Ádebi til qoǵamda jazbasha túrde de, aýyzsha túrde de qyzmet etedi. Tildiń jazbasha túri kitaptar men gazet-jýrnaldar arqyly júzege assa, aýyzsha túri teatr, radio, teledediarda qoldanylady. Adam óziniń oiyn ekinshi bireýge aýyzsha jáne jazbasha túrde jetkizedi. Jazba sóz ben aýyzsha sózdiń ortaq ári uqsas belgileri bar jáne árqaisysynyń ózine tán normasy bolatyny aqiqat. Iaǵni jazý men aitylý únemi bir-birine sáikes kele bermeidi.
Belgili ǵalym N.Ýáli aitqandai, «Ádebi tildiń orfoepiialyq normasyna bailanysty qiyndyqtyń biri jazý tártibimen bailanysty, óitkeni jazba sózdiń ózine tán júiesi bar da, aýyzsha sózdiń ózine tán júiesi bar, sondyqtan jazba mátindi oqyǵanda jazba sózge tán kodty aýyzsha sózge tán kodqa kóshire bilý qajet. Jazǵandy oqý degenimiz – jazba kodty aýyzsha kodqa kóshirý». Mysaly, qazaq tilindegi b fonemasy eki daýysty dybystyń aralyǵynda (sóz tirkesinde nemese bir sóz ishinde) jáne keibir daýysty men daýyssyzdyń aralyǵynda b-dan góri v-ǵa jýyǵyraq aitylady: abyroi – [abvyroi], abyrjý – [abvyrjý], kóbik – [kóbvik], sábiz – [sábviz], tabaq – [tabvaq], sabaq – [sabvaq], qabaq – [qabvaq], jabyq – [jabvyq], abzal – [abvzal], abdyra – [abvdyra]. Sondai-aq sóz sońynda uiań b daýyssyzy qatańdanady. Mysaly, hidjab – [hidjap], arab – [arap], shtab – [shtap], klýb – [klýp], kýb – [kýp]. Bul másele burynda da qarastyrylyp keldi. Degenmen oqý quraldarynda, BAQ-ta, kúndelikti ómirde aýyzsha sózdiń ereksheligine basa nazar aýdarylmai keledi.
Latyn álipbiine kóshý barysynda jazý máselesimen qatar sózderdiń aitylý normasyn da eskerý qajet. Shettildik sózder qazaq tiliniń aitylý normasyna sáikes dybystalady. Sóz sońynda keletin uiań g daýyssyzy qatańdanyp aitylady: pedagog – [pedagok], stomatolog –[stomatolok], hirýrg – [hirýrk], ýrolog – [ýrolok], kinolog – [kinolok], sinolog – [sinolok], zoolog – [zoolok], ekolog – [ekolok], geolog – [geolok], sosiolog – [sosiolok]. Biraq jazýda g daýyssyzy saqtalyp jazylady. Bul orfografiia men orfoepiianyń araqatynasyn kórsetip tur.
Keibir sózderdiń sońǵy býynynda keletin qysań daýystylar túsip, aldyndaǵy uiań d daýyssyzy qatańdanyp aitylady: keledi – [kelet], ketedi – [ketet], barady –[barat], aitady – [aitat], kúledi – [kúlet], júredi – [júret], pisedi – [piset], jazady – [jazat]. Sóz sońyndaǵy daýystynyń túsirilip aitylýy tildiń únemdeý printsipine sáikes keletinin kórýge bolady. Sebebi úsh býyndy sózderdiń eki býynǵa deiin qysqarǵany baiqalady.
Qatań k, q daýyssyzdary sóz aralyǵynda jáne eki daýystynyń arasynda uiańdanady. Mysaly, qyrkúiek – [qyrgúiek], kóknnár – [kógnnár], kókjiek – [kógjiek], kók alma – [kógalma], qazaq áni – [qazaǵáni], qulaq asý – [qulaǵasý], esek dáme – [esegdáme], jaryq dúnie – [jaryǵdúnie], bulshyq et – [bulshyǵet]. Qatańdardyń uiańdanýy kórshi dybystardyń áserinen týyndap otyr.
Qazaq tilinde q daýyssyzy jýan dybystardyń qataryna jatatyny belgili. Sondyqtan úndestik zańy boiynsha q daýyssyzymen keletin sózder únemi jýan aitylady. Alaida keibir arab tilinen engen sózderde q-nyń jińishke variatsiiasy kórinis tabady. Mysaly, qudiret, taýqimet, quziret, haziret. Bul sózderde q fonemasy qasqyr, qamyr, qymyz siiaqty qazaqtyń tól sózderindegi q fonemasynan ózgeshe azdap jińishkerip aitylatyny baiqalady.
