"Janýarlar fermasy"
Nege ekenin qaidam, bizdiń qoǵamda óli tynyshtyq!.. Árine, memlekettiń jańa tarihynda qalǵan "Jer daýy" men "Sairagúldiń sotyna" deiin de, olardan keiin de aitylyp jatqan áńgimeler men kóterilip jatqan máselelerdiń tolqyny shyǵar da shyqpas únmen jeli degen alyp kemeniń qabyrǵasyn aradik soǵyp turdy, soǵyp turdy. Biraq arqyrap aqqan asaý ózendei arnasyn buzyp shyqqan kezi az-tuǵyn. Janap ótip, jalap ótip bir basylady. Ádildik pen shyndyqtyń aq qusy Alty qanat Aq Ordanyń etegindegi shaǵyn májilisterden jaǵymsyz bir habar ákelgende anany alalap, mynany tabalap jaǵa jyrtysamyz, sosyn ózimiz ǵana estitin sózben marǵaý halyqtyń arman-qiialyn aiaýsyz janyshtaimyz kep. Shekspir men Chehov jazyp, Meierhold pen Stanislavskii qoiǵan bir úlken Tragikomediia dersiń. Asyly, biz - soqyrmyz! Orýell jazǵan, Orýell shenegen qoǵamda ómir súrip jatqan soqyr tobyrǵa ainaldyq. Iá, "Janýarlar fermasynda". Shyndyq atyn jamylǵan ótiriktiń áleminde. Bizdiń de imandai senetin (ózgerip turatyn) "jeti jarǵymyz" bar sekildi. Bizdiń de dilmar Snoýbollymyz ben sóz tasýshy Vizgýnymyz, bizdiń de qart Maiorymyz ben "qanaty otqan kúigen kóbelektei" qashqyn Molliimiz bar sekildi... Kimniń kim ekenin ajyrata almai qalǵandaimyz: Kim Ulyq, kim qul? Kim adam, kim haiýan? Kim aqyldy, kim sanasyz?.. Joq! Biz - bárimiz birdeimiz. Jalǵyz ǵana... («Dvenadtsat golosov krichali odnovremenno, no vse oni byli pohoji. Teper bylo iasno, chto slýchilos so sviniami. Ostavshiesia snarýji perevodili vzgliady ot svinei k liýdiam, ot liýdei k sviniam, snova i snova vsmatrivalis oni v litsa teh i drýgih, no ýje bylo nevozmojno opredelit, kto est kto» - "Janýarlar fermasy", D. Orýell)
Sol klassikalyq antiýtopiiada ornaǵan júieniń ishki-syrtqy zańdylyqtary men shikilikterin uqqan, bárin bilgen biraq úndemeýge tyrysqan Bendjamin (Veniamin) atty aqyldy kári esektiń: «Im nikogda ne jilos ni lýchshe, ni hýje — golod, neposilnyi trýd i obmanýtye ojidaniia, takov, govoril on, nerýshimyi zakon jizni» degen sózi bar. Iá, biz ózimiz ornatqan tozaqtyń, ózimiz jaqqan ottyń ishinde órtenip jatyrmyz. Ózimiz bylǵaǵan mi batpaqqa batyp jatyrmyz. Sóz joq, bul - aidaladan alarǵan kózder men syrtqy opponentter úshin tiimdi jaǵdai.
Árine, bodandyq qursaýynan bosaǵanyna shirek ǵasyr ǵana bolǵan jas memlekettiń basynda kúiip turǵan problemalarynyń kóp bolýy zańdy qubylys. Sol memleketti quraýshy halyqtyń aldymen el ishindegi jaǵdaidy túzep, erkin sóilep, eń mańyzdy suraqtaryna jaýap alǵysy keletini de sondyqtan. Degenmen, biz, sóite tura, syrtqy saiasi ahýalǵa kóp alańdamaimyz. Mylqaý qaldyq deýden aýlaqpyn. Biraq ózimizge qarsy kóp faktordy qaraýsyz tastap, kúl timiskelegen aianyshty hálde qalǵanymyz anyq. Ózimizdei elder alyp imperiialardan tóngen qaýpin adamzat balasyna jaiyp salǵanda, kúlli dúnie túleń tigendei týlap shyǵa keledi emes pe?! Biz bolsaq, únsizbiz!
