Latynǵa kóshkende eskeretin jeti usynys

Memleket basshysy «Egemen Qazaqstan» gazetinde shyqqan «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda negizgi birneshe máseleler týraly, naqtyraq aitqanda, ulttyq sana, básekelestik qabilet, ulttyq biregeilikti saqtaý, bilim alý, bilim be­rý qundylyqtary, latyn álipbiine kóshý tý­­raly oilarymen bólise kele, taiaý jyl­dar­ǵa arnalǵan naqty maqsattarǵa sáikes ózi­niń naqty jobalaryn usynyp otyr.

Biz, tiltanýshy-túrkolog mamandar retinde Elbasynyń latyn álipbiine kóshýge bailanysty aitqan tujyrymdaryna tolyǵyraq toq­talyp, óz oi-pikirlerimizben bólisýdi jón sanadyq. Ózderińiz jaqsy biletindei, Qazaqstan­nyń latyn qarpine kóshýi jaily másele birshama ýaqyttardan beri aitylyp, talqylanyp ke­ledi. Prezident bul máseleni 2006-2007 jyl­dary bastap, jan-jaqty taldap-sara­laý­ǵa tapsyrma bergen bolatyn. 2013 jyly «Qazaqstan-2050 strategiiasy: qalyptasqan mem­lekettiń jańa saiasi baǵyty» atty Jol­daý­ynda da buǵan basa nazar aýdarǵan edi, son­dyqtan kópten kútken latyn qarpine kóshý týraly Prezidenttiń oiyn úlken qýanyshpen qa­byldap, ábden pisip jetilgen tushymdy tujyrymdy júz paiyz qoldaitynymyzdy bil­­dire otyryp, keibir basty máselelerge ke­ńi­rek toqtalǵan durys bolar degen oidamyz.

2007 jyly Ahmet Baitursynuly atyn­daǵy Til bilimi institýty daiyndaǵan «La­tyn grafikasy negizindegi qazaq álipbii: ta­­ri­hy, taǵylymy jáne bolashaǵy» atty eńbekte 5 túrli nusqa «Arys» baspasynan ja­ryq kórgen edi. Biz de kóp jyldan beri qazaq álipbiiniń latynsha transkriptsiiasyn qoldanýdamyz. Bizdiń transkriptsiiamyz joǵaryda atalǵan jobalardyń tórtinshisine ja­qynyraq. (Bul nusqany qosymshadan kórýińizge bolady). Oiymyzsha, tek latyn álip­­bii emes, emle de óte mańyzdy bolmaq, atap aitqanda:

1. Ulttyq ataýlardyń úlken nemese kish­kentai áriptermen jazylýy, mysaly, Qazaq ne­mese qazaq.

2. Latynǵa kóshý pármendi bolý úshin, bunymen qatar qazaq tiliniń ultaralyq ne mem­lekettik mártebesin kóterip, búkil Qazaq­stan­daǵy ataýlardy qazaqylandyrý qa­jet:

a) Temir jol jelisinde stansalardyń ataýlary áli de keńestik qalypta oryssha jazylady, atap aitqanda, biletterde, kestelerde, t.b. (Karaganda, Chimkent, Alma-Ata).

á) Eldiń maqtanyshy – Astana áýejaiynyń ultaralyq kody áli de TSE (Tselinograd).

b) Qazaq ne qazaqylandyrylǵan jer-sý ataýlarynyń kóbi aǵylshynsha jazylsa qazaq­shadan emes, orysshadan kóshirilip jazy­lady, atap aitqanda, Uralsk, Semipalatinsk, Aralsk; bizdiń oiymyzsha, bulardyń bári qazaq tilinen alynýy tiis. Atap aitqanda, Oral, Semeý, Aral, Qaragandi bolyp jazylý kerek. Sondai-aq, Qazaqstanda kartalardyń bári orys tilinde, al qala kartalary joqtyń qasy. Álbette, týristik oryndarda qonaqtarǵa ońai bolý úshin qazaqshasyn birinshi orynǵa qoiyp, sosynǵysyn ózge halyqaralyq tilderde de ja­zýǵa bolady (aǵylshynsha, oryssha).

3. Qazaq ne qazaqylandyrylǵan esimder oryssha nusqasynan emes, qazaqshadan alynyp kóshirilýi kerek. Tólebaev tegi Tulebayev emes Tölebayev, Burkut emes Burkit.

4. Qazaq tilindegi kúntizbeler tapshy, tek orys tilinde satylady, sondyqtan apta, ai attary qazaqsha az qoldanylady.

5. Ulttyq valiýtamyz tek qazaq tilinde jazylǵany durys, latynshaǵa kóshetin bol­saq, ózge latyn álipbii qoldanylatyn el­der­degindei, tek memlekettik tilde jazyl­ǵa­­ny jón. 6. Kezinde qazaqsha jazylǵan tarihi esim­de­rimiz, atap aitqanda, Áýezuly, Dýlatuly, Mailyuly siiaqty tulǵalardyń aty-jónderi jańa latyn álipbiimizde qazaqy qalyptarynda, jalpy erejelerge sai: Äwezuli, Dulatuli, Mayluli; oryssha bolsa, qazaqy qalpyn saqtai otyryp, tek áriptik ózgeristermen jazylǵany durys: Avezýly, Dýlatýly, Mailyýly.

7. Qazirgi zamanǵy sandyq tehnologiia jabdyqtary, júieleri jappai qazaq tiline kóshirilýi kerek. Birinshiden, uialy telefondar, kompiýter, planshetter, t.b. Oiymyzdy qorytyndylai kele, 25 jyldyq táýelsiz Qazaqstan tájiribesi kór­set­kendei, qazaq tili orys tilimen qatar qol­danylsa memlekettik til – qazaq tili shynaiy mártebesine kóterile almaidy, óitkeni qazaqsha bilmeitin qazaqstandyqtar da, sheteldikter de ulttyq tilimizge qaraǵanda dominantty orys tilin úirenip, orys tilinde sóileýdi qalap turady. Sondyqtan áýeli qazaq tiliniń mártebesin kótergen jón dep bilemiz. Alaida, memlekettik tildiń mártebesin kótergende elde turyp jatqan azshylyq ulttardyń quqyqtaryn buzýǵa jáne bolmaidy. Demek, olardyń quqyqtaryn qorǵaý maqsatynda naqty bir jergilikti mekende azshylyq ult ókilderi (ózbek, uiǵyr, orys t.b.) 50 paiyzdan assa, qazaq tilimen qatar sol ulttardyń tilderin sol eldi mekende qoldanysqa engizý kerek dep oilaimyz.

Professor Hanryk IaNKOVKSI,

professor assistenti Gúlaihan AQTAI,

Adam Mittskevich atyndaǵy ýniversitettiń doktorlary

Polsha Respýblikasy, Poznan qalasy

"Egemen Qazaqstan" gazeti