كەتەتٸن ەكٸم سٶزٸن كٷرەڭٸتٸپ باستاپ, كٷلگٸندەۋ كەيٸپتە اياقتاپ, جىلى جىميماققا ەرەكەتتەندٸ.
كەلگەن ەكٸم سٶزٸن سەل الابۇرتىڭقىراپ باستاپ, قىزىلبۋداندانا, جاساندىلاۋ جايقارلانىپ, جىپ-جىلى جىميىسپەن تەمەمدادى.
حاتتاما جٷرگٸزۋشٸ بەسٸرەبەك تٶلەڭگٸتۇلى ەدەتتە ەكٸمدەردٸڭ بەت-جٷزٸنە ەمەس, كٶك جەلكەسٸنە كٶز تاستاپ وتىرۋشى ەدٸ. بۇل جولى جاڭادان پايدالانۋعا بەرٸلگەن, جاقىندا عانا ەۋروجٶندەۋدەن ٶتكەن كٸشٸ مەجٸلٸس زالىنىڭ كٸنەراتىنان كٶك جەلكەلەردٸ كٶز سٷزگٸسٸنەن ٶتكٸزە المادى. قانشا ماقتاسا دا, جٸپتەن جاڭا شىققانداي جۇتىنىپ تۇرسا دا, جاڭعىرتىلعان مەجٸلٸس زالى حاتتاما جٷرگٸزۋشٸگە ونشا ۇنامايتىن.
كەشە كەشكە قاراتا بەسٸرەبەك تٶلەڭگٸتۇلى جۇمىستان ەرتەرەك كايتىپ, اۆتوبۋسقا دا مٸنبەستەن, اينالا-تٶڭٸرەككە تەلمٸرە قارايتىن عادەتٸمەن ت. قالاسىنىڭ تروتۋارىنا شىققان. بۇل بۇلاناي تاۋلارىنىڭ ارعى جاعىندا جٷرگەن جىلدارى اعاش اتاۋلىنىڭ باسقا تٷرلەرٸ قۇرىپ قالعانداي-اق, ت. قالاسىن تۇپ-تۇتاس قاراعاش باسىپ كەتكەن ەكەن. الىستان اڭساپ جەتكەندە, جٸگەرٸ قۇم بولىپ, الىپ-ۇشقان كٶڭٸلٸن كيٸز جابۋداي بٸردەڭە تۇمشالاي تۇنشىقتىرعانى-اي. كەيٸن كٶزٸ ٷيرەندٸ, بٸرسٸن-بٸرسٸن ٶزٸ ٷيرەندٸ. ەندٸ, مٸنەكيٸڭٸز, سول قاراعاشتارىڭىز بٸرقاتار جىلدان بەرمەن قاعاز كەمٸرەتٸن حاتتاما جٷرگٸزۋشٸنٸڭ ماڭدايىنان سيپاپ, سەلدٸر شاشىن جەلپيتٸندەي. جول جاعالاي ەن ساپ تۇرماسا-داعى, ٷن ساپ تۇرىپتى.
بەسٸرەبەك تٶلەڭگٸتۇلى قالانىڭ قيىر شەتٸندەگٸ «حرۋششەۆكالاردىڭ» شەتٸنە ٸلٸككەنشە شارشاعان جوق. قايتا, كەرٸسٸنشە, تىڭايىپ قالعانداي. قاراعاشتاردى سانامالاپ, سيرەك تەرەكتەردٸ جانامالاپ, بٸر ساعاتتان استام ۋاقىتتى قازا قىلعان ەكەن. بەس قاباتتى بەتون ٷيدٸڭ ٷستٸڭگٸ توزىق بالكونىنان ەلٸ كٷنگە دەيٸن ەجەپتەۋٸر سٷيكٸمدٸ كٶرٸنەتٸن, يناباتتان ماقۇرىمدانا قويماعان زايىبى اقپارات ايتتى: «تەلەفونعا. جۇمىستان», — دەدٸ جۇمساق قانا ٷن قاتىپ.
ٷيگە بٸردەن كٸرمەي, پودەزدٸڭ وڭ جاعىنداعى وتىز جىلدىق قاراعاشتىڭ تٷبٸندەگٸ قيسايعان ورىندىققا جايباراقات جايعاسىپ, تەمەكٸ شەگٸپ وتىرىپ, ٶزٸن-ٶزٸ الماۋىت مٸنگەن ەرماۋىتتاي سەزٸنٸپ, قييال-عاجايىپتارعا بەرٸلمەك-تٸ. ول ويى ورىندالمادى.
