دەۋلەتٸ تاسقان دالانى كەزگەن تٷركٸ جۇرتىنىڭ ٶنەر كەرۋەنٸ تالدىقورعان قالاسىنا كەلدٸ. جەر جانناتىنىڭ تٶرٸندە ەن ەۋەلەپ, كٷمبٸر كٷي تٶگٸلدٸ. تٷبٸ مەن جىرى بٸر ەلدەردٸ رۋحاني ٷندەستٸرگەن قۇدٸرەتتٸ ساز ٶنەرٸ تىڭدارمان قاۋىمدى تەنتٸ ەتتٸ. «ماعان بٷكٸل قازاق دالاسى ەن سالىپ تۇرعانداي كٶرٸنەدٸ», – دەگەن ورىس ويشىلى پوتانيننٸڭ سٶزٸ تۇجىرىم قازاق ەلٸنٸڭ ٶنەرگە دەگەن قۇرمەتٸن قۋاتتاي تٷسەدٸ. وعان تۇڭعىش رەت ٶتكٸزٸلٸپ وتىرعان حالىقارالىق دەستٷرلٸ مۋزىكا فەستيفالٸ دەلەل.
قادىم زاماننان بەرٸ تٷركٸ حالقى قازاق ەلٸن ۇلتتىق ٶنەردٸڭ ۇرانشىسى سانايدى. سەبەبٸ, دەستٷرٸن دەل بٸزدەي دەرٸپتەپ, ۇلتتىق اسپابىن ۇلىقتاعان ەل كەمدە-كەم. ونىڭ بەكزات بولمىسى, جٷرەك سىزداتقان ساعىنىشى, كٶڭٸلدٸڭ نەزٸك قىلىن شەرتەر سەزٸمٸ, مۇڭ-شەرٸ, قىزىق-قۋانىشى ەن مەن كٷيٸنٸڭ ىرعاعىندا جاتىر. بابادان كەلگەن اسىل قازىنانى بيٸككە كٶتەرمەسەك, سٷيەككە تاڭبا بولارى سٶزسٸز. وسى تۇرعىدان العاندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىنىڭ ماڭىزى زور. مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرٸپ, ەسكەرۋسٸز قالعان ەسكٸ ەستەلٸكتەردٸ ەسكە تٷسٸرۋدە ايرىقشا ٷلەس قوسۋدا. سونىڭ اياسىندا ٶڭٸرٸمٸزدە كٶپتەگەن يگٸ ٸس جٷزەگە اسىپ جاتىر. وبلىستىق مەدەنيەت, ارحيۆتەر جەنە قۇجاتتاما باسقارماسى رۋحاني جاڭعىرۋ نەگٸزٸندە 28 اۋقىمدى جوبا ۇسىنعان بولاتىن. سول جوبالاردىڭ بٸرٸ – «مەڭگٸلٸك ەلدٸڭ مەڭگٸلٸك سارىنى» ەتنوفەستيۆالٸ.
حالىقارالىق فەستيۆالدٸڭ ماقساتى – تٷبٸ بٸر تٷركٸ حالىقتارىنىڭ مەدەنيەتٸن بٸرٸكتٸرۋ, ولاردىڭ ەن-جىرىن, كٷيٸ مەن سازىن, ەپوسىن جان-جاقتى ناسيحاتتاۋ, سونىمەن قاتار, دەستٷرلٸ مۋزىكانىڭ بارلىق جانرلارىن, ەسٸرەسە كەنجە قالعان, سيرەك ۇشىراساتىن اسپاپتاردا ورىندالاتىن ەۋەندەردٸ قايتا جاڭعىرتۋ. تٸپتٸ, ونىڭ جەتٸسۋ جەرٸندە ٶتۋٸنٸڭ ٶزٸندٸك مەنٸ بار. نەگە دەسەڭٸز, حالىقتىق ەن دەستٷرٸندە ورىنداۋشىلىق ەرەكشەلٸكتەرٸنە قاراي ارقا مەكتەبٸ, جەتٸسۋ مەكتەبٸ, باتىس قازاقستان مەكتەبٸ دەپ بٶلٸنەتٸنٸ بارشامىزعا مەلٸم. سونىڭ ٸشٸندە جەتٸسۋ مەكتەبٸ قازاقتىڭ كٶنە ەندەرٸنٸڭ, ەسٸرەسە حالىقتىق ەۋەندەردٸڭ مول ساقتالعان ٶنەر شوعىرى سانالادى. وسى جەردە مەكەن ەتكەن كەشەگٸ سٷلەيلەردٸڭ ساف ٶنەرگە قوسقان ٷلەسٸ, بٷگٸندە وعان جان بٸتٸرٸپ تۇرعانداي. جەتٸسۋ ەنشٸلٸگٸنٸڭ كٶرنەكتٸ ٶكٸلدەرٸ رەتٸندە جامبىل, كەنەن, قاپەز, پىشان, دەنەش راقىشەۆتاردى اتاساق تا جەتكٸلٸكتٸ.
