Aq maqta – Ońtústiktiń maqtanyshy. Ony el aýyzynda áspettep «aq altyn» dep te ataidy. Aq altyn dese degendei bar, babyn tapsań, baǵasy kelisse aýyzdan aq mai aǵyzatyn-aq daqyl. Maqta – elimizde negizinen Ońtústik Qazaqstan oblysynda ǵana ósedi. Onyń ishinde el aýyzynda Myrzashól atanǵan Maqtaaral aýdany diqandarynyń deni maqtaǵa mamandanǵan. Sonaý jyldary bul aýdannyń bailyǵy maqtamen esepteletin.
Kúzgi jiyn-terimde barsań, maqta artqan ubaq-shubaq tirkeme tirkegen traktor, júzi jarqyn, miyǵyna qýanyshtyń kúlkisi ilingen, qaǵanaǵy qarq, saǵanaǵy sarq diqandardy kórer ediń, maqta alqaby joq jurt ta kóńildi kórinetin.
Sol jyldary Maqtaaral aýyldarynda appaq kireýkeli shatyry bar jańa úiler kóbeiip qalatyn. Sol jyldary jaz boiy atyz jaǵalap, erni tilim-tilim bolyp júretin bozbalalardyń deni kúzde betine mai jaqqandai jyltyrap shyǵyp, úiine kelin ákelip, aýyldy qýantyp jatatyn. Bailyqty jańa salynǵan úi sany men túsken kelinge jasaǵan toimen esepteitin edi bul jaqtyń kisileri.
Keiin maqta bazary birazǵa deiin tarqady. Aq altynnyń baǵasyn belgileitin Liverpýl birjasynyń qabaǵy qataiyp, túsin bermei kirjidi de turdy. Jaz boiy sý jetkize almai alasuryp, kúzde maqtasynyń baǵasy jerge urylǵan soń kóp diqan ketpenin laqtyryp qalaǵa kóship ketti. Ákimder jaǵy «maqtadan paida joq, kókóniske ótińder» dep úgittei bastaǵan.
Biyl maqta toiy Maqtaaralǵa qaita oraldy. Aq altyn baǵasy tonnasyna 165 myń teńgeden qabyldana bastady. Atap aitsaq, biyl oblysta 134,6 myń gektar jerge maqta shiti sebilgen. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 25 myń gektarǵa artyq. 2016 jyly sharýalar ár gektardan orta eseppen 26,2 tsentnerden ónim alyp, barlyǵy 286,4 myń tonna aq ulpa jinaǵan. Egistik kóleminiń artýyna bailanysty óńirde 300 myń tonnadan astam maqta jinalady dep josparlanyp otyr.
Elimizdegi aq altynnyń otany sanalatyn Maqtaaral aýdanynda ótken jyly 83 myń gektarǵa maqta shiti sebilse, biyl maqta alqaby 95 myń gektarǵa jetken. Aýdan sharýalary ótken jyly 218 myń tonna ónim jinasa, biyl da mol ónim alýdy kózdep otyr.
Oblys boiynsha maqta daqyly 9 aýdanda egiledi. Qazir báseke zamany, ǵylymnyń zamany. Kúzde jerdiń soryn shaiyp, kóktemde shitti maqtany jerge sińirgenmen sharýa bitpeidi. Jaqsy tuqym kerek. Oblys basshysy Maqtaaralǵa barǵanda osy máseleni taǵy kóterdi.
«Ońtústik Qazaqstan oblysynyń brendi sanalatyn maqta daqyly básekege qabiletti bolýy qajet. Sondyqtan aq ulpanyń jańa sorttaryn shyǵaryp, ony óndiriske endirýimiz kerek. Bul tusta «Qazaq maqta sharýashylyǵy» ǵylymi-zertteý institýtynyń qosar eńbegi orasan», – dedi oblys ákimi J.Túimebaev Maqtaaral aýdanyndaǵy ǵylymi-zertteý institýtynda bolǵan júzdesýde.
«Aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń basqa túrleri ózge óńirlerdiń barlyǵynda ósiriledi. Máselen, respýblikalyq kórsetkishte Ońtústiktiń kókónis óndirýden alar úlesi – 25 paiyzdy, júzimnen – 70, jemisten 37 paiyzdy quraidy. Al maqta daqyly 100 paiyz tek qana osy óńirde ósiriledi. Sondyqtan, elimizdegi úlken tabys ákeletin júz jyldyq tarihy bar maqta daqylynyń sapaly sorttaryn damytyp, innovatsiialyq tehnologiialardy óndiriske endirý arqyly aq altyndy óndirýdiń tiimdiligin arttyrýymyz kerek. Osy saladaǵy máselelerdi birlesip júiege túsirsek qana mol ónimge qol jetkizemiz», dedi oblys ákimi.
Atakent kentindegi ǵylymi-zertteý institýtynda búginde dúniejúzilik maqtanyń 10-nan astam túri zertteledi. Ondaǵy ǵalymdar aq ulpanyń 12 orta talshyqty, syrtqy ortanyń qolaisyz faktorlaryna tózimdi, ónimdiligi joǵary sorttaryn shyǵardy. Sondai-aq óndiriske otandyq bes maqta sortyn engizdi. Institýt ǵalymdary ázirlegen maqta qozasyn baptaýdyń qarqyndy tehnologiiasy 58,3 myń gektar maqtalyq egiske, topyraqty 55-60 sm tereń qopsytý tehnologiiasy 57 myń gektar jerge endirilgen.
Aita keteiik, maqtadan talshyq, tuqym, talshyqtan mata nemese jip, sabyn men maqta maiy syndy 1200-den asa ártúrli zattar alynady. Jańa tehnologiia tátti jemisin jegizedi. Bul rette Maqtaaral maqta tazalaý zaýyty maqta talshyǵyn daiyndaýda jaqsy tabystarǵa jetip keledi. Bul mejege jetý úshin kásiporynǵa AQSh-tyń «Liýmýs Korporeishn» kompaniiasynan alynǵan qondyrǵy kómektesip otyr. Óńirdegi maqta zaýyttarymen salystyrǵanda bul óndiristiń eńbek ónimdiligi 30 paiyzǵa joǵary. Atap aitqanda, talshyqtyń shyǵýy 30 paiyzǵa mol ári sapasy joǵary. Elektr qýatynyń shyǵyny 25-30 paiyzǵa únemdeledi jáne maqtany óńdeý merzimi 30 paiyzǵa qysqarǵan. Jobada paidalanylǵan innovatsiialyq tehnologiialardyń TMD elderinde teńdesi joq.
– Zaýytymyzdaǵy investitsiialyq joba 2013 jyly óńirlik úilestirý keńesinde maquldanyp, indýstriialandyrý kartasy engizilgen bolatyn. Sóitip atalmysh jobany 2014 jyly iske qostyq. Zaýyttyń jalpy quny 1 milliard teńgeni quraidy. Munda 120 adam merzimdi jumys ornymen qamtylǵan, – deidi zaýyttyń bas injeneri Asylbek Jamalov.
2014 jyly údemeli indýstriialyq-innovatsiialyq damý memlekettik baǵdarlamasy aiasynda iske qosylǵan kásiporyn biyldyń ózinde 60 myń tonna maqta talshyǵyn ázirleýdi josparlap otyr. Munda táýligine 40 tonna maqta talshyǵy óndiriledi. Daiyn ónim Shymkenttegi maqta toqyma zaýytyna jóneltiledi. Zaýyt qajettiliginen artylǵan talshyqtar Chehiia men Úndistanǵa eksportqa shyǵarylady.
Aq altyn osylaisha Ońtústiktiń berekesin kirgizip jatyr. Maqtaaralǵa barsań jol jieginde tirkemeden ushqan úime-júime maqtany kóresiń. Óńirdiń kóńili toqtyǵyn baiqaisyń. Aq maqta altyn kúzdiń bailyǵyn osynda qoltyqtap ákelgendei kórinedi kózge.
Baqtiiar TAIJAN,
«Egemen Qazaqstan»