بەسٸنشٸ قاباتقا كەرەناۋ كٶتەرٸلدٸ. اسىعىپ-اپتىعاتىن نە بار دەيسٸز, تەلەفونعا شاقىرىپ جاتسا, جۇمىستان قوڭىراۋ شالسا, ول — ٷلكەن جاڭالىق ەمەس. كٶپ بولسا, ەرتەڭ كەزەكتٸ, بەلكٸم بٸر كەزەكسٸز جينالىس بار شىعار. سوعان ەرتەرەك جەتپەكتٸ ەسكەرتەر. قاعاز كەمٸرٸپ كەلە جاتقان جىلدارىنىڭ ٸشٸندە جۇمىستان جالقى رەت كەشٸككەن ەمەس. سوندا-داعى, تەرتٸپتٸڭ اتى — تەرتٸپ, كەڭسەنٸڭ اتى — كەڭسە. كەزەكتٸ نەمەسە كەزەكسٸز, كەرەكتٸ نەمەسە كەرەكسٸز جينالىس ٶتەردە بۇعان مٸندەتتٸ تٷردە قوڭىراۋ شالىنادى, ەسٸنە سالىنادى. كەشٸگۋگە مٷلدە بولمايتىنى ەسكەرتٸلەدٸ.
بەتون ٷيدٸڭ بيٸگٸنە كٶتەرٸلۋ وڭاي ما, جالپى بٶلٸمنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ جالىعىپ, مۇنىڭ ٶزٸنە تەلەفون سوعۋدى تاپسىرعان ەكەن. زايىبى تار بالكوندا سەبٸز تۋراپ وتىرعاندىقتان, بۇل مەسەلەنٸ كٸشٸ قىزى ماعلۇمدادى. دەمٸن باسىپ, افريكا مەن ازييانىڭ قيىر-شيىرلارىنداعى نەبٸر قيىن ەلدەردٸڭ, تٷرلٸ مەملەكەتتەردٸڭ تالايىمەن تاعدىرلاس بولعان تايقى ماڭدايىن تەردەن قۇرعاتىڭقىراپ بارىپ, جالپى بٶلٸم مەڭگەرۋشٸسٸنٸڭ تەلەفون نٶمٸرٸن تەردٸ. «مەن بەسٸرەبەك اعاڭمىن عوي, شىراعىم», — دەدٸ. «كادرلار تٷگەل جاسارىپ كەتتٸ, كەيدە بٸزگە جٷدە ىڭعايسىز», — دەدٸ ٸشٸنەن. «ايىپ ەتپەڭٸز, بەسٸرەبەك تٶلەڭگٸتۇلى», — دەدٸ جالپى بٶلٸمنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ. «ەلٸ, وسى ۋاقىتقا دەيٸن جۇمىستا وتىرسىزدار ما?» — دەدٸ بۇل. «بٷگٸن, زەۋٸدە بٸر ەرتەرەك قايتىپ ەم, ەيتپەسە بٶلٸم باستىعىنان كەيٸن شىعامىن عوي», — دەدٸ ٸشٸنەن. «بەسٸرەبەك تٶلەڭگٸتۇلى», — دەدٸ بٶلٸم باستىعى ٷنٸن سەل-پەل قاتايتىڭقىراپ. بەرٸ بۇنى وسىلاي اتايدى. «باسەكە» دەۋگە تاعى كەلٸڭكٸرەمەيدٸ, باستىق ەمەس. «بەسٸرەبەك تٶلەڭگٸتۇلى, ەرتەڭ كەزەكتەن تىس اكتيۆ جينالىسى شۇعىل تٷردە شاقىرىلىپ جاتىر», — دەدٸ ٷنٸ ٸرٸڭكٸرەگەن بٶلٸم باستىعى. «نەمەنە, جايشىلىق پا, ەيتەۋٸر?» — دەدٸ بۇل. «بٷيتٸپ قادالا قىزىقپايتىنىمدى بٸلەدٸ عوي, ٶزٸنٸڭ داۋسىنا وراي سۇراعانىم-داعى», — دەدٸ ٸشتەي. «بٸز دە بٸلٸڭكٸرەمەي وتىرمىز, ەيتەۋٸر ٷلكەن كٸسٸنٸڭ تٸكەلەي ٶزٸ كەلەتٸن كٶرٸنەدٸ», — دەپ, سىبىرعا كٶشتٸ جالپى بٶلٸمنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ. «بٸر ساعات ەرتەرەك كەلٸڭٸز, جاراي ما?» — دەپ قوستى تاعى دا. «جارايدى-جارايدى», — دەدٸ بۇل. «ە-ە, ەكٸمنٸڭ اۋىساتىنى راسقا شىقتى», — دەدٸ ٸشٸنەن.