"Dańqtyń astyndaǵy dúldúli - daqpyrt. Parasattynyń aýzyndaǵy kerenaý aqiqat qashan úzeńgige aiaǵyn salǵansha, daraqynyń aýzyndaǵy dalańbai daqpyrt eki etek bop elden buryn jetpei me? Daqpyrt taratatyn daraqy tek dabyraiǵandy kóredi. Dabyralap is qylmaǵan dańqtyń jyly-jumsaǵynan dámetip, qur bekerge tamaǵyn isirmese de bolady. Kishkentai kózderdi ne isteseń de iri istep tańǵaltasyń... Qapyńdy Qudai tappasa, adam tappasyn!.." demei me abyz Ábish.
Biz qashan "ashana ishindegi", qarańǵy toshala túbindegi aiqai-shýdy qoiyp, ult bolyp qalyptasyp, halyq bolyp uiimyz? Biz qashan sanaǵa ábden sińip, miymyzdy basqarýǵa kóshken quldyq pen dármensizdiktiń dertinen arylamyz? Bizge qashan aqyl qonady? Bizdiń oiymyz ben armanymyz, sózimiz ben isimiz qashan táýelsiz bolady? Jartastan jańǵyryq shyqqansha aiǵailaityn janymyz da siri eken. Qolymyzdan keleri az bolsa da, bir-birimizdi tabalaǵannan jan rahatyn alatyndaimyz. Sýdiasy joq Sot. Iá, dál solai. Aiyptaýshy men aiyptalýshy bar, sheshim shyǵarýshy joq. "Anaý beishara bárine kináli", "mynaý baiǵus - aq", "anaý - satqyn", "mynaý birde adal, birde aram", "anaý - jemqor", "mynaý - jemqordyń inisi, sińilisi, balasy", "anaý - shala-qazaq", "mynaý - oralman", "anaý - oishyl", "mynaý - áýleki", "anaý - ǵalym", "mynaý - sorly". Bári - bir roman, bir pesa, bir ǵajaiyp ertegi keiipkerleri. Bári de qal-qaderinshe oinap júr, báriniń de ártistik sheberliginde min joq. Nesin aitaiyq, dál osy baqtalystyqtyń, aqyr aiaǵy sózjarys pen kúiejaǵysqa ainalatyn dramanyń epilogyna qatysty da suraǵymyz az. Biraq sonda da óli tynyshtyq!
"Besqonaqtyń bes kúni kelmei jatyp, qazaq dalasy jynynan aiyrylǵan baqsydai jym-jyrt..."
Dál sol ýaqytta feisbýk pen "qartaiǵan gazet-saittardan" basqa maidandarda ne bop jatqanyn kim bilsin! Sóz joq, árkimniń óz maidany, óz shaiqasy bar. Degenmen bizdiń ziialylar men olardyń sarqyt-súieginiń jeke ideialary men ókpe-yzalarynyń aidaýymen japan túzde adasyp júrgenderin kórip, ózimiz de kelgen-ketken býynǵa zárin tógetin "ókpeshil-kommýnisterge" ainalǵandaimyz. Osynsha beishara hálge túskenimiz úshin kimdi kinálaisyń?!
Dál sol ýaqytta qanshama jastyń vkontakte men instagramdaǵy, iýtýbtaǵy, odan qalsa ózge bir jumbaq saittardaǵy toptardyń, ortalardyń, shoýlardyń, oiyndardyń, túptep kelgende ideialardyń jeteginde ketip jatqany jáne solarǵa shyn ilanyp bas urǵandary kimge kerek deisiń?! Bilikke me, ondaǵy Dáý ákelerdiń boikúiez basshy-balalaryna ma, isi men sózi úilespeitin ministrlerge me, 2-3 myń kóngish adamdy shýlatyp qoiyp, ózderi ýaiym-qaiǵysyz qymbat restorandarda syra tartyp, biliard soǵatyn kári belsendiler men orta jastaǵy shala-ideologtarǵa ma, saiasi etiýdter jazyp, kózdegen nysanasyn zilsiz, mánsiz kekesinmen ájýalaityn áńgime-feletondardyń avtorlaryna ma? Kimge?..
Dál osy ýaqytta, ár saladaǵy azdy-kópti aqyldy jasty almaǵanda, qalǵan milliondaǵan qiialshyl bas pen úmitshil júrekterdi soǵystan keiingi eldei birte-birte joǵaltyp jatqanymyz jasyryn emes.