ايتۋلى فەستيۆالدٸڭ جوعارى دەڭگەيدە ٶتۋٸنە اتسالىسۋعا ەرٸ تٷركٸ مەدەنيەتٸنٸڭ تۋىن جىقپاي, ونىڭ تۇتاستىعىن بۇزىپ الماۋدى ويلاعان قوناقتاردىڭ قۋانىشىندا شەك بولعان جوق. جەتٸ مەملەكەتتەن ەلۋگە تارتا ٶنەرپاز اسپابىن اسىنىپ, تاس تٷيٸن دايىندىقپەن كەلدٸ. تٷركييادان يرفان گيۋردال, تاتارستاننان راسيم فاسيحوۆ, ٶزبەكستاننان راۆشانجان يۋنۋسوۆ پەن «ابوسس» انسامبلٸ, ياكۋتييادان يۋلييانا كريۆوشاپكينا, تىۆادان يگور كوشكەندەي جەنە قىرعىزستاننان «اكاك» توبى شارانىڭ كٶركٸن قىزدىردى. سونداي-اق, قۇرىلىمى كٷردەلٸ ىرعاق-يٸرٸمدەرٸمەن ەرەكشەلەنەتٸن «ادىرنا» جەنە «سازگەن» ەتنو-فولكلورلىق انسامبلدەرٸ مەن «قوبىز سارىنى» كۆارتەتٸ دە قالىس قالمادى. ەلٸمٸزدە دەستٷرلٸ ەنشٸلٸكتٸ جانىنا سەرٸك ەتٸپ, ونى ناسيحاتتاۋشىلاردىڭ دا قاتارىنان الماس الماتوۆ, كٷنسۇلۋ تٷرٸكپەن, ەرلان رىسقالي, مۇحاممەدەلٸ بەكپەيٸسوۆ, سەۋلە جانپەيٸسوۆا, ارداق يساتاەۆا, نۇرجان جانپەيٸسوۆ, قازبەك ادىكەەۆ, ماقپال توقتاعانوۆا, بەيبٸت مۇساەۆ, باقبەرگەن اسقاربەكوۆتەر دە ٶز ٶنەرلەرٸن كٶرسەتتٸ.
ەكٸ تەۋلٸككە سوزىلعان فەستيۆالدٸڭ العاشقى كٷنٸندە ستۋدەنتتەر مەن جاس ٶنەرپازدارعا شەبەرلٸك سىنىبى ٶتكٸزٸلدٸ. وندا ەر ەلدٸڭ ٶكٸلدەرٸ ۇلتتىق اسپاپتارىنىڭ شىعۋ تاريحىنا توقتالىپ, قۇرىلىسى تۋرالى بايانداپ بەردٸ. الدىمەن سٶز العان ساحا ەلٸنەن كەلگەن حومۋسشى يۋلييانا كريۆوشاپكينا:
– ياكۋت حالقى اسا قادٸر تۇتىپ, قاستەرلەپ ۇستايتىن اسپاپتىڭ بٸرٸ – حومۋس. بۇل اسپاپ نەگٸزٸنەن ەن مەن بيدٸ سٷيەمەلدەۋ ٷشٸن قولدانىلادى. حالىق اراسىندا ەكٸ تٸلشەسٸ بار حومۋس تا كەزدەسەدٸ. ونىڭ دىبىسىن كٷشەيتۋ ٷشٸن شەبەرلەر تٷتٸگٸن قاڭىلتىردان جاساپ, وعان تۋربالاح حومۋس جەنە تٷتٸكتٸ حومۋس دەپ ات قويعان, – دەدٸ.
