اق ماقتا – وڭتٷستٸكتٸڭ ماقتانىشى. ونى ەل اۋىزىندا ەسپەتتەپ «اق التىن» دەپ تە اتايدى. اق التىن دەسە دەگەندەي بار, بابىن تاپساڭ, باعاسى كەلٸسسە اۋىزدان اق ماي اعىزاتىن-اق داقىل. ماقتا – ەلٸمٸزدە نەگٸزٸنەن وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىندا عانا ٶسەدٸ. ونىڭ ٸشٸندە ەل اۋىزىندا مىرزاشٶل اتانعان ماقتاارال اۋدانى ديقاندارىنىڭ دەنٸ ماقتاعا ماماندانعان. سوناۋ جىلدارى بۇل اۋداننىڭ بايلىعى ماقتامەن ەسەپتەلەتٸن.
كٷزگٸ جيىن-تەرٸمدە بارساڭ, ماقتا ارتقان ۇباق-شۇباق تٸركەمە تٸركەگەن تراكتور, جٷزٸ جارقىن, ميىعىنا قۋانىشتىڭ كٷلكٸسٸ ٸلٸنگەن, قاعاناعى قارق, ساعاناعى سارق ديقانداردى كٶرەر ەدٸڭ, ماقتا القابى جوق جۇرت تا كٶڭٸلدٸ كٶرٸنەتٸن.
سول جىلدارى ماقتاارال اۋىلدارىندا اپپاق كٸرەۋكەلٸ شاتىرى بار جاڭا ٷيلەر كٶبەيٸپ قالاتىن. سول جىلدارى جاز بويى اتىز جاعالاپ, ەرنٸ تٸلٸم-تٸلٸم بولىپ جٷرەتٸن بوزبالالاردىڭ دەنٸ كٷزدە بەتٸنە ماي جاققانداي جىلتىراپ شىعىپ, ٷيٸنە كەلٸن ەكەلٸپ, اۋىلدى قۋانتىپ جاتاتىن. بايلىقتى جاڭا سالىنعان ٷي سانى مەن تٷسكەن كەلٸنگە جاساعان تويمەن ەسەپتەيتٸن ەدٸ بۇل جاقتىڭ كٸسٸلەرٸ.
كەيٸن ماقتا بازارى بٸرازعا دەيٸن تارقادى. اق التىننىڭ باعاسىن بەلگٸلەيتٸن ليۆەرپۋل بيرجاسىنىڭ قاباعى قاتايىپ, تٷسٸن بەرمەي كٸرجيدٸ دە تۇردى. جاز بويى سۋ جەتكٸزە الماي الاسۇرىپ, كٷزدە ماقتاسىنىڭ باعاسى جەرگە ۇرىلعان سوڭ كٶپ ديقان كەتپەنٸن لاقتىرىپ قالاعا كٶشٸپ كەتتٸ. ەكٸمدەر جاعى «ماقتادان پايدا جوق, كٶكٶنٸسكە ٶتٸڭدەر» دەپ ٷگٸتتەي باستاعان.
بيىل ماقتا تويى ماقتاارالعا قايتا ورالدى. اق التىن باعاسى تونناسىنا 165 مىڭ تەڭگەدەن قابىلدانا باستادى. اتاپ ايتساق, بيىل وبلىستا 134,6 مىڭ گەكتار جەرگە ماقتا شيتٸ سەبٸلگەن. بۇل ٶتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 25 مىڭ گەكتارعا ارتىق. 2016 جىلى شارۋالار ەر گەكتاردان ورتا ەسەپپەن 26,2 تسەنتنەردەن ٶنٸم الىپ, بارلىعى 286,4 مىڭ توننا اق ۇلپا جيناعان. ەگٸستٸك كٶلەمٸنٸڭ ارتۋىنا بايلانىستى ٶڭٸردە 300 مىڭ توننادان استام ماقتا جينالادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.