پالاۋدىڭ كٷرٸشٸ تٸرٸلەۋ بولدى ما, بەسٸرەبەك تٶلەڭگٸتۇلى جٶندٸ ۇيىقتاي الماي, ەلسٸن-ەلسٸن جايسىزداۋ تٷس ٷزٸكتەرٸنەن شوشىپ ويانا بەردٸ. وسىدان شيرەك عاسىر ۋاقىت بۇرىنعىداي, وتىزعا جەتەر-جەتپەس كەزٸ ەكەن. افريكانىڭ قاق ورتاسىنداعى قوس سۇلتاناتتا جەر مەسەلەسٸ جٶنٸندەگٸ ٶكٸل بولىپ جٷر ەكەنمٸن دەيدٸ. ويپىراي, ەلدەقاشان ەلگە, تۋعان جەرٸمە قايتىپ كەتكەن سەكٸلدٸ ەدٸم عوي, قالايىنشا قايتادان كەلٸپ قالعانمىن, تاعى دا سول پەلە-پەتٸرلەردٸڭ ەتٸن جەپ, سورپاسىن ٸشەتٸنگە اينالدىم-اۋ دەپ, قاتتى قينالىستان جانى قىسىلىپ, جٷرەگٸ اتقاقتاپ بارا جاتقاندا كٶزٸن اشىپ جٸبەردٸ-اۋ. تٷرەگەلٸپ وتىرعانىمەن, كٶز الدىنان قىل-قىبىرلار مەن جٷن-جىبىرلار كەتە قويمادى. بٸرەسە, قوراپقا سالىنىپ ساتىلاتىن تاراقان تەرٸزدٸ جەندٸكتەن بۋلانىپ پٸسٸرٸلگەن پالاۋدىڭ, بٸرەسە شەگٸر شەگٸرتكەدەن جاسالعان سورپانىڭ دەمٸ تٸلٸنٸڭ تٶڭٸرەگٸن تىزىلداتىپ, مازاسىن كەتٸردٸ. اسقازانى اشىپ, باۋىرى بٷرٸپ اۋىراتىنداي. الايدا, افريكانىڭ ازابىنان ويانىپ قۇتىلعانىنا قۋاندى. بالكونعا شىعىپ, تەمەكٸ تۇتاتتى.
باياعىدا, وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىندا بٶلٸم باستىعى قىزمەتٸنە ەندٸ كٶتەرٸلە بەرگەندە, جەر مەسەلەسٸ جٶنٸندەگٸ تاپتىرماس, تىندىرىمدى مامان رەتٸندە قۇپييالاۋ بٸر قىزمەتكە, ٸنجەپييالاۋ بٸر ٸسكە ۇسىنىلىپ كەتە باردى. العاش الماتىعا, ايرىقشا ەڭگٸمەگە, ارتىنان مەسكەۋگە, بٶلەكشە پىسىقتاپ, بٸرجولاتا بەكٸتپەككە شاقىرىلدى. كٶپ ۇزاماستان, ٶزگەشە ٶكٸلەتتٸ حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ارنايى توبىنا قوسىپ, افريكاعا ايدادى دا جٸبەردٸ. ەۋەلگٸدە اراب ەلدەرٸنٸڭ جەر جٶنٸندەگٸ مەسەلەلەرٸنە ارالاستى. بٸرسٸن-بٸرسٸن ارى قاراتا دەندەپ ەنٸپ, تەرەڭدەي باستادى. كٶرمەگەن ەلٸ, ٶلشەمەگەن جەرٸ, تارازىلاماعان توپىراعى, تاتپاعان تاعامى قالمادى. ارا-اراسىندا عانا تۋعان جەرگە جٸبەرەتٸن ەدٸ. بٸردە, قۇران تۋرالى ايتۋعا دا بولمايتىن كەزدەر عوي باياعى, سول قاسيەتتٸ كٸتاپتىڭ جالعىز داناسىن شەكارادان الىپ ٶتەمٸن دەپ, پارتييا قاتارىنان شىعارىلدى. پارتييادان شىققانىم — ەڭ جوعارى سەنٸمنەن ايرىلعانىم-داعى, ەندٸگەرٸ كەرٸ جٸبەرمەس دەپ, بٸر جاعىنان جۇبانىش جاستانعان-دى. بٶلەنٸ مە, بۇدان ٶزگە جەر جٶنٸندەگٸ جٶپشەندٸ مامان ەمگە تابىلماي, دەمنٸڭ اراسىندا قىزىل بيلەتتٸ قايتارىپ بەرٸپ, قارا قۇرىلىقتىڭ قاق ورتاسىنداعى قوس سۇلتاناتقا جٶنەلتتٸ.
تاراقان تەرٸزدەس جەندٸكتٸڭ قوراپقا سالىنىپ ساتىلاتىنىن سوندا كٶردٸ. شەگٸر شەگٸرتكەدەن جاسالعان سورپاعا سوندا دەنٸكتٸ. لاجسىزدان, ەرينە. جىلاننان كەسٸلگەن ەسٸپتٸ ەدەمٸلەپ تۇرىپ جەۋگە ەبدەن قۇنىقتى. كٶلباقانىڭ سيراعىنان شىمشىپ ۇستاپ, شيبوربايىن مٷجٸگەندە, بٶگەن قۇس فابريكاسىنىڭ بيپىل بالاپاندارىنان كەم كٶرمەۋگە ٷيرەنگەنٸ دە سوندا عوي.
