Dáýleti tasqan dalany kezgen túrki jurtynyń óner kerýeni Taldyqorǵan qalasyna keldi. Jer jannatynyń tórinde án áýelep, kúmbir kúi tógildi. Túbi men jyry bir elderdi rýhani úndestirgen qudiretti saz óneri tyńdarman qaýymdy tánti etti. «Maǵan búkil qazaq dalasy án salyp turǵandai kórinedi», – degen orys oishyly Potaninniń sózi tujyrym qazaq eliniń ónerge degen qurmetin qýattai túsedi. Oǵan tuńǵysh ret ótkizilip otyrǵan halyqaralyq dástúrli mýzyka festifali dálel.
Qadym zamannan beri túrki halqy qazaq elin ulttyq ónerdiń uranshysy sanaidy. Sebebi, dástúrin dál bizdei dáriptep, ulttyq aspabyn ulyqtaǵan el kemde-kem. Onyń bekzat bolmysy, júrek syzdatqan saǵynyshy, kóńildiń názik qylyn sherter sezimi, muń-sheri, qyzyq-qýanyshy án men kúiiniń yrǵaǵynda jatyr. Babadan kelgen asyl qazynany biikke kótermesek, súiekke tańba bolary sózsiz. Osy turǵydan alǵanda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynyń mańyzy zor. Mádenietimizdiń mártebesin kóterip, eskerýsiz qalǵan eski estelikterdi eske túsirýde airyqsha úles qosýda. Sonyń aiasynda óńirimizde kóptegen igi is júzege asyp jatyr. Oblystyq mádeniet, arhivter jáne qujattama basqarmasy Rýhani jańǵyrý negizinde 28 aýqymdy joba usynǵan bolatyn. Sol jobalardyń biri – «Máńgilik eldiń máńgilik saryny» etnofestivali.
Halyqaralyq festivaldiń maqsaty – túbi bir túrki halyqtarynyń mádenietin biriktirý, olardyń án-jyryn, kúii men sazyn, eposyn jan-jaqty nasihattaý, sonymen qatar, dástúrli mýzykanyń barlyq janrlaryn, ásirese kenje qalǵan, sirek ushyrasatyn aspaptarda oryndalatyn áýenderdi qaita jańǵyrtý. Tipti, onyń Jetisý jerinde ótýiniń ózindik máni bar. Nege deseńiz, halyqtyq án dástúrinde oryndaýshylyq erekshelikterine qarai Arqa mektebi, Jetisý mektebi, Batys Qazaqstan mektebi dep bólinetini barshamyzǵa málim. Sonyń ishinde Jetisý mektebi qazaqtyń kóne ánderiniń, ásirese halyqtyq áýenderdiń mol saqtalǵan óner shoǵyry sanalady. Osy jerde meken etken keshegi súleilerdiń saf ónerge qosqan úlesi, búginde oǵan jan bitirip turǵandai. Jetisý ánshiliginiń kórnekti ókilderi retinde Jambyl, Kenen, Qapez, Pyshan, Dánesh Raqyshevtardy atasaq ta jetkilikti.
Aitýly festivaldiń joǵary deńgeide ótýine atsalysýǵa ári túrki mádenietiniń týyn jyqpai, onyń tutastyǵyn buzyp almaýdy oilaǵan qonaqtardyń qýanyshynda shek bolǵan joq. Jeti memleketten elýge tarta ónerpaz aspabyn asynyp, tas túiin daiyndyqpen keldi. Túrkiiadan Irfan Giýrdal, Tatarstannan Rasim Fasihov, Ózbekstannan Ravshanjan Iýnýsov pen «Aboss» ansambli, Iakýtiiadan Iýliiana Krivoshapkina, Tyvadan Igor Koshkendei jáne Qyrǵyzstannan «Akak» toby sharanyń kórkin qyzdyrdy. Sondai-aq, qurylymy kúrdeli yrǵaq-iirimderimen erekshelenetin «Adyrna» jáne «Sazgen» etno-folklorlyq ansamblderi men «Qobyz saryny» kvarteti de qalys qalmady. Elimizde dástúrli ánshilikti janyna serik etip, ony nasihattaýshylardyń da qatarynan Almas Almatov, Kúnsulý Túrikpen, Erlan Rysqali, Muhammedáli Bekpeiisov, Sáýle Janpeiisova, Ardaq Isataeva, Nurjan Janpeiisov, Qazbek Adykeev, Maqpal Toqtaǵanova, Beibit Musaev, Baqbergen Asqarbekovter de óz ónerlerin kórsetti.