ەلٸمٸزدەگٸ اق التىننىڭ وتانى سانالاتىن ماقتاارال اۋدانىندا ٶتكەن جىلى 83 مىڭ گەكتارعا ماقتا شيتٸ سەبٸلسە, بيىل ماقتا القابى 95 مىڭ گەكتارعا جەتكەن. اۋدان شارۋالارى ٶتكەن جىلى 218 مىڭ توننا ٶنٸم جيناسا, بيىل دا مول ٶنٸم الۋدى كٶزدەپ وتىر.
وبلىس بويىنشا ماقتا داقىلى 9 اۋداندا ەگٸلەدٸ. قازٸر بەسەكە زامانى, عىلىمنىڭ زامانى. كٷزدە جەردٸڭ سورىن شايىپ, كٶكتەمدە شيتتٸ ماقتانى جەرگە سٸڭٸرگەنمەن شارۋا بٸتپەيدٸ. جاقسى تۇقىم كەرەك. وبلىس باسشىسى ماقتاارالعا بارعاندا وسى مەسەلەنٸ تاعى كٶتەردٸ.
«وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ برەندٸ سانالاتىن ماقتا داقىلى بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بولۋى قاجەت. سوندىقتان اق ۇلپانىڭ جاڭا سورتتارىن شىعارىپ, ونى ٶندٸرٸسكە ەندٸرۋٸمٸز كەرەك. بۇل تۇستا «قازاق ماقتا شارۋاشىلىعى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قوسار ەڭبەگٸ وراسان», – دەدٸ وبلىس ەكٸمٸ ج.تٷيمەباەۆ ماقتاارال اۋدانىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا بولعان جٷزدەسۋدە.
«اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ باسقا تٷرلەرٸ ٶزگە ٶڭٸرلەردٸڭ بارلىعىندا ٶسٸرٸلەدٸ. مەسەلەن, رەسپۋبليكالىق كٶرسەتكٸشتە وڭتٷستٸكتٸڭ كٶكٶنٸس ٶندٸرۋدەن الار ٷلەسٸ – 25 پايىزدى, جٷزٸمنەن – 70, جەمٸستەن 37 پايىزدى قۇرايدى. ال ماقتا داقىلى 100 پايىز تەك قانا وسى ٶڭٸردە ٶسٸرٸلەدٸ. سوندىقتان, ەلiمiزدەگi ٷلكەن تابىس ەكەلەتiن جٷز جىلدىق تاريحى بار ماقتا داقىلىنىڭ ساپالى سورتتارىن دامىتىپ, يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييالاردى ٶندٸرٸسكە ەندٸرۋ ارقىلى اق التىندى ٶندٸرۋدٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋىمىز كەرەك. وسى سالاداعى مەسەلەلەردi بiرلەسiپ جٷيەگە تٷسiرسەك قانا مول ٶنiمگە قول جەتكiزەمiز», دەدٸ وبلىس ەكٸمٸ.
اتاكەنت كەنتٸندەگٸ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا بٷگٸندە دٷنيەجٷزٸلٸك ماقتانىڭ 10-نان استام تٷرٸ زەرتتەلەدٸ. ونداعى عالىمدار اق ۇلپانىڭ 12 ورتا تالشىقتى, سىرتقى ورتانىڭ قولايسىز فاكتورلارىنا تٶزٸمدٸ, ٶنٸمدٸلٸگٸ جوعارى سورتتارىن شىعاردى. سونداي-اق ٶندٸرٸسكە وتاندىق بەس ماقتا سورتىن ەنگٸزدٸ. ينستيتۋت عالىمدارى ەزٸرلەگەن ماقتا قوزاسىن باپتاۋدىڭ قارقىندى تەحنولوگيياسى 58,3 مىڭ گەكتار ماقتالىق ەگٸسكە, توپىراقتى 55-60 سم تەرەڭ قوپسىتۋ تەحنولوگيياسى 57 مىڭ گەكتار جەرگە ەندٸرٸلگەن.
