Qazirgi tańda latyn álipbiine tolyqqandy kóshýdi kesheýildetip otyrǵan máselelerdiń biri – tól dybystardyń durys tańbalanýy jánehalyqtyń qabyldaýyna jeńil álipbi nusqasyn usyný máselesi.
Álemdik tájiribedegi latyn álipbiin qoldanýshy qai halyqtyń bolmasyn álipbi reformasyndaǵy kúrdeli máseleler de tól dybystardyń tańbalanýynan týyndaǵan. Demek latyn álipbiine kóshý tájiribesi kórsetip otyrǵandai, ózge halyqtar osy joldy birneshe ǵasyr boiy júrip ótse, biz bir-eki jyldyń aýqymyna syidyryp, birden halyq sanasynyń qarsylyqsyz qabyldaýyn kútýimiz qisynsyz bolar.
Latyn álipbiine kóshýdi áldeqashan erte bastap ketken aǵylshyndar birneshe álipbi reformalary barysynda árbir dybystyń álipbidegi ataýy jáne sóz arasynda oqylýy máselesine qaramastan, oqylym erejelerin qalyptastyrǵan.Mysaly, Ii dybysynyń álipbidegi ataýy [ai] bolǵanymen, ashyq býynda ǵana [ai] bolyp oqylýy, basqa jabyq jáne biteý býyndarda [i]dep oqylýy ádisteme turǵysynan tiimdi bolady degen oidamyz. Birinshiden,álemdik tájiribeden eskeretin negizgi másele, álipbi reformasy tusynda tól dybystardyń múmkindiginshe álem tilderindegi balamalardan alshaqtatpai alǵan jón dep esepteimiz. Ekinshiden, qazaq tilinde «i» árpiniń óte jii qoldanylýy árip ústindegi núkteniń kóbeiýine ákeledi.Osy máselelerdi eskere otyryp, «birdybys –birtańba» printsipine sai ári álem halyqtarynyń basym kópshiliginde oryn alǵan«i»dybysynyń ornyna«i»árpin berip, «i» ornyna «i» tańbasyn usynýdy jón lep sanaimyz. Oiymyz dáleldi bolý úshin, osy eki tańbany ózara almastyrý máselesine qatysty synama ótkizdik. Olardyń quramy3 toptan quralǵan 30 erikti adamnan turdy.Aldymen eki áriptiń oqylýy men jazylýy tanystyryldy, keibirshetel azamattaryna latyn álipbiine negizdelgen qazaq álipbii túsindirildi. Bárine jeke sózdi, sodan soń sóz tirkesin oqý tapsyrmasy usynyldy. Máselen:
- «Ii» árpiniń «Ii» bolyp oqylýy:
Jeke sózderde: Sóz tirkesinde:
BilimTereń Bilim
Ómir Baqytty ómir
IniMeniń inim
IssaparIssaparǵa shyqtym
- Ii árpiniń Ii bolyp oqylýy:
Jeke sózderde: Sóz tirkesinde:
BailyqJeke bailyq
JiynResmijiyn
QaitalaýTapsyrmanyqaitalaý
kiiz úi Kiiz úidiń ishi
Áripterdi ózara almastyryp oqý nátijesindegi qorytyndy tómendegidei boldy:
1- top. Latyn álipbiimen jaqsy tanys qazaq tilin jetik biletin top.Ózara almasqan áripterdi birden qabyldady jáne sózder men sóz tirkesterin erkin oqydy.
2- top. Latyn álipbiimen jetkilikti dárejede tanys emes, qazaq tilin jetik biletin top.Ózara almasqan áripterdi durys qabyldady, sózder men sóz tirkesterin oqýda kidiris jasady.
3-top .Latyn álipbiimen tanys, qazaq tilin bastaýysh deńgeide ǵana biletin sheteldikter (top quramynda 2 efiopiialyq, 3 túrik, 1 shotlandyq, 2 úndis, 2 orys). Ózara almasqan áripterdi qabyldap, sózder men sóz tirkesterinbaiaý oqydy. Tek 2 túrik áripterdi qate oqydy.
Qorytyndylai kele, Ii jáne İi áripterin ózara ornyn almastyrýshaǵyn toptaǵy synama qorytyndysy kórsetkendei, ádisteme turǵysynan oqýda qiyndyq týdyrmaityny baiqaldy jáne keleshekte osy oi-boljam júzege asyp jatsa,este saqtaýdyń tiimdi jattyǵýlary arqylyatalǵan áripterdiń oqylýy men jazylýyn jyldam meńgertýge múmkindikter barekendigin aitqymyz keldi.
Lázzat Beisenbaeva
Eýraziia Ulttyq Ýniversiteti,PhD