Eki táýlikke sozylǵan festivaldiń alǵashqy kúninde stýdentter men jas ónerpazdarǵa sheberlik synyby ótkizildi. Onda ár eldiń ókilderi ulttyq aspaptarynyń shyǵý tarihyna toqtalyp, qurylysy týraly baiandap berdi. Aldymen sóz alǵan Saha elinen kelgen homýsshy Iýliiana Krivoshapkina:
– Iakýt halqy asa qadir tutyp, qasterlep ustaityn aspaptyń biri – homýs. Bul aspap negizinen án men bidi súiemeldeý úshin qoldanylady. Halyq arasynda eki tilshesi bar homýs ta kezdesedi. Onyń dybysyn kúsheitý úshin sheberler tútigin qańyltyrdan jasap, oǵan týrbalah homýs jáne tútikti homýs dep at qoiǵan, – dedi.
Al kórshiles ózbek halqynyń doirashysy Ravshanjan Iýnýsov bige jaqyn ekendigin birden baiqatty. Tyva eliniń talantty jyrshysy Igor Koshkentai kómeimen aitylatyn syǵyt, qarǵyra, hormei sekildi halyq ánderin oryndap berdi.
– Bul jalpy túrki halqynyń kóne sazdy aspaby. Bozanshy kishkentai domalaq basty, moiyny uzyndaý keledi. Onyń bir ereksheligi, perneleri bolmaidy. Tek qana tórt qyl ishekti. Jalpy uzyndyǵy 1 metrden astam. Bozanshyny ysqymen oinaidy. Daýysy bozdaǵan bota daýysyna uqsas keledi, – dedi tyvalyq ánshi. Qazaq halqy «Bozanshydai bozdamashy», «Bozdap qalǵyr bozanshy» dep osy aspaptyń sarynyna qarap aitsa kerek. Bul aspaptyń túr-túri bar bolyp shyqty.
Sheberlik sonynda qazaqtyń jyrshylyq ónerin Eýropa tórine kóterip, adamzat mádenietiniń asyl qazynasy retinde tanystyra bilgen Almas Almatov pen túrkiialyq termeshi Irfan Giýrdal «Kóruǵly» dastanynan úzindi shertti. Dastannyń kúlli túrki halqyna ortaq ekenin tilge tiek etip, ańyzǵa bergisiz týyndynyń aishyqty tustaryn áńgimelep berdi.
Odan ári festival Til saraiynda jalǵasty. Oblystyq mádeniet, arhivter jáne qujattama basqarmasynyń basshysy Aqan Ábdýaliev qatysýshylardyń aitar oiyn, usynystaryn tyńdady. Bul merekeniń ótkizilý sebebi, bir jaǵynan, ulttyq, folklorlyq ónerdiń damýyna yqpal jasaý bolsa, ekinshiden, túrki óneriniń damýyna kedergi keltirip júrgen máselelerge toqtalý bolatyn. «Dóńgelek ústelge» jinalǵan ónerpazdardyń ishinde «Akak» komýzshylar ansambliniń kórkemdik jetekshisi Irina Súiýrqulova sóz bastady.
– Qazaq halqynyń mýzyka murasy asa bai. Men sizderdiń ulttyq ónerge degen qurmetterińizge qairan qalamyn. Sol sebepti, qazaq ómiriniń tilsiz tamyrshysy, Qurmanǵazy atamyzdyń «Aqsaq kiik», «Balbyraýyn» kúilerin shákirtterime úiretip qoidym. Búgingi gala-kontsertke sol kúilerdi de daiyndap kelip otyrmyz, – dei kelip óz eliniń ulttyq ónerge janashyrlyǵyn maqtanyshpen jetkizdi.
Dástúrli ónerdiń qaimaǵy sanalatyn qazaqtyń án ónerin asqaqtatyp júrgen Ardaq Isataeva, Nurjan Janpeiisovter jyraýlyq ónerdiń kenjelep qalǵanyn, ósip kele jatqan urpaqty ónerge baýlý kerektigin qaýzady. Segiz seri, Birjan sal, Aqan serilerden bastaý alǵan halqymyzdyń Arqa ánshilik mektebiniń jalǵastyrýshy ókili Erlan Rysqali dástúrli ónerdi áli de bolsa jan-jaqty zertteý kerektigin aitty.