ال كٶرشٸلەس ٶزبەك حالقىنىڭ دويراشىسى راۆشانجان يۋنۋسوۆ بيگە جاقىن ەكەندٸگٸن بٸردەن بايقاتتى. تىۆا ەلٸنٸڭ تالانتتى جىرشىسى يگور كوشكەنتاي كٶمەيمەن ايتىلاتىن سىعىت, قارعىرا, حورمەي سەكٸلدٸ حالىق ەندەرٸن ورىنداپ بەردٸ.
– بۇل جالپى تٷركٸ حالقىنىڭ كٶنە سازدى اسپابى. بوزانشى كٸشكەنتاي دومالاق باستى, مويىنى ۇزىنداۋ كەلەدٸ. ونىڭ بٸر ەرەكشەلٸگٸ, پەرنەلەرٸ بولمايدى. تەك قانا تٶرت قىل ٸشەكتٸ. جالپى ۇزىندىعى 1 مەتردەن استام. بوزانشىنى ىسقىمەن وينايدى. داۋىسى بوزداعان بوتا داۋىسىنا ۇقساس كەلەدٸ, – دەدٸ تىۆالىق ەنشٸ. قازاق حالقى «بوزانشىداي بوزداماشى», «بوزداپ قالعىر بوزانشى» دەپ وسى اسپاپتىڭ سارىنىنا قاراپ ايتسا كەرەك. بۇل اسپاپتىڭ تٷر-تٷرٸ بار بولىپ شىقتى.
شەبەرلٸك سونىندا قازاقتىڭ جىرشىلىق ٶنەرٸن ەۋروپا تٶرٸنە كٶتەرٸپ, ادامزات مەدەنيەتٸنٸڭ اسىل قازىناسى رەتٸندە تانىستىرا بٸلگەن الماس الماتوۆ پەن تٷركييالىق تەرمەشٸ يرفان گيۋردال «كٶرۇعلى» داستانىنان ٷزٸندٸ شەرتتٸ. داستاننىڭ كٷللٸ تٷركٸ حالقىنا ورتاق ەكەنٸن تٸلگە تيەك ەتٸپ, اڭىزعا بەرگٸسٸز تۋىندىنىڭ ايشىقتى تۇستارىن ەڭگٸمەلەپ بەردٸ.
ودان ەرٸ فەستيۆال تٸل سارايىندا جالعاستى. وبلىستىق مەدەنيەت, ارحيۆتەر جەنە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى اقان ەبدۋاليەۆ قاتىسۋشىلاردىڭ ايتار ويىن, ۇسىنىستارىن تىڭدادى. بۇل مەرەكەنٸڭ ٶتكٸزٸلۋ سەبەبٸ, بٸر جاعىنان, ۇلتتىق, فولكلورلىق ٶنەردٸڭ دامۋىنا ىقپال جاساۋ بولسا, ەكٸنشٸدەن, تٷركٸ ٶنەرٸنٸڭ دامۋىنا كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ جٷرگەن مەسەلەلەرگە توقتالۋ بولاتىن. «دٶڭگەلەك ٷستەلگە» جينالعان ٶنەرپازداردىڭ ٸشٸندە «اكاك» كومۋزشىلار انسامبلٸنٸڭ كٶركەمدٸك جەتەكشٸسٸ يرينا سٷيۋرقۇلوۆا سٶز باستادى.