ايتا كەتەيٸك, ماقتادان تالشىق, تۇقىم, تالشىقتان ماتا نەمەسە جٸپ, سابىن مەن ماقتا مايى سىندى 1200-دەن اسا ەرتٷرلٸ زاتتار الىنادى. جاڭا تەحنولوگييا تەتتٸ جەمٸسٸن جەگٸزەدٸ. بۇل رەتتە ماقتاارال ماقتا تازالاۋ زاۋىتى ماقتا تالشىعىن دايىنداۋدا جاقسى تابىستارعا جەتٸپ كەلەدٸ. بۇل مەجەگە جەتۋ ٷشٸن كەسٸپورىنعا اقش-تىڭ «ليۋمۋس كورپورەيشن» كومپانيياسىنان الىنعان قوندىرعى كٶمەكتەسٸپ وتىر. ٶڭٸردەگٸ ماقتا زاۋىتتارىمەن سالىستىرعاندا بۇل ٶندٸرٸستٸڭ ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸ 30 پايىزعا جوعارى. اتاپ ايتقاندا, تالشىقتىڭ شىعۋى 30 پايىزعا مول ەرٸ ساپاسى جوعارى. ەلەكتر قۋاتىنىڭ شىعىنى 25-30 پايىزعا ٷنەمدەلەدٸ جەنە ماقتانى ٶڭدەۋ مەرزٸمٸ 30 پايىزعا قىسقارعان. جوبادا پايدالانىلعان يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييالاردىڭ تمد ەلدەرٸندە تەڭدەسٸ جوق.
– زاۋىتىمىزداعى ينۆەستيتسييالىق جوبا 2013 جىلى ٶڭٸرلٸك ٷيلەستٸرۋ كەڭەسٸندە ماقۇلدانىپ, يندۋسترييالاندىرۋ كارتاسى ەنگٸزٸلگەن بولاتىن. سٶيتٸپ اتالمىش جوبانى 2014 جىلى ٸسكە قوستىق. زاۋىتتىڭ جالپى قۇنى 1 ميلليارد تەڭگەنٸ قۇرايدى. مۇندا 120 ادام مەرزٸمدٸ جۇمىس ورنىمەن قامتىلعان, – دەيدٸ زاۋىتتىڭ باس ينجەنەرٸ اسىلبەك جامالوۆ.
2014 جىلى ٷدەمەلٸ يندۋسترييالىق-يننوۆاتسييالىق دامۋ مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى اياسىندا ٸسكە قوسىلعان كەسٸپورىن بيىلدىڭ ٶزٸندە 60 مىڭ توننا ماقتا تالشىعىن ەزٸرلەۋدٸ جوسپارلاپ وتىر. مۇندا تەۋلٸگٸنە 40 توننا ماقتا تالشىعى ٶندٸرٸلەدٸ. دايىن ٶنٸم شىمكەنتتەگٸ ماقتا توقىما زاۋىتىنا جٶنەلتٸلەدٸ. زاۋىت قاجەتتٸلٸگٸنەن ارتىلعان تالشىقتار چەحييا مەن ٷندٸستانعا ەكسپورتقا شىعارىلادى.
اق التىن وسىلايشا وڭتٷستٸكتٸڭ بەرەكەسٸن كٸرگٸزٸپ جاتىر. ماقتاارالعا بارساڭ جول جيەگٸندە تٸركەمەدەن ۇشقان ٷيمە-جٷيمە ماقتانى كٶرەسٸڭ. ٶڭٸردٸڭ كٶڭٸلٸ توقتىعىن بايقايسىڭ. اق ماقتا التىن كٷزدٸڭ بايلىعىن وسىندا قولتىقتاپ ەكەلگەندەي كٶرٸنەدٸ كٶزگە.
باقتييار تايجان,
«ەگەمەن قازاقستان»
