ەدەبي تٸل قوعامدا جازباشا تٷردە دە, اۋىزشا تٷردە دە قىزمەت ەتەدٸ. تٸلدٸڭ جازباشا تٷرٸ كٸتاپتار مەن گازەت-جۋرنالدار ارقىلى جٷزەگە اسسا, اۋىزشا تٷرٸ تەاتر, راديو, تەلەدەدياردا قولدانىلادى. ادام ٶزٸنٸڭ ويىن ەكٸنشٸ بٸرەۋگە اۋىزشا جەنە جازباشا تٷردە جەتكٸزەدٸ. جازبا سٶز بەن اۋىزشا سٶزدٸڭ ورتاق ەرٸ ۇقساس بەلگٸلەرٸ بار جەنە ەرقايسىسىنىڭ ٶزٸنە تەن نورماسى بولاتىنى اقيقات. ياعني جازۋ مەن ايتىلۋ ٷنەمٸ بٸر-بٸرٸنە سەيكەس كەلە بەرمەيدٸ.
بەلگٸلٸ عالىم ن.ۋەلي ايتقانداي, «ەدەبي تٸلدٸڭ ورفوەپييالىق نورماسىنا بايلانىستى قيىندىقتىڭ بٸرٸ جازۋ تەرتٸبٸمەن بايلانىستى, ٶيتكەنٸ جازبا سٶزدٸڭ ٶزٸنە تەن جٷيەسٸ بار دا, اۋىزشا سٶزدٸڭ ٶزٸنە تەن جٷيەسٸ بار, سوندىقتان جازبا مەتٸندٸ وقىعاندا جازبا سٶزگە تەن كودتى اۋىزشا سٶزگە تەن كودقا كٶشٸرە بٸلۋ قاجەت. جازعاندى وقۋ دەگەنٸمٸز – جازبا كودتى اۋىزشا كودقا كٶشٸرۋ». مىسالى, قازاق تٸلٸندەگٸ b فونەماسى ەكٸ داۋىستى دىبىستىڭ ارالىعىندا (سٶز تٸركەسٸندە نەمەسە بٸر سٶز ٸشٸندە) جەنە كەيبٸر داۋىستى مەن داۋىسسىزدىڭ ارالىعىندا b-دان گٶرٸ v-عا جۋىعىراق ايتىلادى: abyroı – [abvyroı], abyrjý – [abvyrjý], kóbik – [kóbvik], sábiz – [sábviz], tabaq – [tabvaq], sabaq – [sabvaq], qabaq – [qabvaq], jabyq – [jabvyq], abzal – [abvzal], abdyra – [abvdyra]. سونداي-اق سٶز سوڭىندا ۇياڭ b داۋىسسىزى قاتاڭدانادى. مىسالى, hıdjab – [hıdjap], arab – [arap], shtab – [shtap], klýb – [klýp], kýb – [kýp]. بۇل مەسەلە بۇرىندا دا قاراستىرىلىپ كەلدٸ. دەگەنمەن وقۋ قۇرالدارىندا, باق-تا, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە اۋىزشا سٶزدٸڭ ەرەكشەلٸگٸنە باسا نازار اۋدارىلماي كەلەدٸ.
لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ بارىسىندا جازۋ مەسەلەسٸمەن قاتار سٶزدەردٸڭ ايتىلۋ نورماسىن دا ەسكەرۋ قاجەت. شەتتٸلدٸك سٶزدەر قازاق تٸلٸنٸڭ ايتىلۋ نورماسىنا سەيكەس دىبىستالادى. سٶز سوڭىندا كەلەتٸن ۇياڭ g داۋىسسىزى قاتاڭدانىپ ايتىلادى: pedagog – [pedagok], stomatolog –[stomatolok], hırýrg – [hırýrk], ýrolog – [ýrolok], kınolog – [kınolok], sınolog – [sınolok], zoolog – [zoolok], ekolog – [ekolok], geolog – [geolok], sosıolog – [sosıolok]. بٸراق جازۋدا g داۋىسسىزى ساقتالىپ جازىلادى. بۇل ورفوگرافييا مەن ورفوەپييانىڭ اراقاتىناسىن كٶرسەتٸپ تۇر.
كەيبٸر سٶزدەردٸڭ سوڭعى بۋىنىندا كەلەتٸن قىساڭ داۋىستىلار تٷسٸپ, الدىنداعى ۇياڭ d داۋىسسىزى قاتاڭدانىپ ايتىلادى: keledi – [kelet], ketedi – [ketet], barady –[barat], aıtady – [aıtat], kúledi – [kúlet], júredi – [júret], pisedi – [piset], jazady – [jazat]. سٶز سوڭىنداعى داۋىستىنىڭ تٷسٸرٸلٸپ ايتىلۋى تٸلدٸڭ ٷنەمدەۋ پرينتسيپٸنە سەيكەس كەلەتٸنٸن كٶرۋگە بولادى. سەبەبٸ ٷش بۋىندى سٶزدەردٸڭ ەكٸ بۋىنعا دەيٸن قىسقارعانى بايقالادى.