قوس سۇلتاناتتىڭ جاعراپييالىق جاعدايى جاعىنان دا, تۇرعىندارىنىڭ ۇلتتىق قۇرامى, سالت-ساناسى, ٸشٸپ-جەمٸ جاعىنان دا, ۇقساستىقتارى جەتٸپ-ارتىلادى. ايىرماشىلىقتارى دا از ەمەس. قايبٸر جىلى سومالي دەگەن سورماڭدايلاۋ ەل مەن پۋشكيننٸڭ ارعى اتالارى شىققان ەفيوپييانىڭ اراسىندا جەر داۋى اسقىنىپ, سوعىس بۇرق ەتە قالدى. قوس سۇلتاناتقا ورتاق بٸر ماقال بار: «پٸلدٸ جەل شايقاسا, مايمىلدى اسپاننان ٸزدە». سومالي مەن ەفيوپيياڭىز ول جاقتا الىپ مەملەكەتتەر سانالاتىندىقتان, قۇرتىمداي عانا قوس سۇلتاناتتىڭ سۇرقى قاشتى. مەسكەۋدٸڭ مىسقىل ميىعى مەن كٶگەرەڭدەگەن كٶز قيىعى ول ايماقتاعى جەر داۋىن تٷپ-تٷگەل, تٷبەگەيلٸ شەشپەكتٸ كٶزدەمەس. شىناشاق اينالماس اۋماقتاردى شاتاق ٶلشەتەرٸ سوندىقتان. زايىرىن تٷپتەگەندە, جەر جٶنٸندەگٸ ٶكٸلدەر كەدۋٸلگٸ كٷنەھار ساياساتتىڭ قۇرباندارى سانالعانىمەن, كەيبٸر جاعداياتتاردى جايباعىستاپ, تالاي-تالاي تايپالاردى مۇقىم قۇرىپ كەتپەكتەن ساقتاماققا سەپتەسپەدٸ دەي المايسىز. سانا تٷكپٸرٸندەگٸ ساڭىلتىر سىزاتتاردىڭ ازاپقا سالماي, كٶبٸنەسە كەرمەكتەۋ بولسا-داعى, مۇنارلى-مۇڭدى ساعىنىشتىڭ سازىن شەرتەر ىزىڭ قۋرايداي ىرعالما ەلەس تۋعىزارى, جەڭٸل عانا سىرقىرايتىنى سودان-اۋ, سٸرە.
وي تٷبٸنەن وي ويانىپ, قارا قۇرىلىقتى قييالمەن كەزٸپ وتىرعانىندا, بالكوننىڭ ٷستٸڭگٸ بۇرىشىنداعى ەسكٸرگەن ەينەككە تاڭ ارايىنىڭ جالقىنى دا جۇققانتۇعىن. بەسٸرەبەك تٶلەڭگٸتۇلى جۋىنىپ-شايىنىپ, كٷندەگٸدەن بەتەر باپتانا قىرىندى. سٷيسٸنٸسپەن ٸشەتٸن سٷتسٸز كوفەسٸن بابىمەن ۇرتتاپ تۇرىپ, راديو تىڭدادى. پەلەندەي جاڭالىق ايتىلعان جوق.
اكتيۆ جينالىسى بۇرىنعىداي ٷلكەن مەجٸلٸس زالىندا ەمەس, بٶتەندەۋ بٸتٸمدە ٶتەتٸنگە اينالعان. ەۋروجٶندەۋدەن شىققان كٸشٸ مەجٸلٸس زالىندا, تاڭەرتەڭگٸ ساعات توعىزدا دەپ حابارلانعان ەكەن. ساقتىق جاساعاندارى عوي, ەيتپەسە, كەدٸمگٸدەي ساعاتىڭىز وندى سوققاندا باستالدى. الدىمەن ٷلكەن كٸسٸنٸڭ ٶزٸ كٶرٸندٸ. بۇدان ەكٸ جىل بۇرىن كەلگەندەگٸسٸنەن كٶپ ٶزگەرگەن سەكٸلدٸ. شارشاڭقى, كٶزدەرٸنٸڭ الدىنداعى كٶلەڭكەلەر قالىڭداي تٷسكەن بە, قالاي ٶزٸ? قايرات پەن قۇشتارلىق, سٸرەسپەلٸكتٸ جولاتپاستاي سەرگەكتٸك قات-قابات جاراسا جارىسار جانارلارىندا مۇڭدىلاۋ مازاسىزدىق باسىمىراق. حاتتاما جٷرگٸزۋشٸنٸڭ جٷرەگٸ جۋالدىز شانشىعانداي شىم ەتتٸ. ٷلكەن كٸسٸنٸڭ سوڭىنان ەكٸ ادام: كەتەتٸن ەكٸم, سوسىن كەلەتٸن ەكٸم شىقتى.