Al, "Naizańa ilikpeitin, qylyshyń kespeitin" soltústikten qulaq sarsytyp ulyǵan qyzyl jeldiń ekpini bir basylǵan joq. Olai deýge sebep te kóp, dálel de jeterlik.
"Qazaqstannyń Reseige tiesili aýmaqtaryn qaitarý kerek!.."
Bul - siz oilaǵandai, sarjaǵal basylymdardyń betin jaýlaǵan qatardaǵy grotesk-áńgime emes. Bul - "Qyrymdy qaitaryp qaharyna mingen" basqynshy eldiń "shtattan tys", jyndykesh ideologtarynyń biri Limonovtyń jylda aitatyn ádepki sózderiniń biri. Ýaqyt ótken saiyn onyń oi-pikiri, qalaýy men suraýy da naqtyraq ám qattyraq bolyp bara jatqan syńaily. El ishinde bir-birimizge qarsy naiza ustap, ózdi-ózimizben daýlasyp júrgende syrttan qadalǵan kóz ben sózdiń sýyǵy bilik basyndaǵylar men onyń ainalasyndaǵy daýryqpalardyń janynan ainalyp ótip, halyqtyń basym bóligin quraityn jastardyń sanasyna qorqynysh pen úreidiń muz súńgilerin qadap otyr. Biz qoryqqan Qara Tuman áli de seiiler emes...
Ásireultshyl, shovinist Edýard Limonovtyń Qazaqstannyń shyǵysy men soltústigin, qala berdi batysyn Reseige qosyp alý týraly málimdemeleriniń jyldan-jylǵa ótkir bop bara jatqanyn sanasyz adamnan basqasynyń bári baiqaýy kerek-tin. Nege? Óitkeni bul, eń aldymen, táýelsiz memleket ustanymdary men zańdaryna qaishy pikir hám ult namysyn túirep ótetin naqty fakt.
Qazaqstannyń Syrtqy Ister ministrligi men Aqparat jáne kommýnikatsiialar ministrligine áldeqashan jaý atanǵan "Kreml bulbulynyń" sońǵy suhbatyn joǵarydaǵy basshylyqtar men olardyń shabarmandarynyń kórip-bilmeýi múmkin emes. Youtube áleýmettik jelisindegi Iýrii Dýdtiń jeke arnasynda tanymal adamdarmen turaqty túrde shyǵarylymdar usynyp otyratyn "Vdýd" baǵdarlamasynyń búgingi kúni 3 610 100 jazylýshysy, iaǵni qarapaiym tilmen aitqanda tabynýshy-kórermeni bar. Ony mekteptegi baladan bastap úide otyrǵan zeinetker kempir-shaldarǵa deiin kóredi. Qarapaiym adamdardan qyp-qyzyl hipsterlerge deiin jibermei baqylaityn bul shoýdyń 3 046 258 kórilim jinaǵan sońǵy shyǵarylymyn bizdiń biliktegi birde-bir adamnyń baiqamaǵany qyzyq eken. Ánsheiinde dabysy jer jaratyn "naizaǵaishyl" sholaq-belsendiler men jarnamashyl blogerlerdiń, halyq namysyn jyrtatyn ár sanattaǵy aityskerlerdiń de únsiz qalǵany "jaǵa ustatar" jańalyq boldy.
Limonov, shirkin, shalqyp-shalqyp kósildi. Onyń qai taraptyń da "degenine" túkirgeni baryn sonda anyq baiqadyq. «Ái» deitin áje, «qoi» deitin qoja joq. Ashyq alań! Al, baǵdarlamasyn alǵashqy shyǵarylymynan bastap jibermei hám súiip kóretin "meniń Iýrkam" oǵan sol ashyq alań usyndy. Aqtarylýyna múmkindik berdi. Túbi ýkrain sabazymyz qonaǵyn óziniń bilimi men biligine salyp, "Qyrym, Donbass qasiretterin oida ustap" az-muz qajaǵandai kóringenimen, kei tustarynda "gói-góiletip sóileýine múmkindik bermegenimen" bul suhbatty shetsiz-sheksiz teńizge tastai salysymen, onyń adal follower-leri jemtikke atylǵan shibóridei (ózimiz de barmyz) "maily kontentti" bólik-bólikke bólip jep, "talap tastady". Sózsiz, Dýd bul bólimin shyǵararda demokratiialyq kózqarastary men jeke printsipterine súiendi. Alǵaýsyz, adal sóiledi. Baǵdarlamanyń bir taraýyn quraǵan ksenofob aǵaidyń bizge qatysty fashistik, shovinistik "panchtaryn" kesip tastai almady. Soń-soń ádettegidei emes, bir aýqymdy pikirtalas júrdi. "Borattan keiin ne estimedik" dep, qaladaǵy qai-qai qazaq sekildi elemeýge bolar edi. Biraq bul erkelik alǵashqy ret qaitalanyp otqan joq. Basy bar daýdyń aiaǵy nege apararyn kim bilsin?!