قاتاڭ k, q داۋىسسىزدارى سٶز ارالىعىندا جەنە ەكٸ داۋىستىنىڭ اراسىندا ۇياڭدانادى. مىسالى, qyrkúıek – [qyrgúıek], kóknnár – [kógnnár], kókjıek – [kógjıek], kók alma – [kógalma], qazaq áni – [qazaǵáni], qulaq asý – [qulaǵasý], esek dáme – [esegdáme], jaryq dúnıe – [jaryǵdúnıe], bulshyq et – [bulshyǵet]. قاتاڭداردىڭ ۇياڭدانۋى كٶرشٸ دىبىستاردىڭ ەسەرٸنەن تۋىنداپ وتىر.
قازاق تٸلٸندە q داۋىسسىزى جۋان دىبىستاردىڭ قاتارىنا جاتاتىنى بەلگٸلٸ. سوندىقتان ٷندەستٸك زاڭى بويىنشا q داۋىسسىزىمەن كەلەتٸن سٶزدەر ٷنەمٸ جۋان ايتىلادى. الايدا كەيبٸر اراب تٸلٸنەن ەنگەن سٶزدەردە q-نىڭ جٸڭٸشكە ۆارياتسيياسى كٶرٸنٸس تابادى. مىسالى, qudiret, taýqimet, quziret, haziret. بۇل سٶزدەردە q فونەماسى qasqyr, qamyr, qymyz سيياقتى قازاقتىڭ تٶل سٶزدەرٸندەگٸ q فونەماسىنان ٶزگەشە ازداپ جٸڭٸشكەرٸپ ايتىلاتىنى بايقالادى.
تٷبٸر مەن قوسىمشا, كٷردەلٸ سٶزدەر مەن سٶز تٸركەستەرٸ ارالىعىندا قاتار كەلەتٸن ەكٸ دىبىستىڭ بٸرٸنشٸسٸ n بولىپ, كەيٸنگٸسٸ g, ǵ داۋىسسىزدارى بولسا, n داۋىسسىزى ń-عا اينالادى. مىسالى: engizý – [eńgizý], burynǵy – [buryńǵy], túnge qaraı – [túńge qaraı], qarynǵa – [qaryńǵa]. بۇنداي پروتسەس تە جازۋ مەن ايتىلۋدىڭ ٶزارا اراقاتىناسىنىڭ بٸر-بٸرٸنە ٷنەمٸ سەيكەس كەلە بەرمەيتٸنٸن كٶرسەتٸپ تۇر. سول سيياقتى قاتار كەلگەن ەكٸ دىبىستىڭ بٸرٸنشٸسٸ n ەكٸنشٸسٸ b, m, p دىبىستارى بولسا, سوڭعىلاردىڭ ەسەرٸنەن n دىبىسى ايتىلۋدا m دىبىسىنا اينالادى. مىسالى, qaıyn bıke – [qaıym bıke], degenmen – [degemmen], aıtqanmen – [aıtqammen], kónbeıdi – [kómbeıdi], sónbeıdi – [sómbeıdi]. سٶز اعىمىنداعى دىبىستاردىڭ موديفيكاتسييالانۋى اسسيميلياتسييا پروتسەسٸنٸڭ كٶرٸنٸسٸ بولىپ تابىلادى.
قازاق تٸلٸندە l مەن r داۋىسسىزدارىمەن باستالاتىن سٶزدەردٸڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸ بار. سەبەبٸ اتالعان داۋىسسىزداردىڭ الدىندا y مەن ٸ داۋىستىلارى ەستٸلەدٸ. بۇنداي لينگۆيستيكالىق زاڭدىلىق پروتەزا دەگەن فونەتيكالىق ٶزگەرٸستٸڭ كٶرٸنٸسٸ بولىپ تابىلادى. مىسالى: ras – [yras], laq – [ylaq], laj – [ylaj].
لاتىننەگٸزدٸ جاڭا قازاق جازۋىندا ورىس تٸلٸ ارقىلى ەنگەن mıtıń, brıfıń, boýlıń سيياقتى شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸڭ سوڭىنداعى ng ەرٸپ تٸركەسٸ فونەتيكالىق پرينتسيپ بويىنشا قازاق تٸلٸنە تەن ń فونەماسىنا اۋىستى. ولاي بولسا, لاتىننەگٸزدٸ جازۋدا ń فونەماسىمەن اياقتالاتىن شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸڭ جازىلۋى مەن ايتىلۋى بٸردەي بولاتىنى تٶمەندەگٸ مىسالداردان بايقالادى: marketıń – [marketıń], lızıń – [lızıń], franchaızıń – [franchaızıń], kıkboksıń – [kıkboksıń].