حاتتاما جٷرگٸزۋگە ارنالعان, ماگنيتوفون, تاعى باسقا جاساۋ-جابدىقتار ورناتىلعان تۇستان اۋماقتاعى بارلىق ايماق اتقامٸنەرلەرٸنٸڭ ارتقى شٷيدەلەرٸ مەن كٶك جەلكەلەرٸ تٷپ-تٷگەل, اپ-انىق كٶرٸنەتٸن ەدٸ. بەسٸرەبەك تٶلەڭگٸتۇلى قاتتى كٷرسٸندٸ. اينالا-تٶڭٸرەكتەگٸلەردٸڭ بەرٸ بەرٸ بۇرىلىپ, بۇعان قاراپ قالعانداي سەزٸلدٸ. بٸراق مٷلدە ولاي ەمەس-تٸ. مۇنىڭ كٷرسٸنگەنٸنە بٸردە-بٸر جان بالاسى مەن-ماڭىز بەرٸپ جاتپادى. حاتتاما جٷرگٸزۋشٸ نەلٸكتەن سونشاما تاۋسىلا كٷرسٸنگەنٸن ٶزٸ دە تٷسٸنبەگەن. ٷلكەن كٸسٸنٸ ايادى ما, كەتەتٸن ەكٸمدٸ ايادى ما, كەلەتٸن ەكٸمدٸ ايادى ما, قايمانا كارا جۇرتتى ايادى ما? جوق, ەلدە كٶز الدىنداعى كٶك جەلكەلەردٸ اياپ, مٷسٸركەدٸ مە? كەنەت كٷلٸپ كەپ جٸبەردٸ. تاعى دا جينالعان جۇرتتىڭ بٸرٸ قالماستان, تولايىم-تٷگەل بۇرىلىپ, بۇعان تاڭىرقاعانداي ەسەرلەنگەن. سٶيتسە, تاپ جانىنا جالپ ەتٸپ وتىرا كەتكەن جالپى بٶلٸمنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ دە سەلت ەتپەپتٸ, بەرٸنٸڭ ىندىنى تٶرگٸ تۇستا.
ٷلكەن كٸسٸ سٶيلەپ تۇر. شارشاڭقىلاۋ كەيپٸنە اشۋ مەن رەنٸش, سونىمەن قاتار, حاتتاما جٷرگٸزۋشٸ تٷسٸنە بەرمەس تاعى بٸردەڭەلەر قوسىلعانداي. قايتادان قاتتى اياپ كەتتٸ.
قىزىعىن قاراڭىزشى, قولى ٷشبۋ حاتتامانى جٷرگٸزٸپ وتىرىپ, ويى قيىرداعى قاراقوڭىرلار مەكەندەيتٸن قوس سۇلتاناتقا كەتٸپ قالدى. باياعىدا, سوندا جٷرٸپ, بٸرٸنشٸ سۇلتاناتتىڭ دا, ەكٸنشٸ سۇلتاناتتىڭ دا بٸر-بٸر ەكٸمٸنٸڭ اۋىسقانىنا كۋە بولعان. بٸرٸنشٸ سۇلتاناتتا بەرٸن «تابيعاتتان باسقاعا تەۋەلسٸز سوت» شەشەدٸ. ولاردىڭ تابيعات دەگەنٸ — قۇداي دەگەنٸ. ال, سوتتارى سولاي اتالادى.
ەكٸمدەرٸنٸڭ كەتۋٸ بىلاي ەدٸ. ونى ورتاعا وتىرعىزادى. سٶزدٸ قور قىلمايدى, بەرٸن بيمەن-اق بٸلدٸرەدٸ. الدىمەن سٷيەكتەرٸ ساۋدىرلاعان, قابىرعالارىن قينالماي ساناۋعا بولاتىن سەگٸز شال شىعىپ, ويحاي, بيلەيدٸ دەيسٸز. كەنٸگٸ كەرٸ قاقسالدارىڭىز سەكەڭدەي سەكٸرٸپ جٷرٸپ, بٸر كەزدە تابان استىنان كٸلت بۇرىلىپ, ورنىنان تٷسەتٸن بيلەۋشٸنٸ باسىپ-جانشىپ جٸبەرەردەي جەتٸپ بارىسادى دا, ەجٸرەيە قاراسىپ قالادى. بەتتەرٸنەن بٸر ەجٸم بٸلٸنبەس, پٸستە مايعا قۋىرىلعان جاسىمىقتاي جالت-جۇلت ەتەر. كەرٸ-قۇرتاڭدىقتارى ارىق-تۇراقتىقتارىنان عانا اڭعارىلار. سٸرەسكٸ كٷيدە تٸزەلەرٸن سەل بٷگٸپ, سەگٸز شال بٸر مەزگٸلدە شاڭق ەتەر. سول سەتتە «تابيعاتتان باسقاعا تەۋەلسٸز سوتتىڭ» تٶراعاسى — توعىزىنشى شال اسپاننان تٷسكەندەي پايدا بولا كەتٸپ, ٶتكٸر قايشىسىمەن قارش ەتكٸزٸپ, بيلەۋشٸنٸڭ جەلكٸلدەگەن ايدارىن كەسٸپ الار. كەسٸلگەن ايدار سەگٸزگە بٶلٸنٸپ, سۇلتاناتتى قۇرايتىن سەگٸز ايماقتىڭ ەكٸمدەرٸنە