Túbir men qosymsha, kúrdeli sózder men sóz tirkesteri aralyǵynda qatar keletin eki dybystyń birinshisi n bolyp, keiingisi g, ǵ daýyssyzdary bolsa, n daýyssyzy ń-ǵa ainalady. Mysaly: engizý – [eńgizý], burynǵy – [buryńǵy], túnge qarai – [túńge qarai], qarynǵa – [qaryńǵa]. Bundai protses te jazý men aitylýdyń ózara araqatynasynyń bir-birine únemi sáikes kele bermeitinin kórsetip tur. Sol siiaqty qatar kelgen eki dybystyń birinshisi n ekinshisi b, m, p dybystary bolsa, sońǵylardyń áserinen n dybysy aitylýda m dybysyna ainalady. Mysaly, qaiyn bike – [qaiym bike], degenmen – [degemmen], aitqanmen – [aitqammen], kónbeidi – [kómbeidi], sónbeidi – [sómbeidi]. Sóz aǵymyndaǵy dybystardyń modifikatsiialanýy assimiliatsiia protsesiniń kórinisi bolyp tabylady.
Qazaq tilinde l men r daýyssyzdarymen bastalatyn sózderdiń ózindik ereksheligi bar. Sebebi atalǵan daýyssyzdardyń aldynda y men i daýystylary estiledi. Bundai lingvistikalyq zańdylyq proteza degen fonetikalyq ózgeristiń kórinisi bolyp tabylady. Mysaly: ras – [yras], laq – [ylaq], laj – [ylaj].
Latynnegizdi jańa qazaq jazýynda orys tili arqyly engen mitiń, brifiń, boýliń siiaqty shettildik sózderdiń sońyndaǵy ng árip tirkesi fonetikalyq printsip boiynsha qazaq tiline tán ń fonemasyna aýysty. Olai bolsa, latynnegizdi jazýda ń fonemasymen aiaqtalatyn shettildik sózderdiń jazylýy men aitylýy birdei bolatyny tómendegi mysaldardan baiqalady: marketiń – [marketiń], liziń – [liziń], franchaiziń – [franchaiziń], kikboksiń – [kikboksiń].
Sóz aǵymynda p daýyssyzy pozitsiiaǵa bailanysty ózgerip turatyny belgili. Mysaly, qypshaq – [qyfshaq], tapshy – [tafshy] degen sózderde qazaq tiliniń fonetikalyq júiesinde kezdespeitin [f] dybysy estiledi. F dybysynyń artikýliatorlyq sipaty naq orys tilindegidei bolmaǵanymen, biraq solarǵa jýyq aitylady. Keltirilgen dybys qazaq tiliniń tól dybystaryna jatpasa da, kúndelikti ómirde pozitsiiaǵa bailanysty qoldanylady. Atalǵan sózderdegi <p> fonemasynyń [f] variatsiiasynda aitylýy olardyń sózdegi alatyn ornyna bailanysty, basqasha aitqanda, kórshiles dybystardyń áserinen osylai túrlenip tur.
Qazaq tilinde túbir men qosymshanyń aralyǵynda s men sh qatar kelse, s dybysy sh-ǵa ainalady, al sh dybysy s-ǵa ainalady. Naqty aitqanda, s-nyń sh bolyp nemese sh-nyń s bolyp aitylýy atalmysh daýyssyzdardyń ereksheligi bolyp tabylady. Mysaly, basshy – [bashshy], tasshy – [tashshy], qosshy – [qoshshy], tosshy – [toshshy], tesshi – [teshshi], kesshi – [keshshi], ashsa – [ashsha], qashsa – [qashsha], ishse – [ishshe], kóshse – [kóshshe]. Keibir sózderde sh daýyssyzy ch-ǵa jýyq aitylady. Iaǵni sh fonemasy keide óziniń variatsiiasynda kórinis taýyp, ch-ǵa ainalady. Mysaly, aitshy – [aitchy], ótshi – [ótchi], hatshy – [hatchy], ketshi – [ketchi].