– قازاق حالقىنىڭ مۋزىكا مۇراسى اسا باي. مەن سٸزدەردٸڭ ۇلتتىق ٶنەرگە دەگەن قۇرمەتتەرٸڭٸزگە قايران قالامىن. سول سەبەپتٸ, قازاق ٶمٸرٸنٸڭ تٸلسٸز تامىرشىسى, قۇرمانعازى اتامىزدىڭ «اقساق كيٸك», «بالبىراۋىن» كٷيلەرٸن شەكٸرتتەرٸمە ٷيرەتٸپ قويدىم. بٷگٸنگٸ گالا-كونتسەرتكە سول كٷيلەردٸ دە دايىنداپ كەلٸپ وتىرمىز, – دەي كەلٸپ ٶز ەلٸنٸڭ ۇلتتىق ٶنەرگە جاناشىرلىعىن ماقتانىشپەن جەتكٸزدٸ.
دەستٷرلٸ ٶنەردٸڭ قايماعى سانالاتىن قازاقتىڭ ەن ٶنەرٸن اسقاقتاتىپ جٷرگەن ارداق يساتاەۆا, نۇرجان جانپەيٸسوۆتەر جىراۋلىق ٶنەردٸڭ كەنجەلەپ قالعانىن, ٶسٸپ كەلە جاتقان ۇرپاقتى ٶنەرگە باۋلۋ كەرەكتٸگٸن قاۋزادى. سەگٸز سەرٸ, بٸرجان سال, اقان سەرٸلەردەن باستاۋ العان حالقىمىزدىڭ ارقا ەنشٸلٸك مەكتەبٸنٸڭ جالعاستىرۋشى ٶكٸلٸ ەرلان رىسقالي دەستٷرلٸ ٶنەردٸ ەلٸ دە بولسا جان-جاقتى زەرتتەۋ كەرەكتٸگٸن ايتتى.
– دەستٷرلٸ ٶنەردٸڭ جاعدايىن كٶتەرەتٸن ارنايى باعدارلامالار ٶتە قاجەت. وسىنداي يگٸ شارالاردى كٶپتەپ ۇيىمداستىرسا نۇر ٷستٸنە نۇر بولار ەدٸ. سوندا تٶل مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ قاينار بۇلاعى ەش ۋاقىتتا سارقىلمايدى, – دەدٸ ەرلان رىسقاليۇلى. بۇل پٸكٸرگە قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ سەۋلە جانپەيٸسوۆا دا قوسىلدى. ول:
– وسىعان دەيٸن بەلگٸسٸز بولىپ كەلگەن كٷيشٸلەر مەن ەنشٸلەردٸڭ شىعارمالارىن تاۋىپ, ونى قايتا جاڭعىرتۋ ماقساتىندا كٶپتەگەن شارا ۇيىمداستىرىپ جاتىرمىز. ەر ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا ەنشٸلٸك كافەدرا اشىلى تيٸس دەپ ويلايمىن. بٸز ساحنادا ٶنەر كٶرەتكەن كەزدە حالىقپەن بٸرگە ەن ايتۋىمىز قاجەت. سوندا ولاردىڭ ۇلتتىق ٶنەرگە ىقىلاسى اۋادى. بٷگٸنگٸ تاڭدا كٶپتەگەن حالىقارالىق دەستٷرلٸ ەندەر سايىسىن ٶتٸكٸزٸپ جاتىرمىز. الدا بولاتىن سىنعا وسىندا جيىلعان ٶنەرپازداردى شاقىرامىن, – دەپ سٶزٸن تٷيٸندەدٸ.
ايتىلعان پٸكٸرلەر مەن ۇسىنىستاردى اقان جىلقىشىبايۇلى مۇقييات تىڭداپ, الداعى ۋاقىتتا سوعان ساي جۇمىستار جٷرگٸزٸلەتٸنٸن ۋەدە ەتتٸ.
فەستيۆالدٸڭ جابىلۋ سالتاناتى ٸ. جانسٷگٸروۆ اتىنداعى مەدەنيەت سارايىندا ٶتتٸ. دٷبٸرلٸ مەرەكەگە ارنالعان كونتسەرتتٸڭ شىمىلدىعىن «تالدىقورعان ەۋەندەرٸ» فولكلورلىق-ەتنوگرافييالىق انسامبلٸ تەاترلانعان قويىلىممەن اشتى. وسىنداي يگٸ باستاما كٶتەرٸپ, ونىڭ جەتٸسۋ تٶرٸندە ٶتۋٸنە مۇرىندىق بولعان وبلىس ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى جاقسىلىق ومار ورتاعا شىعىپ, ٶنەرپازدارعا سەتتٸلٸك تٸلەدٸ.
