińkiremei otyrmyz, áiteýir Úlken Kisiniń tikelei ózi keletin kórinedi», — dep, sybyrǵa kóshti jalpy bólimniń meńgerýshisi. «Bir saǵat erterek kelińiz, jarai ma?» — dep qosty taǵy da. «Jaraidy-jaraidy», — dedi bul. «Á-á, ákimniń aýysatyny rasqa shyqty», — dedi ishinen.
Palaýdyń kúrishi tirileý boldy ma, Básirebek Tóleńgituly jóndi uiyqtai almai, álsin-álsin jaisyzdaý tús úzikterinen shoshyp oiana berdi. Osydan shirek ǵasyr ýaqyt burynǵydai, otyzǵa jeter-jetpes kezi eken. Afrikanyń qaq ortasyndaǵy qos sultanatta jer máselesi jónindegi ókil bolyp júr ekenmin deidi. Oipyrai, áldeqashan elge, týǵan jerime qaityp ketken sekildi edim ǵoi, qalaiynsha qaitadan kelip qalǵanmyn, taǵy da sol pále-pátirlerdiń etin jep, sorpasyn ishetinge ainaldym-aý dep, qatty qinalystan jany qysylyp, júregi atqaqtap bara jatqanda kózin ashyp jiberdi-aý. Túregelip otyrǵanymen, kóz aldynan qyl-qybyrlar men jún-jybyrlar kete qoimady. Birese, qorapqa salynyp satylatyn taraqan tárizdi jándikten býlanyp pisirilgen palaýdyń, birese shegir shegirtkeden jasalǵan sorpanyń dámi tiliniń tóńiregin tyzyldatyp, mazasyn ketirdi. Asqazany ashyp, baýyry búrip aýyratyndai. Alaida, Afrikanyń azabynan oianyp qutylǵanyna qýandy. Balkonǵa shyǵyp, temeki tutatty.
Baiaǵyda, oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynda bólim bastyǵy qyzmetine endi kóterile bergende, jer máselesi jónindegi taptyrmas, tyndyrymdy maman retinde qupiialaý bir qyzmetke, injápiialaý bir iske usynylyp kete bardy. Alǵash Almatyǵa, airyqsha áńgimege, artynan Máskeýge, bólekshe pysyqtap, birjolata bekitpekke shaqyryldy. Kóp uzamastan, ózgeshe ókiletti halyqaralyq uiymnyń arnaiy tobyna qosyp, Afrikaǵa aidady da jiberdi. Áýelgide arab elderiniń jer jónindegi máselelerine aralasty. Birsin-birsin ary qarata dendep enip, tereńdei bastady. Kórmegen eli, ólshemegen jeri, tarazylamaǵan topyraǵy, tatpaǵan taǵamy qalmady. Ara-arasynda ǵana týǵan jerge jiberetin edi. Birde, Quran týraly aitýǵa da bolmaityn kezder ǵoi baiaǵy, sol qasietti kitaptyń jalǵyz danasyn shekaradan alyp ótemin dep, partiia qatarynan shyǵaryldy. Partiiadan shyqqanym — eń joǵary senimnen airylǵanym-daǵy, endigári keri jibermes dep, bir jaǵynan jubanysh jastanǵan-dy. Bóleni me, budan ózge jer jónindegi jópshendi maman emge tabylmai, demniń arasynda qyzyl biletti qaitaryp berip, Qara qurylyqtyń qaq ortasyndaǵy qos sultanatqa jóneltti.
Taraqan tárizdes jándiktiń qorapqa salynyp satylatynyn sonda kórdi. Shegir shegirtkeden jasalǵan sorpaǵa sonda dánikti. Lajsyzdan, árine. Jylannan kesilgen ásipti ádemilep turyp jeýge ábden qunyqty. Kólbaqanyń siraǵynan shymshyp ustap, shiborbaiyn mújigende, Bógen qus fabrikasynyń bipyl balapandarynan kem kórmeýge úirengeni de sonda ǵoi.