تاراتىلار. ەندٸگٸ سەتتە سەگٸز ەكٸمنٸڭ بيٸ باستالار. بوسقا بيلەمەس, ەرينە. بيلەرٸ ارقىلى ويلارىن ايتار. اقىرىندا ۋىستارىنداعى ايدار شاشتى وتقا تاستاعاندارى قىزمەتتەرٸندە قالار, لاپىلداعان جالىنعا قيماعاندارى... بەلگٸلٸ عوي. سەلدەن سوڭ-اق جاڭادان تاعايىنداۋ باستالادى. «تابيعاتتان باسقاعا تەۋەلسٸز سوتىڭىزدىڭ» توعىز تارلانى ورنىندا قالعانداردىڭ دا, تىڭنان تاعايىندالعانداردىڭ دا جەلكە تۇلىمدارىن جوعارى قايىرىپ تاستاپ, تاس-تٷيٸندەنٸپ, شٷيدەلەرٸنەن ٷش-تٶرت ەلٸ تٶمەن ٶلشەپ, كٶك جەلكەلەرگە شٷيٸلە ٷڭٸلەدٸ-اي كەلٸپ.
مۇنىڭ مەنٸسٸ مىناداي-دٷر. سۇلتانات ادامدارىنىڭ بەت-جٷزٸنەن بٸردەڭە بٸلمەك پەن سەزبەك — قيىننىڭ قيىنى. ەسٸرەسە, ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ, جوعارىلى-تٶمەندٸ ەمٸرشٸ-ەكٸمدەردٸڭ ارامدىعى مەن ادالدىعى, تاعىسىن تاعىلارى تەك قانا كٶك جەلكەدەگٸ قۇبىلىستاردان ايقىن اڭعارىلادى دەپ ەسەپتەلەدٸ. بەت بٸتكەننٸڭ قاراقوڭىر, قان-سٶلسٸز, ساي-سىزىقسىز, قىزىل-قىزىقسىز, جانارلاردىڭ جانسىز كٶرٸنەتٸندٸگٸنەن بولار-اۋ دەپ تٷيٸپ جٷرسە, بەسٸرەبەك تٶلەڭگٸتۇلىنىڭ ونىسى-داعى ونشا دۇرىستىققا سايمادى. بٸرٸنشٸ سۇلتاناتتاعىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, ادام, جەر جٷزٸندەگٸ كٷللٸ ادامزات تا بۇل عاسىرىڭىزدا بەت-جٷزدەن, ونىڭ ٸشٸندە كٶز جانارىنان تٷك بٸلدٸرمەۋگە, ەشتەڭە بايقاتپاۋعا, دىم سەزدٸرمەۋگە ەبدەن ماشىقتانىپ بٸتكەن. سوندىقتان, ەندٸ اناۋ-مىناۋدى تەك كٶك جەلكەدەن كٶرٸنەتٸن قۇپييالاردان عانا انىقتاي الۋىڭىز مٷمكٸن.
ەنەكيٸڭٸز, سولاي. جاڭادان بولعان بيلەۋشٸدەن ھەم انت قابىلداعاندا, «تابيعاتتان باسقاعا تەۋەلسٸز سوتىڭىزدىڭ» سەگٸز مٷشەسٸ كٶك جەلكەدەن كٶز جازباي, مٸز باقپاي, تەسٸلٸپ قاراپ قالار. تٶراعاسى عانا تٶر جاقتان تارازىلاپ تۇرار.
ال, ەندٸ ەكٸنشٸ سۇلتاناتتىڭ ادامدارى شەتٸنەن شەشەن كەلەدٸ. سوندا-داعى, ٶتٸرٸك ايتقاننان گٶرٸ ٶلٸم قۇشقاندى ارتىق سانايدى. سٶزگە سەنبەۋ, ۋەدەنٸ ورىنداماۋ دەگەندەيٸن ۇعىمدار ەكٸنشٸ سۇلتاناتتاعىلارعا مۇقىم تٷسٸنٸكسٸز نەرسە. الايدا, ەۋروپالىقتاردىڭ ەنۋٸنە بايلانىستى بۇل ەلدٸڭ سالتىنا دا سەتٸنەۋ قۇرتى تٷسكەلٸ ونداعان جىلدار ٶتٸپ ٷلگەرگەن. بەرٸبٸر, سٶزٸ كەم, ەنٸ جوق, بيٸ باسىم بٸرٸنشٸلٸكتەردەي ەمەس, ەكٸنشٸلٸكتەر شەشەندٸككە باسىمىراق مەن بەرۋدەن تانباعان. سٶز شٸركٸن قورلانىپ, اياق استىنا تٷسپەس. بٸردە بەسٸرەبەك تٶلەڭگٸتۇلى ەكٸنشٸدەگٸ ەرٸپتەسٸنەن: «ەمٸرشٸ-ەكٸمدەرٸڭٸز ورنىنان نە ٷشٸن الىندى?» — دەپ سۇرادى. ەلگٸ دوسى: «سۋعا باتىپ بارا جاتقان كەمەنٸ قۇتقارماقتىڭ ورنىنا ونىڭ مۇرجاسىن بوياۋمەن ەۋرەلەنگەنٸ ٷشٸن», — دەپ جاۋاپ بەردٸ.