Qudaiǵa táýba. Essiz shaldy talaǵandar kóp eken. Ózin "saiasi-paiǵambar" sanaityn kóripkel jazýshy "Qyrymdy qosyp alý operatsiiasyn" - toqsanynshy jyldary da, bertiń kele de aityp júrgen usynystarynan keiin bolǵan sheshim dep esepteitin syńaily. Onysyn da jurt bas-kóz joq aiyptap jatyr.
Video astyndaǵy maidanda shahid bolsaq ta, arman joq! Biraq ol maidanǵa kiretin bolsam, Limonovtyń osy "sálemdemesin" joǵary-tómen taptarǵa kim jetkizbek?!
Osyǵan deiin, 2014 jyldyń 19-aqpanynda Limonov óziniń Facebook áleýmettik jelisindegi paraqshasynda «Ia nadeiýs chto chast Ýkrainy dostanetsia Rossii, esli my ne býdem zevat, i severnyi Kazahstan dostanetsia, mojno býdet polýchit nashi rýsskie goroda v Rossiiý, v moment mejdývlastiia v Kazahstane» dep jazǵan edi.
Oǵan bizdiń SIM de kóp keshikpei jaýap qatty. Bir basylyp qoiar dep úmittengen bolar qarsylyq notasyn jiberdi de, "epatajnyi Limonovtyń" ersi qylyqtaryna kúlip qarap otyra berdi.
Al, sol jazbadan eki kún ótpei jatyp, iaǵni 21 aqpan kúni:
«Moi otvet Kazahstaný!
Kazahstan vozmýtilsia moimi vyskazyvaniiami, temi, gde ia, govoria ob Ýkraine, mimohodom ýpomianýl, chto rossiiskie goroda osnovannye i naselionnye rýsskimi, okazavshiesia posle razdeleniia SSSR na kazahskoi territorii doljny byt vozvrasheny Rossii, i chto Rossiia imeet pravo potrebovat ih obratno.
Skajem gorod Ýralsk, ranee nazyvavshiisia Iaik, Iaitskii gorodok, byvshii, kstati skazat tsentrom pýgachiovskogo vosstaniia, kakogo cherta on doljen prinadlejat Kazahstaný? Ili Aktiýbinsk, ili Petropavlovsk, ili Semipalatinsk, ili Pavlodar ili Ýst-Kamenogorsk. Eto - rýsskie goroda. Ý kazahov voobshe ne bylo gorodov, ý nih traditsionno kochevaia kýltýra. Kazahskie jýrnalisty obilno nazvanivaiýt mne poslednie dni. Kazahskii MID trebýet ot MIDa rossiiskogo chtoby tot chto-nibýd sdelal. A chto, oni mogýt Midovtsy? Vyzvat menia, podmignýt i skazat shiopotom, chto oni so mnoi soglasny v MIDe» dep, taǵy bir qyr kórsetti.
Ishindegi ajdaha qaita oiandy ma eken, 2016 jyldyń sáýirinde bul kónekóz dosymyzdyń, «Ózge Resei» (Drýgaia Rossiia) partiiasynyń jetekshisi Edýard Limonovtyń «Rýsskaia planeta» saitynda «Ideialnaia Rossiia» atty maqalasy jariialandy.
Onda Limonov Reseidiń bolashaǵyn boljap burynǵy KSRO quramynda bolǵan elder men olardyń jerin Reseige qosý kerektigin ashyq aitqan.
Ol: «Ýkrainany Polsha, Vengriia, Rýmyniia, Slovakiianyń kómegimen kúl-talqan etý kerek. Iaǵni, KSRO 1939-1946 jyldary alyp bergen aýmaqty qaitadan tartyp alý qajet. Ýkrainaǵa Kievtiń ainalasyndaǵy 9 oblys jetedi» dei kele bul elderge aýmaqtyq talap qoiýdyń ońai emestigin, alaida «múmkin emes» deýge múldem bolmaitynyn da qosa ketken.