Qos sultanattyń jaǵrapiialyq jaǵdaiy jaǵynan da, turǵyndarynyń ulttyq quramy, salt-sanasy, iship-jemi jaǵynan da, uqsastyqtary jetip-artylady. Aiyrmashylyqtary da az emes. Qaibir jyly Somali degen sormańdailaý el men Pýshkinniń arǵy atalary shyqqan Efiopiianyń arasynda jer daýy asqynyp, soǵys burq ete qaldy. Qos sultanatqa ortaq bir maqal bar: «Pildi jel shaiqasa, maimyldy aspannan izde». Somali men Efiopiiańyz ol jaqta alyp memleketter sanalatyndyqtan, qurtymdai ǵana qos sultanattyń surqy qashty. Máskeýdiń mysqyl miyǵy men kógereńdegen kóz qiyǵy ol aimaqtaǵy jer daýyn túp-túgel, túbegeili sheshpekti kózdemes. Shynashaq ainalmas aýmaqtardy shataq ólsheteri sondyqtan. Zaiyryn túptegende, jer jónindegi ókilder kádýilgi kúnáhar saiasattyń qurbandary sanalǵanymen, keibir jaǵdaiattardy jaibaǵystap, talai-talai taipalardy muqym quryp ketpekten saqtamaqqa septespedi dei almaisyz. Sana túkpirindegi sańyltyr syzattardyń azapqa salmai, kóbinese kermekteý bolsa-daǵy, munarly-muńdy saǵynyshtyń sazyn sherter yzyń qýraidai yrǵalma eles týǵyzary, jeńil ǵana syrqyraityny sodan-aý, sirá.
Oi túbinen oi oianyp, Qara qurylyqty qiialmen kezip otyrǵanynda, balkonnyń ústińgi buryshyndaǵy eskirgen áinekke tań araiynyń jalqyny da juqqantuǵyn. Básirebek Tóleńgituly jýynyp-shaiynyp, kúndegiden beter baptana qyryndy. Súisinispen ishetin sútsiz kofesin babymen urttap turyp, radio tyńdady. Pálendei jańalyq aitylǵan joq.
Aktiv jinalysy burynǵydai úlken májilis zalynda emes, bótendeý bitimde ótetinge ainalǵan. Eýrojóndeýden shyqqan kishi májilis zalynda, tańerteńgi saǵat toǵyzda dep habarlanǵan eken. Saqtyq jasaǵandary ǵoi, áitpese, kádimgidei saǵatyńyz ondy soqqanda bastaldy. Aldymen Úlken Kisiniń ózi kórindi. Budan eki jyl buryn kelgendegisinen kóp ózgergen sekildi. Sharshańqy, kózderiniń aldyndaǵy kóleńkeler qalyńdai túsken be, qalai ózi? Qairat pen qushtarlyq, sirespelikti jolatpastai sergektik qat-qabat jarasa jarysar janarlarynda muńdylaý mazasyzdyq basymyraq. Hattama júrgizýshiniń júregi jýaldyz shanshyǵandai shym etti. Úlken Kisiniń sońynan eki adam: ketetin ákim, sosyn keletin ákim shyqty.
Hattama júrgizýge arnalǵan, magnitofon, taǵy basqa jasaý-jabdyqtar ornatylǵan tustan aýmaqtaǵy barlyq aimaq atqaminerleriniń artqy shúideleri men kók jelkeleri túp-túgel, ap-anyq kórinetin edi. Básirebek Tóleńgituly qatty kúrsindi. Ainala-tóńirektegilerdiń bári beri burylyp, buǵan qarap qalǵandai sezildi. Biraq múlde olai emes-ti. Munyń kúrsingenine birde-bir jan balasy mán-mańyz berip jatpady. Hattama júrgizýshi nelikten sonshama taýsyla kúrsingenin ózi de túsinbegen. Úlken Kisini aiady ma, ketetin ákimdi aiady ma, keletin ákimdi aiady ma, qaimana kara jurtty aiady ma? Joq, álde kóz aldyndaǵy kók jelkelerdi aiap, músirkedi me? Kenet kúlip kep jiberdi. Taǵy da jinalǵan jurttyń biri qalmastan, tolaiym-túgel burylyp, buǵan tańyrqaǵandai áserlengen. Sóitse, tap janyna jalp etip otyra ketken jalpy bólimniń meńgerýshisi de selt etpepti, báriniń yndyny tórgi tusta.