قوس سۇلتانات جايشىلىقتا بەيبٸت قاتار ٶمٸر كەشەدٸ. ەكٸ ورتادا شاتاق شىعار شاق شەكارا اتتى ٶزەنگە بايلانىستى. شەكارا ٶزەنٸ بٸر تٷندە, كٷتپەگەن جەردەن, بٸلدٸرمەي عانا بٸر قادامداي, ەلدە جارتى قادامداي اۋناپ اعادى. مٸنە, سول سىزاشىق سالعان ەلەكتەن, سىنىق سٷيەم جەر ٷشٸن قوس سۇلتاناتتىڭ قاراقوڭىر تۇرعىندارى جان بەرٸسٸپ, جان الىسار. بەسٸرەبەك تٶلەڭگٸتۇلى جەنە ونىڭ ەرٸپتەستەرٸ ٷشٸن تىنىس بەرمەس تىنىشسىز جۇمىس باستالاتىن.
قانداي قاتەلٸك جٸبەرگەنٸن كٸم بٸلسٸن-اي, كٸم بٸلسٸن, شۇعىل تٷردە تۋعان ەلٸنە قايتارىلىپ, ەكٸ جىلداي قىزمەتسٸز جٷردٸ بۇل. بٷزٸرٸكتٸڭ مٷدٸرٸگٸندەي مٸنٸڭٸزگە شايتان مٸنگەسسە, سەزەگەندٸگٸڭٸزدەن جاڭىلىپ, سەندەلمەگە تٷسەرسٸز. كەسٸركەنگەن جەرٸ جوق ەدٸ, ەسٸركەنبەدٸ دە, مٷسٸركەنبەدٸ دە, ەيتەۋٸر. دەگەنمەن, جەر جٶنٸندەگٸ ساراپشى مامان رەتٸندە جەردە قالمادى. بۇل جولى بۇلاناي تاۋلارىنان ارى استى. بٸراق بەرٸبٸر, بۇرىنعى كٶڭٸل كٷيٸنەن ادالانىپ ٷلگەرٸپتٸ. تاراقان تەرٸزدەس جەندٸكتەن بۋلانىپ پٸسٸرٸلەتٸن پالاۋدان با, جىلان ەسٸپتەن بە, شەگٸر شەگٸرتكەنٸڭ شىلپىلىنان با, بٸردەڭەدەن ۇشىنعانداي, دەل-سال تارتىپ, تۇيىق تۇنجىرلانىپ, ٶز ٸشٸنە ٶزٸ تٷسٸپ كەتكەندەيتۇعىن. سول سەبەپتەن بە, ەندٸگٸ جەردە حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ارنايى توپتارىندا تەك قانا حاتتاما جٷرگٸزۋشٸ بولىپ, قايتا قالىپتاستى. شىعىس ازييانىڭ شەت پۇشپاعىندا جٷرگەندە, كسرو تارادى, جەر جٶنٸندەگٸ توپتىڭ مٷشەلەرٸ بٸرجولاتا جۇرتىنا قايتتى. سودان بەرمەن قاراتا بەسٸرەبەك تٶلەڭگٸتۇلى وسى كەڭسەدە حاتتاما جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ.