سٶز اعىمىندا p داۋىسسىزى پوزيتسيياعا بايلانىستى ٶزگەرٸپ تۇراتىنى بەلگٸلٸ. مىسالى, qypshaq – [qyfshaq], tapshy – [tafshy] دەگەن سٶزدەردە قازاق تٸلٸنٸڭ فونەتيكالىق جٷيەسٸندە كەزدەسپەيتٸن [f] دىبىسى ەستٸلەدٸ. F دىبىسىنىڭ ارتيكۋلياتورلىق سيپاتى ناق ورىس تٸلٸندەگٸدەي بولماعانىمەن, بٸراق سولارعا جۋىق ايتىلادى. كەلتٸرٸلگەن دىبىس قازاق تٸلٸنٸڭ تٶل دىبىستارىنا جاتپاسا دا, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە پوزيتسيياعا بايلانىستى قولدانىلادى. اتالعان سٶزدەردەگٸ <p> فونەماسىنىڭ [f] ۆارياتسيياسىندا ايتىلۋى ولاردىڭ سٶزدەگٸ الاتىن ورنىنا بايلانىستى, باسقاشا ايتقاندا, كٶرشٸلەس دىبىستاردىڭ ەسەرٸنەن وسىلاي تٷرلەنٸپ تۇر.
قازاق تٸلٸندە تٷبٸر مەن قوسىمشانىڭ ارالىعىندا s مەن sh قاتار كەلسە, s دىبىسى sh-عا اينالادى, ال sh دىبىسى s-عا اينالادى. ناقتى ايتقاندا, s-نىڭ sh بولىپ نەمەسە sh-نىڭ s بولىپ ايتىلۋى اتالمىش داۋىسسىزداردىڭ ەرەكشەلٸگٸ بولىپ تابىلادى. مىسالى, basshy – [bashshy], tasshy – [tashshy], qosshy – [qoshshy], tosshy – [toshshy], tesshi – [teshshi], kesshi – [keshshi], ashsa – [ashsha], qashsa – [qashsha], ishse – [ishshe], kóshse – [kóshshe]. كەيبٸر سٶزدەردە sh داۋىسسىزى ch-عا جۋىق ايتىلادى. ياعني sh فونەماسى كەيدە ٶزٸنٸڭ ۆارياتسيياسىندا كٶرٸنٸس تاۋىپ, ch-عا اينالادى. مىسالى, aıtshy – [aıtchy], ótshi – [ótchi], hatshy – [hatchy], ketshi – [ketchi].
سٶز ٸشٸندە ەكٸ دىبىستىڭ بٸرٸنشٸسٸ z ەكٸنشٸسٸ s مەن sh قاتار كەلسە, سوڭعىلاردىڭ ەسەرٸنەن z دىبىسى ايتىلۋدا s جەنە sh دىبىستارىنا اينالادى: izsiz – [issiz], sózsiz – [sóssiz], tuzsyz – [tussyz], qobyzshy – [qobyshshy], tazsha – [tashsha], otyrǵyzshy – [otyrǵyshshy]. سونداي-اق سٶز ارالىعىندا العاشقى سٶزدٸڭ سوڭعى دىبىسى z-مەن اياقتالىپ, ال ەكٸنشٸ سىڭارى j دىبىسىنان باستالسا, اسسيميلياتسييا قۇبىلىسىنىڭ ەسەرٸنەن z دىبىسى j تٷرٸندە ايتىلادى. مىسالى, kóz jazbaý – [kój jazbaý], boz jorǵa – [boj jorǵa], qyz jibek – [qyj jibek], kóz jasy – [kój jasy]. جوعارىدا كەلتٸرٸلگەن سٶزدەردە <z> فونەماسى ٶزٸنٸڭ ٷش ۆاريانتىندا جٷزەگە اسادى: <z> = [s], [sh], [j]. قازاق تٸلٸندەگٸ باسقا داۋىسسىزدارعا قاراعاندا بۇل z فونەماسىنىڭ ەرەكشەلٸگٸ بولىپ تابىلادى.
قازاق تٸلٸندەگٸ s فونەماسى پوزيتسيياعا بايلانىستى تٷرلەنەدٸ, ياعني s داۋىسسىزى قازاق تٸلٸنٸڭ فونەتيكالىق جٷيەسٸندە جوق s (تس)-عا جۋىق ايتىلادى ەرٸ ەستٸلەدٸ. مىسالى, aıtsa – [aıtsa], ótse – [ótse], jatsa – [jatsa]. بۇدان سٶزدەردٸڭ جازىلۋى مەن ايتىلۋى ٶزارا سەيكەس كەلمەيتٸنٸن بايقاۋعا بولادى.