Úlken Kisi sóilep tur. Sharshańqylaý keipine ashý men renish, sonymen qatar, hattama júrgizýshi túsine bermes taǵy birdeńeler qosylǵandai. Qaitadan qatty aiap ketti.
Qyzyǵyn qarańyzshy, qoly úshbý hattamany júrgizip otyryp, oiy qiyrdaǵy qaraqońyrlar mekendeitin qos sultanatqa ketip qaldy. Baiaǵyda, sonda júrip, Birinshi sultanattyń da, Ekinshi sultanattyń da bir-bir ákiminiń aýysqanyna kýá bolǵan. Birinshi sultanatta bárin «Tabiǵattan basqaǵa táýelsiz sot» sheshedi. Olardyń Tabiǵat degeni — Qudai degeni. Al, sottary solai atalady.
Ákimderiniń ketýi bylai edi. Ony ortaǵa otyrǵyzady. Sózdi qor qylmaidy, bárin bimen-aq bildiredi. Aldymen súiekteri saýdyrlaǵan, qabyrǵalaryn qinalmai sanaýǵa bolatyn segiz shal shyǵyp, oihai, bileidi deisiz. Kánigi kári qaqsaldaryńyz sekeńdei sekirip júrip, bir kezde taban astynan kilt burylyp, ornynan túsetin bileýshini basyp-janshyp jibererdei jetip barysady da, ejireie qarasyp qalady. Betterinen bir ájim bilinbes, piste maiǵa qýyrylǵan jasymyqtai jalt-jult eter. Kári-qurtańdyqtary aryq-turaqtyqtarynan ǵana ańǵarylar. Sireski kúide tizelerin sál búgip, segiz shal bir mezgilde shańq eter. Sol sátte «Tabiǵattan basqaǵa táýelsiz sottyń» tóraǵasy — toǵyzynshy shal aspannan túskendei paida bola ketip, ótkir qaishysymen qarsh etkizip, bileýshiniń jelkildegen aidaryn kesip alar. Kesilgen aidar segizge bólinip, sultanatty quraityn segiz aimaqtyń ákimderine taratylar. Endigi sátte segiz ákimniń bii bastalar. Bosqa bilemes, árine. Bileri arqyly oilaryn aitar. Aqyrynda ýystaryndaǵy aidar shashty otqa tastaǵandary qyzmetterinde qalar, lapyldaǵan jalynǵa qimaǵandary... belgili ǵoi. Sálden soń-aq jańadan taǵaiyndaý bastalady. «Tabiǵattan basqaǵa táýelsiz sotyńyzdyń» toǵyz tarlany ornynda qalǵandardyń da, tyńnan taǵaiyndalǵandardyń da jelke tulymdaryn joǵary qaiyryp tastap, tas-túiindenip, shúidelerinen úsh-tórt eli tómen ólshep, kók jelkelerge shúiile úńiledi-ai kelip.