سودان بەرمەن قاراتا بٸرقاتار ەكٸمنٸڭ كەلگەنٸن كٶردٸ, كەتكەنٸن كٶردٸ. تالاي-تالاي بٶلٸم باستىقتارىمەن بٸرگە تٸرشٸلٸك كەشتٸ. تەك بٸر مەرتە عانا ەسكەرتۋ ەستٸگەنٸ بار. ول كەزدە مىناداي ماگنيتوفون, انانداي كومپيۋتەر دەگەندەرٸڭٸز ەلٸ جاڭبىرشا جاۋىپ, ساڭىراۋقۇلاقشا قاپتاي قويماعان. حاتتامانى باستان-اياق قولمەن جازاتىن. حاتتاما جٷرگٸزٸپ وتىرىپ, كەيدە كەلٸپ قالعان ويلاردى, ەسٸنە تٷسٸپ كەتكەن ماقال-مەتەلدٸ, دانىشپاندار ايتىپ ٶتكەن اكىل-ناقىلدى جازا سالاتىن, ارتىنان ٶزٸنٸڭ كٶك دەپتەرٸنە كٶشٸرٸپ الىپ, ٶشٸرە سالاتىن ەدەتٸ بار-تىن. سوندا عوي, ەلگٸ حاتتامانىڭ قاق ورتاسىنا: «قارنى جارىلعانشا مەلدەكتەپ تويىپ العان مىڭباسى, جٷزباسى ەسكەري كەڭەسكە كەلٸپ, كەكٸرٸك اتىپ وتىراتىن بولسا, ولاردىڭ باسى الىنسىن». (شىڭعىسحان) «ال, مىنا كەڭەستەگٸ باستىقتاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ كەكٸرٸك اتىپ وتىرىپتى», — دەپ جازىپ, ونىسىن كٶك دەپتەرٸنە كٶشٸرٸپ الىپ, ٶشٸرٸپ تاستاۋدى ۇمىتىپ كەتٸپ, حاتتاماعا باسىلىپ كەتٸپ, ويحاي بٸر, قىزىق بولعان. قىزىعى قۇرىسىن-اي, قاتاڭ ەسكەرتۋ العان.
حاتتاما قالىپتى تٷردە جٷرگٸزٸلٸپ جاتتى. ٷلكەن كٸسٸ سٶزٸن اياقتادى. ول كٸسٸنٸڭ سٶزٸنەن, باسقالاردى كٸم بٸلسٸن-اي, كٸم بٸلسٸن, حاتتاما جٷرگٸزۋشٸنٸڭ جون ارقاسى مۇزداپ, تالاي تالقىنى كٶرگەن تايقى ماڭدايى تەرلەپ جٶنەلدٸ.
ەدەتتەگٸشە, كەتەتٸن ەكٸم سٶيلەدٸ. كٷرەڭٸتٸڭكٸرەپ باستاپ, كٷلگٸندەنٸپ بارىپ اياقتاپ, جىلى جىميماققا ەرەكەتتەندٸ. كەلگەن ەكٸم ٶز سٶزٸن قىزىلبۋداندانىپ باستاپ, جاساندىلاۋ جايقارلانباققا قول جەتكٸزٸپ, كەلٸستٸ كٷلٸمسٸرەۋمەن تەمەم ەتتٸ. حاتتاما جٷرگٸزۋشٸنٸڭ ەسٸندە عوي, كەتەتٸن ەكٸم دە باياعىدا, العاش كەلگەنٸندە, ٶزٸن-ٶزٸ شامامەن وسىلاي ۇستاپ, تەۋٸر-اق كٷلٸمسٸرەگەن ەدٸ. جالپى, كٸم-كٸمنٸڭ دە, قانداي ەكٸمنٸڭ دە كەلگەن كەزدەن-اق كەتەر سەتٸن ساراپتاعانى جٶن ەكەن دە-ە-ە... بۇرىنعى اتا-بابالارىمىز حاتتاما جاساپ, ايتىپ-اق كەتكەن ەكەن دە-ە-ە...
«ال, كەنە, كٸم سٶيلەيدٸ? — دەدٸ ٷلكەن كٸسٸ. — ايتاتىندارىڭىز بار ما?»
لەم-ميم بولا قويمادى. «نەمەنە, سٶيلەيتٸن ادام جوق پا?» — دەدٸ ٷلكەن كٸسٸ. بٸر-ەكٸ شال-شاۋقان بٸردەڭەلەر ايتقانداي. حاتتاما جٷرگٸزۋشٸ قارا قۇرىلىقتىڭ قاق ورتاسىنا بارىپ قايتتى. بۇل شالدار ول شالدارعا جۋىمايدى. جوعارىلى-تٶمەندٸ, جاي كەزدەرٸ شٸرەنگەندە جەر جارىقتىقتى شايقايتىن اتقامٸنەرلەردٸڭ بٸردە-بٸرٸ ٷن قاتا المادى. بۇل جولى بەسٸرەبەك تٶلەڭگٸتۇلى بۇلاناي تاۋلارىنان ارى اسىپ, اسىعىپ ورالدى. شىڭعىسحاننىڭ باياعى, قاعازىنا تٷسٸپ, قۇجاتىنا كٸرٸپ كەتە جازداعان سٶزدەرٸ تٸلٸن تٷيٸرتپەكتەدٸ. سول ەۋەنگە سالىپ: «جٷزباسىلار مەن مىڭباسىلار... اكتيۆ جينالىسىنا اش كەلٸپتٸ-اۋ», — دەدٸ.
تاراپ بارا جاتقانداردىڭ سوڭىنان قاراپ, نەشە الۋان كٶك جەلكەلەردەگٸ قۇبىلىستاردى شىنىمەن-اق وقىپ تۇردى. حاتتاماعا تٷسٸرٸپ الار ما ەدٸ اسىقپاي, دەپ ويلادى.
مارحابات بايعۇت