– Dástúrli ónerdiń jaǵdaiyn kóteretin arnaiy baǵdarlamalar óte qajet. Osyndai igi sharalardy kóptep uiymdastyrsa nur ústine nur bolar edi. Sonda tól mádenietimizdiń qainar bulaǵy esh ýaqytta sarqylmaidy, – dedi Erlan Rysqaliuly. Bul pikirge Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri Sáýle Janpeiisova da qosyldy. Ol:
– Osyǵan deiin belgisiz bolyp kelgen kúishiler men ánshilerdiń shyǵarmalaryn taýyp, ony qaita jańǵyrtý maqsatynda kóptegen shara uiymdastyryp jatyrmyz. Ár ýniversitet qabyrǵasynda ánshilik kafedra ashyly tiis dep oilaimyn. Biz sahnada óner kóretken kezde halyqpen birge án aitýymyz qajet. Sonda olardyń ulttyq ónerge yqylasy aýady. Búgingi tańda kóptegen halyqaralyq dástúrli ánder saiysyn ótikizip jatyrmyz. Alda bolatyn synǵa osynda jiylǵan ónerpazdardy shaqyramyn, – dep sózin túiindedi.
Aitylǵan pikirler men usynystardy Aqan Jylqyshybaiuly muqiiat tyńdap, aldaǵy ýaqytta soǵan sai jumystar júrgiziletinin ýáde etti.
Festivaldiń jabylý saltanaty I. Jansúgirov atyndaǵy Mádeniet saraiynda ótti. Dúbirli merekege arnalǵan kontserttiń shymyldyǵyn «Taldyqorǵan áýenderi» folklorlyq-etnografiialyq ansambli teatrlanǵan qoiylymmen ashty. Osyndai igi bastama kóterip, onyń Jetisý tórinde ótýine muryndyq bolǵan oblys ákiminiń orynbasary Jaqsylyq Omar ortaǵa shyǵyp, ónerpazdarǵa sáttilik tiledi.
– Elbasy saiasatynyń arqasynda túrki halyqtary bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp úlken merekede bas qosyp otyr. Onyń jer jannaty atalǵan qutty mekende, oblys ortalyǵynda bastalǵanyna qýanyshtymyn. Túbi bir túrki eliniń ónerin qashanda qurmetteimiz. Ánmen áldilenip, kúimen terbelip qana qoimai, uly saz óneriniń tuńǵiyna tereń boilaitynymyzǵa kúmán keltirmeimin, – dedi Jaqsylyq Muqashuly. Sodan soń festivalge qatysýshylardy Alǵys hattarmen marapattap, halyqaralyq «Máńgilik eldiń máńgilik saryny» etno-festivaliniń simvoly beinelengen estelik syilyqtar tartý etti.
Rýhty ánmen bastalǵan kontsertte óz elimizdiń ónerpazdary men baýyrlas elderdiń jaryq juldyzdary án áýeletip, kúi tókti. Olar dombyra, syrnai, sherter, balama, qylqobyz, tar, kemansha, kaval, homýs, igil syndy kóptegen saz-aspaptarynda oinap, tarihi týyndylardy qaita tiriltkendei boldy. Túrki tildes elderdiń osyndai uly muralarynan shyqqan áýen jetisýlyqtardy tebirentip, ónerpazdar kórermenniń ystyq yqylasyna bólendi.
Ulttyq ónerdi ómirsheń etetin el birligi ekeni aian. Búgingi dýmandy mereke sony aiqyndai túskendei. Kieli sahnany kúmbirli kúige bólegen keremet keshtiń sonyńda óner maitalmandary birlesip, eldiń erkesine ainalǵan, Halyq ártisi Nurǵisa Tilendievtiń «Álqissasyn» oryndady.
Ótkenge kóz júgirtsek, qany men qalyby bir túrki jurtynyń tili, dini, nanym-senimi ǵana emes, ónerinde de bir úndestik bar. Ondaǵy adam júreginiń pernesin dóp basatyn rýhani muralardyń orny bólek. Án men kúiiniń aishyqty boiamalary estir qulaqqa jaǵymdy. Osy festivalde oryndalǵan árbir án kúlli túrki halqynyń turmysy men tarihynyń kelbeti bolyp kórindi.
Muhtar KÚMISBEK