Munyń mánisi mynadai-dúr. Sultanat adamdarynyń bet-júzinen birdeńe bilmek pen sezbek — qiynnyń qiyny. Ásirese, úlkendi-kishili, joǵaryly-tómendi ámirshi-ákimderdiń aramdyǵy men adaldyǵy, taǵysyn taǵylary tek qana kók jelkedegi qubylystardan aiqyn ańǵarylady dep esepteledi. Bet bitkenniń qaraqońyr, qan-sólsiz, sai-syzyqsyz, qyzyl-qyzyqsyz, janarlardyń jansyz kórinetindiginen bolar-aý dep túiip júrse, Básirebek Tóleńgitulynyń onysy-daǵy onsha durystyqqa saimady. Birinshi sultanattaǵylardyń paiymdaýynsha, adam, jer júzindegi kúlli adamzat ta bul ǵasyryńyzda bet-júzden, onyń ishinde kóz janarynan túk bildirmeýge, eshteńe baiqatpaýǵa, dym sezdirmeýge ábden mashyqtanyp bitken. Sondyqtan, endi anaý-mynaýdy tek kók jelkeden kórinetin qupiialardan ǵana anyqtai alýyńyz múmkin.
Ánekiińiz, solai. Jańadan bolǵan bileýshiden hám ant qabyldaǵanda, «Tabiǵattan basqaǵa táýelsiz sotyńyzdyń» segiz múshesi kók jelkeden kóz jazbai, miz baqpai, tesilip qarap qalar. Tóraǵasy ǵana tór jaqtan tarazylap turar.
Al, endi Ekinshi sultanattyń adamdary shetinen sheshen keledi. Sonda-daǵy, ótirik aitqannan góri ólim qushqandy artyq sanaidy. Sózge senbeý, ýádeni oryndamaý degendeiin uǵymdar Ekinshi sultanattaǵylarǵa muqym túsiniksiz nárse. Alaida, eýropalyqtardyń enýine bailanysty bul eldiń saltyna da setineý qurty túskeli ondaǵan jyldar ótip úlgergen. Báribir, sózi kem, áni joq, bii basym birinshilikterdei emes, ekinshilikter sheshendikke basymyraq mán berýden tanbaǵan. Sóz shirkin qorlanyp, aiaq astyna túspes. Birde Básirebek Tóleńgituly Ekinshidegi áriptesinen: «Ámirshi-ákimderińiz ornynan ne úshin alyndy?» — dep surady. Álgi dosy: «Sýǵa batyp bara jatqan kemeni qutqarmaqtyń ornyna onyń murjasyn boiaýmen áýrelengeni úshin», — dep jaýap berdi.
Qos sultanat jaishylyqta beibit qatar ómir keshedi. Eki ortada shataq shyǵar shaq Shekara atty ózenge bailanysty. Shekara ózeni bir túnde, kútpegen jerden, bildirmei ǵana bir qadamdai, álde jarty qadamdai aýnap aǵady. Mine, sol syzashyq salǵan álekten, synyq súiem jer úshin qos sultanattyń qaraqońyr turǵyndary jan berisip, jan alysar. Básirebek Tóleńgituly jáne onyń áriptesteri úshin tynys bermes tynyshsyz jumys bastalatyn.
Qandai qatelik jibergenin kim bilsin-ai, kim bilsin, shuǵyl túrde týǵan eline qaitarylyp, eki jyldai qyzmetsiz júrdi bul. Búziriktiń múdirigindei minińizge shaitan mingesse, sezegendigińizden jańylyp, sendelmege túsersiz. Kesirkengen jeri joq edi, esirkenbedi de, músirkenbedi de, áiteýir. Degenmen, jer jónindegi sarapshy maman retinde jerde qalmady. Bul joly Bulanai taýlarynan ary asty. Biraq báribir, burynǵy kóńil kúiinen adalanyp úlgeripti. Taraqan tárizdes jándikten býlanyp pisiriletin palaýdan ba, jylan ásipten be, shegir shegirtkeniń shylpylynan ba, birdeńeden ushynǵandai, del-sal tartyp, tuiyq tunjyrlanyp, óz ishine ózi túsip ketkendeituǵyn. Sol sebepten be, endigi jerde halyqaralyq uiymnyń arnaiy toptarynda tek qana hattama júrgizýshi bolyp, qaita qalyptasty. Shyǵys Aziianyń shet pushpaǵynda júrgende, KSRO tarady, jer jónindegi toptyń músheleri birjolata jurtyna qaitty. Sodan bermen qarata Básirebek Tóleńgituly osy keńsede hattama júrgizip keledi.