لاتىننەگٸزدٸ جاڭا قازاق جازۋىندا تس ەرپٸنٸڭ ورنىنا s ەرپٸ جازىلادى: sırk, sırkýl, konstıtýsıa, evolıýsıa. مۇنداي جازۋ قازاق تٸلٸنٸڭ فونەتيكالىق پرينتسيپٸ بويىنشا ورفوەپييالىق نورماسىنا سەيكەس كەلەدٸ. ورىس تٸلٸ ارقىلى ەنگەن تس فونەماسى جازۋدا s ەرپٸمەن بەرٸلەتٸندٸكتەن, ايتىلۋدا دا بۇل ەرٸپ قازاق تٸلٸنٸڭ تابيعاتىنا سەيكەس دىبىستالادى.
لاتىننەگٸزدٸ جاڭا قازاق جازۋىنداعى ەملە ەرەجەدە «شش ەرپٸ تٶل سٶزدەردە shsh ەرٸپ تٸركەسٸمەن, ال شەتتٸلدٸك سٶزدەردە sھ ەرپٸمەن تاڭبالانادى: ashshy, tushshy, keshshe; ýchılıshe, praporshık» دەپ بەرٸلگەن. بۇل ەرەجە بويىنشا بولاشاقتا اتالعان سٶزدەر sh فونەماسىمەن ايتىلۋى مٷمكٸن. سەبەبٸ سٶزدەردٸڭ جازىلۋى ونىڭ ايتىلۋىنا ەسەر ەتۋٸ ىقتيمال. سونداي-اق ەرەجەدە «دج ەرٸپ تٸركەسٸ بار سٶزدەردە د ەرپٸ تٷسٸرٸلٸپ, قوسىمشالار ٷندەستٸك زاڭى بويىنشا جازىلادى: menejer (-diń, -i, -ge, -ler), jınsy (-nyń, -sy, -ǵa, -lar), jentٸlmen (-niń, -i, -ge, -der)» دەپ بەرٸلەدٸ. مۇنداي جازۋ قازاق تٸلٸنٸڭ تابيعاتىنا سەيكەس كەلەدٸ جەنە ورفوەپييالىق نورماعا جاۋاپ بەرەدٸ. سەبەبٸ سٶز باسىندا كەلەتٸن ەرٸپ تٸركەسٸنٸڭ بٸرٸ تٷسٸرٸلٸپ جازىلۋى تٸلدٸڭ ٷنەمدەۋ پرينتسيپٸنە سەيكەس كەلٸپ, سٶزدەردٸڭ ايتىلۋىن جەڭٸلدەتەدٸ.
قازٸرگٸ لاتىننەگٸزدٸ جاڭا قازاق جازۋىنداعى ەملە ەرەجەدە «شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸڭ سوڭىنداعى ا ەرپٸ سٶز ماعىناسىنا ەسەر ەتپەگەن جاعدايدا تٷسٸرٸلٸپ جازىلادى. قوسىمشالار سوڭعى بۋىنعا ٷيلەسٸپ جالعانادى: gazet (-tiń, -i, -ke, -ter), mınýt (-tyń, -y, -qa, -tar), sıfr (-dyń, -y, -ǵa, -lar), kordınat (-tyń, -y, -qa, -tar), kapsýl (-dyń, -y, -ǵa, -dar), kardıogram (-nyń, -y, -ǵa, -dar)» دەپ بەرٸلگەن. وسى ەرەجەمەن بايلانىستى fonema – fonem, morfema – morfem دەگەن سٶزدەر ورفوەپييالىق نورماعا سەيكەس كەلٸپ, ۇلتتىق تٸلدٸڭ تابيعي بولمىسىن وڭتايلاندىرادى. ال جازۋدا ٷنەمدەۋ پرينتسيپٸنٸڭ زاڭدىلىعىنا سەيكەس كەلەدٸ.
قورىتا كەلگەندە, بولاشاقتا تٸل بٸلٸمٸنٸڭ كەنجەلەپ قالعان ورفوەپييا سالاسىن ورفوگرافييامەن قاتار مەكتەپ, جوعارى وقۋ ورىندارىندا ارنايى وقىتىپ, ونى باعدارلامالار مەن وقۋ قۇرالدارىنا ەنگٸزۋ قاجەت.
ز.م.بازارباەۆا, فيلول.ع.د., پروفەسسور ,
ج.جۇماباەۆا, فيلول.ع.ك,
ورفوگرافييالىق جۇمىس توبىنىڭ مٷشەلەرٸ