Sóz ishinde eki dybystyń birinshisi z ekinshisi s men sh qatar kelse, sońǵylardyń áserinen z dybysy aitylýda s jáne sh dybystaryna ainalady: izsiz – [issiz], sózsiz – [sóssiz], tuzsyz – [tussyz], qobyzshy – [qobyshshy], tazsha – [tashsha], otyrǵyzshy – [otyrǵyshshy]. Sondai-aq sóz aralyǵynda alǵashqy sózdiń sońǵy dybysy z-men aiaqtalyp, al ekinshi syńary j dybysynan bastalsa, assimiliatsiia qubylysynyń áserinen z dybysy j túrinde aitylady. Mysaly, kóz jazbaý – [kój jazbaý], boz jorǵa – [boj jorǵa], qyz jibek – [qyj jibek], kóz jasy – [kój jasy]. Joǵaryda keltirilgen sózderde <z> fonemasy óziniń úsh variantynda júzege asady: <z> = [s], [sh], [j]. Qazaq tilindegi basqa daýyssyzdarǵa qaraǵanda bul z fonemasynyń ereksheligi bolyp tabylady.
Qazaq tilindegi s fonemasy pozitsiiaǵa bailanysty túrlenedi, iaǵni s daýyssyzy qazaq tiliniń fonetikalyq júiesinde joq s (ts)-ǵa jýyq aitylady ári estiledi. Mysaly, aitsa – [aitsa], ótse – [ótse], jatsa – [jatsa]. Budan sózderdiń jazylýy men aitylýy ózara sáikes kelmeitinin baiqaýǵa bolady.
Latynnegizdi jańa qazaq jazýynda ts árpiniń ornyna s árpi jazylady: sirk, sirkýl, konstitýsia, evoliýsia. Mundai jazý qazaq tiliniń fonetikalyq printsipi boiynsha orfoepiialyq normasyna sáikes keledi. Orys tili arqyly engen ts fonemasy jazýda s árpimen beriletindikten, aitylýda da bul árip qazaq tiliniń tabiǵatyna sáikes dybystalady.
Latynnegizdi jańa qazaq jazýyndaǵy emle erejede «sh árpi tól sózderde shsh árip tirkesimen, al shettildik sózderde sh árpimen tańbalanady: ashshy, tushshy, keshshe; ýchilishe, praporshik» dep berilgen. Bul ereje boiynsha bolashaqta atalǵan sózder sh fonemasymen aitylýy múmkin. Sebebi sózderdiń jazylýy onyń aitylýyna áser etýi yqtimal. Sondai-aq erejede «dj árip tirkesi bar sózderde d árpi túsirilip, qosymshalar úndestik zańy boiynsha jazylady: menejer (-diń, -i, -ge, -ler), jinsy (-nyń, -sy, -ǵa, -lar), jentilmen (-niń, -i, -ge, -der)» dep beriledi. Mundai jazý qazaq tiliniń tabiǵatyna sáikes keledi jáne orfoepiialyq normaǵa jaýap beredi. Sebebi sóz basynda keletin árip tirkesiniń biri túsirilip jazylýy tildiń únemdeý printsipine sáikes kelip, sózderdiń aitylýyn jeńildetedi.
Qazirgi latynnegizdi jańa qazaq jazýyndaǵy emle erejede «Shettildik sózderdiń sońyndaǵy a árpi sóz maǵynasyna áser etpegen jaǵdaida túsirilip jazylady. Qosymshalar sońǵy býynǵa úilesip jalǵanady: gazet (-tiń, -i, -ke, -ter), minýt (-tyń, -y, -qa, -tar), sifr (-dyń, -y, -ǵa, -lar), kordinat (-tyń, -y, -qa, -tar), kapsýl (-dyń, -y, -ǵa, -dar), kardiogram (-nyń, -y, -ǵa, -dar)» dep berilgen. Osy erejemen bailanysty fonema – fonem, morfema – morfem degen sózder orfoepiialyq normaǵa sáikes kelip, ulttyq tildiń tabiǵi bolmysyn ońtailandyrady. Al jazýda únemdeý printsipiniń zańdylyǵyna sáikes keledi.
Qoryta kelgende, bolashaqta til biliminiń kenjelep qalǵan orfoepiia salasyn orfografiiamen qatar mektep, joǵary oqý oryndarynda arnaiy oqytyp, ony baǵdarlamalar men oqý quraldaryna engizý qajet.
Z.M.Bazarbaeva, filol.ǵ.d., professor ,
J.Jumabaeva, filol.ǵ.k,
Orfografiialyq jumys tobynyń músheleri