Sodan bermen qarata birqatar ákimniń kelgenin kórdi, ketkenin kórdi. Talai-talai bólim bastyqtarymen birge tirshilik keshti. Tek bir márte ǵana eskertý estigeni bar. Ol kezde mynadai magnitofon, anandai kompiýter degenderińiz áli jańbyrsha jaýyp, sańyraýqulaqsha qaptai qoimaǵan. Hattamany bastan-aiaq qolmen jazatyn. Hattama júrgizip otyryp, keide kelip qalǵan oilardy, esine túsip ketken maqal-máteldi, danyshpandar aityp ótken akyl-naqyldy jaza salatyn, artynan óziniń kók dápterine kóshirip alyp, óshire salatyn ádeti bar-tyn. Sonda ǵoi, álgi hattamanyń qaq ortasyna: «Qarny jarylǵansha meldektep toiyp alǵan myńbasy, júzbasy áskeri keńeske kelip, kekirik atyp otyratyn bolsa, olardyń basy alynsyn». (Shyńǵyshan) «Al, myna keńestegi bastyqtardyń kópshiligi kekirik atyp otyrypty», — dep jazyp, onysyn kók dápterine kóshirip alyp, óshirip tastaýdy umytyp ketip, hattamaǵa basylyp ketip, oihai bir, qyzyq bolǵan. Qyzyǵy qurysyn-ai, qatań eskertý alǵan.
Hattama qalypty túrde júrgizilip jatty. Úlken Kisi sózin aiaqtady. Ol kisiniń sózinen, basqalardy kim bilsin-ai, kim bilsin, hattama júrgizýshiniń jon arqasy muzdap, talai talqyny kórgen taiqy mańdaiy terlep jóneldi.
Ádettegishe, ketetin ákim sóiledi. Kúreńitińkirep bastap, kúlgindenip baryp aiaqtap, jyly jymimaqqa árekettendi. Kelgen ákim óz sózin qyzylbýdandanyp bastap, jasandylaý jaiqarlanbaqqa qol jetkizip, kelisti kúlimsireýmen támám etti. Hattama júrgizýshiniń esinde ǵoi, ketetin ákim de baiaǵyda, alǵash kelgeninde, ózin-ózi shamamen osylai ustap, táýir-aq kúlimsiregen edi. Jalpy, kim-kimniń de, qandai ákimniń de kelgen kezden-aq keter sátin saraptaǵany jón eken dá-á-á... Burynǵy ata-babalarymyz hattama jasap, aityp-aq ketken eken dá-á-á...
«Al, káne, kim sóileidi? — dedi Úlken Kisi. — Aitatyndaryńyz bar ma?»
Lám-mim bola qoimady. «Nemene, sóileitin adam joq pa?» — dedi Úlken Kisi. Bir-eki shal-shaýqan birdeńeler aitqandai. Hattama júrgizýshi Qara qurylyqtyń qaq ortasyna baryp qaitty. Bul shaldar ol shaldarǵa jýymaidy. Joǵaryly-tómendi, jai kezderi shirengende jer jaryqtyqty shaiqaityn atqaminerlerdiń birde-biri ún qata almady. Bul joly Básirebek Tóleńgituly Bulanai taýlarynan ary asyp, asyǵyp oraldy. Shyńǵyshannyń baiaǵy, qaǵazyna túsip, qujatyna kirip kete jazdaǵan sózderi tilin túiirtpektedi. Sol áýenge salyp: «Júzbasylar men myńbasylar... Aktiv jinalysyna ash kelipti-aý», — dedi.
Tarap bara jatqandardyń sońynan qarap, neshe alýan kók jelkelerdegi qubylystardy shynymen-aq oqyp turdy. Hattamaǵa túsirip alar ma edi asyqpai, dep oilady.
Marhabat Baiǵut