– ەلباسى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا تٷركٸ حالىقتارى بٸر جاعادان باس, بٸر جەڭنەن قول شىعارىپ ٷلكەن مەرەكەدە باس قوسىپ وتىر. ونىڭ جەر جانناتى اتالعان قۇتتى مەكەندە, وبلىس ورتالىعىندا باستالعانىنا قۋانىشتىمىن. تٷبٸ بٸر تٷركٸ ەلٸنٸڭ ٶنەرٸن قاشاندا قۇرمەتتەيمٸز. ەنمەن ەلديلەنٸپ, كٷيمەن تەربەلٸپ قانا قويماي, ۇلى ساز ٶنەرٸنٸڭ تۇڭعيىنا تەرەڭ بويلايتىنىمىزعا كٷمەن كەلتٸرمەيمٸن, – دەدٸ جاقسىلىق مۇقاشۇلى. سودان سوڭ فەستيۆالگە قاتىسۋشىلاردى العىس حاتتارمەن ماراپاتتاپ, حالىقارالىق «مەڭگٸلٸك ەلدٸڭ مەڭگٸلٸك سارىنى» ەتنو-فەستيۆالٸنٸڭ سيمۆولى بەينەلەنگەن ەستەلٸك سىيلىقتار تارتۋ ەتتٸ.
رۋحتى ەنمەن باستالعان كونتسەرتتە ٶز ەلٸمٸزدٸڭ ٶنەرپازدارى مەن باۋىرلاس ەلدەردٸڭ جارىق جۇلدىزدارى ەن ەۋەلەتٸپ, كٷي تٶكتٸ. ولار دومبىرا, سىرناي, شەرتەر, بالاما, قىلقوبىز, تار, كەمانشا, كاۆال, حومۋس, يگيل سىندى كٶپتەگەن ساز-اسپاپتارىندا ويناپ, تاريحي تۋىندىلاردى قايتا تٸرٸلتكەندەي بولدى. تٷركٸ تٸلدەس ەلدەردٸڭ وسىنداي ۇلى مۇرالارىنان شىققان ەۋەن جەتٸسۋلىقتاردى تەبٸرەنتٸپ, ٶنەرپازدار كٶرەرمەننٸڭ ىستىق ىقىلاسىنا بٶلەندٸ.
ۇلتتىق ٶنەردٸ ٶمٸرشەڭ ەتەتٸن ەل بٸرلٸگٸ ەكەنٸ ايان. بٷگٸنگٸ دۋماندى مەرەكە سونى ايقىنداي تٷسكەندەي. كيەلٸ ساحنانى كٷمبٸرلٸ كٷيگە بٶلەگەن كەرەمەت كەشتٸڭ سونىڭدا ٶنەر مايتالماندارى بٸرلەسٸپ, ەلدٸڭ ەركەسٸنە اينالعان, حالىق ەرتٸسٸ نۇرعيسا تٸلەنديەۆتٸڭ «ەلقيسساسىن» ورىندادى.
ٶتكەنگە كٶز جٷگٸرتسەك, قانى مەن قالىبى بٸر تٷركٸ جۇرتىنىڭ تٸلٸ, دٸنٸ, نانىم-سەنٸمٸ عانا ەمەس, ٶنەرٸندە دە بٸر ٷندەستٸك بار. ونداعى ادام جٷرەگٸنٸڭ پەرنەسٸن دٶپ باساتىن رۋحاني مۇرالاردىڭ ورنى بٶلەك. ەن مەن كٷيٸنٸڭ ايشىقتى بويامالارى ەستٸر قۇلاققا جاعىمدى. وسى فەستيۆالدە ورىندالعان ەربٸر ەن كٷللٸ تٷركٸ حالقىنىڭ تۇرمىسى مەن تاريحىنىڭ كەلبەتٸ بولىپ كٶرٸندٸ.
مۇحتار كٷمٸسبەك