Limonovtyń pikirinshe, Vengriia men Slovakiia, Rýmyniiaǵa da «túsindirý» jumystaryn júrgizý kerek eken. Limonov Ýkrainanyń orystar tyǵyz qonystanǵan Harkov, Odessa, Zaporoje, Herson, Nikolaev oblystarynan basqa aýmaǵyn atalǵan elderge bólip berý arqyly olardy Reseige qaratyp alýǵa bolady dep sanaitynyn jetkizgen. Osylai dei kele, ol «AQSh pen NATO qoltyǵyna tyǵylǵan Baltyq jaǵalaýy elderiniń Reseige múldem kerek emes» ekenin aitady.
Baltyqqa qyzyqpasa da Resei kóz alartatyn basqa aýmaq bar. Ol – Qazaqstan. Qazaqstannyń soltústigi, batysy men shyǵysyndaǵy qalalar!
«Al, shekaradan tys, Qazaqstanda qalyp qoiǵan orys qalalary bizdi qyzyqtyrady. Oraldan bastap Óskemenge deiingi orys qalalary túgel Resei quramyna ótýi kerek», - dedi sonda Limonov.
Ol maqsatqa jetý úshin, Limonov Qazaqstanda turatyn orys diasporasyn paidalanýdy usynǵan.
«Qazaqstanda qazir 4 millionnan astam orys turady. Bul – qazaq biliginiń qasaqana kemitip kórsetken sandary. Kúnderdiń kúni elde bilik aýysady. Dúrbeleń shaq bolady. Sol kezde orys qalalarynda jergilikti referandýmdar ótkizetin, olardy Reseige qosatyn tamasha múmkindik týady», - dep, aram oiyn jetkizgen jazýshy alda bolýy yqtimal referendýmdardyń nátijelerin de jaiyp salǵan.
«Oǵan qazaqtar kelise me, kelispei me, ol – ózderiniń sharýasy. Biraq, olarda basqa baratyn jer, basatyn taý joq: munai men gazǵa, sirek metalǵa bai Qazaqstanǵa kóz tigip Qytai tur. 17 million ǵana halyq, onyń jartysy qazaqtar emes (onda áli milliondaǵan nemister bar), alyp elge ie bola almaidy. Olarǵa kómekteseiik. Artyq jerin alaiyq», - degen sózder reseilikterdiń bizdiń eldegi ishki saiasi ahýaldy muqiiat qadaǵalap otyrǵandyǵynyń, qajetti joba-josparlardy quryp qoiǵandyǵynyń dáleli ekenin kórsetkendei boldy.
Budan keiin, ol tún qarańǵysynda ulyǵan ittei órshilene tústi. Osy jyldyń mamyr aiynda áleýmettik jelide jariialaǵan haty "aýyl arasynda", birdi-ekili top ortasynda qyzý talqyǵa tústi. Sol kezde Limonov Qazaqstan prezidenti N.Á.Nazarbaevtyń dáýreninen keiin Qazaqstandy Qytaimen birlese otyryp bólip alýǵa shaqyrdy. Tipti, ony óziniń ósiet haty retinde atady.
Endi kelip, bir apta buryn taǵy bir ret jandy jerimizden soqqy aldyq (Solovev). Soqqy alǵan kimder? Árine, Qazaqstannyń jastary. Bilik qoiarda-qoimai sairaityn - eldiń bolashaǵy! Jan-jaqtan toqtaýsyz boraǵan osyndai lepirme áńgimelerdi qashanǵy tyńdap otyramyz? Bir Qudaidyń ózi biledi...
P.S.: "Qytai kózin alartyp otyr, "Qytaidaǵy qazaqqa qarsy ozbyrlyq", "Jer daýy, jesir daýy", "Bilim salasyndaǵy ózgerister", "biliktegi kári gvardiialar" sekildi ártúrli áńgimelerge mas bolǵanymyz sonshalyq, qulaǵymyzdyń túbinen sybyrlaǵan alyp ulystyń daýysyn, ashyq qoqan-loqqysyn (Solovevy bar, ózgesi bar) estimei otyrmyz! Bul sózder áldeqashan sony taratyp otyrǵan ulttyń ideiasyna ainaldy. Nege? Óitkeni biz azýly qarsylastan aqparattyq maidanda jeńilis taptyq. Jai jeńilis emes, Iri jeńilis!..
Aibol Islamǵali