قازٸرگٸ تاڭدا لاتىن ەلٸپبيٸنە تولىققاندى كٶشۋدٸ كەشەۋٸلدەتٸپ وتىرعان مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ – تٶل دىبىستاردىڭ دۇرىس تاڭبالانۋى جەنەحالىقتىڭ قابىلداۋىنا جەڭٸل ەلٸپبي نۇسقاسىن ۇسىنۋ مەسەلەسٸ.
ەلەمدٸك تەجٸريبەدەگٸ لاتىن ەلٸپبيٸن قولدانۋشى قاي حالىقتىڭ بولماسىن ەلٸپبي رەفورماسىنداعى كٷردەلٸ مەسەلەلەر دە تٶل دىبىستاردىڭ تاڭبالانۋىنان تۋىنداعان. دەمەك لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ تەجٸريبەسٸ كٶرسەتٸپ وتىرعانداي, ٶزگە حالىقتار وسى جولدى بٸرنەشە عاسىر بويى جٷرٸپ ٶتسە, بٸز بٸر-ەكٸ جىلدىڭ اۋقىمىنا سىيدىرىپ, بٸردەن حالىق ساناسىنىڭ قارسىلىقسىز قابىلداۋىن كٷتۋٸمٸز قيسىنسىز بولار.
لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋدٸ ەلدەقاشان ەرتە باستاپ كەتكەن اعىلشىندار بٸرنەشە ەلٸپبي رەفورمالارى بارىسىندا ەربٸر دىبىستىڭ ەلٸپبيدەگٸ اتاۋى جەنە سٶز اراسىندا وقىلۋى مەسەلەسٸنە قاراماستان, وقىلىم ەرەجەلەرٸن قالىپتاستىرعان.مىسالى, ٸٸ دىبىسىنىڭ ەلٸپبيدەگٸ اتاۋى [اٸ] بولعانىمەن, اشىق بۋىندا عانا [اٸ] بولىپ وقىلۋى, باسقا جابىق جەنە بٸتەۋ بۋىنداردا [i]دەپ وقىلۋى ەدٸستەمە تۇرعىسىنان تيٸمدٸ بولادى دەگەن ويدامىز. بٸرٸنشٸدەن,ەلەمدٸك تەجٸريبەدەن ەسكەرەتٸن نەگٸزگٸ مەسەلە, ەلٸپبي رەفورماسى تۇسىندا تٶل دىبىستاردىڭ مٷمكٸندٸگٸنشە ەلەم تٸلدەرٸندەگٸ بالامالاردان الشاقتاتپاي العان جٶن دەپ ەسەپتەيمٸز. ەكٸنشٸدەن, قازاق تٸلٸندە «ٸ» ەرپٸنٸڭ ٶتە جيٸ قولدانىلۋى ەرٸپ ٷستٸندەگٸ نٷكتەنٸڭ كٶبەيۋٸنە ەكەلەدٸ.وسى مەسەلەلەردٸ ەسكەرە وتىرىپ, «بٸردىبىس –بٸرتاڭبا» پرينتسيپٸنە ساي ەرٸ ەلەم حالىقتارىنىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸندە ورىن العان«ٸ»دىبىسىنىڭ ورنىنا«ı»ەرپٸن بەرٸپ, «ı» ورنىنا «ٸ» تاڭباسىن ۇسىنۋدى جٶن لەپ سانايمىز. ويىمىز دەلەلدٸ بولۋ ٷشٸن, وسى ەكٸ تاڭبانى ٶزارا الماستىرۋ مەسەلەسٸنە قاتىستى سىناما ٶتكٸزدٸك. ولاردىڭ قۇرامى3 توپتان قۇرالعان 30 ەرٸكتٸ ادامنان تۇردى.الدىمەن ەكٸ ەرٸپتٸڭ وقىلۋى مەن جازىلۋى تانىستىرىلدى, كەيبٸرشەتەل ازاماتتارىنا لاتىن ەلٸپبيٸنە نەگٸزدەلگەن قازاق ەلٸپبيٸ تٷسٸندٸرٸلدٸ. بەرٸنە جەكە سٶزدٸ, سودان سوڭ سٶز تٸركەسٸن وقۋ تاپسىرماسى ۇسىنىلدى. مەسەلەن:
- «ٸٸ» ەرپٸنٸڭ «Iı» بولىپ وقىلۋى:
جەكە سٶزدەردە: سٶز تٸركەسٸندە:
BılımTereń Bılım
Ómır Baqytty ómır
InıMenıń ınım
IssaparIssaparǵa shyqtym
- يي ەرپٸنٸڭ Ii بولىپ وقىلۋى:
جەكە سٶزدەردە: سٶز تٸركەسٸندە:
BailyqJeke bailyq
JiynResmijiyn
QaitalaýTapsyrmanyqaitalaý
kiız úi Kiız úidıń ıshı
ەرٸپتەردٸ ٶزارا الماستىرىپ وقۋ نەتيجەسٸندەگٸ قورىتىندى تٶمەندەگٸدەي بولدى:
1- توپ. لاتىن ەلٸپبيٸمەن جاقسى تانىس قازاق تٸلٸن جەتٸك بٸلەتٸن توپ.ٶزارا الماسقان ەرٸپتەردٸ بٸردەن قابىلدادى جەنە سٶزدەر مەن سٶز تٸركەستەرٸن ەركٸن وقىدى.
2- توپ. لاتىن ەلٸپبيٸمەن جەتكٸلٸكتٸ دەرەجەدە تانىس ەمەس, قازاق تٸلٸن جەتٸك بٸلەتٸن توپ.ٶزارا الماسقان ەرٸپتەردٸ دۇرىس قابىلدادى, سٶزدەر مەن سٶز تٸركەستەرٸن وقۋدا كٸدٸرٸس جاسادى.
3-توپ .لاتىن ەلٸپبيٸمەن تانىس, قازاق تٸلٸن باستاۋىش دەڭگەيدە عانا بٸلەتٸن شەتەلدٸكتەر (توپ قۇرامىندا 2 ەفيوپييالىق, 3 تٷرٸك, 1 شوتلاندىق, 2 ٷندٸس, 2 ورىس). ٶزارا الماسقان ەرٸپتەردٸ قابىلداپ, سٶزدەر مەن سٶز تٸركەستەرٸنباياۋ وقىدى. تەك 2 تٷرٸك ەرٸپتەردٸ قاتە وقىدى.
قورىتىندىلاي كەلە, Iı جەنە İi ەرٸپتەرٸن ٶزارا ورنىن الماستىرۋشاعىن توپتاعى سىناما قورىتىندىسى كٶرسەتكەندەي, ەدٸستەمە تۇرعىسىنان وقۋدا قيىندىق تۋدىرمايتىنى بايقالدى جەنە كەلەشەكتە وسى وي-بولجام جٷزەگە اسىپ جاتسا,ەستە ساقتاۋدىڭ تيٸمدٸ جاتتىعۋلارى ارقىلىاتالعان ەرٸپتەردٸڭ وقىلۋى مەن جازىلۋىن جىلدام مەڭگەرتۋگە مٷمكٸندٸكتەر بارەكەندٸگٸن ايتقىمىز كەلدٸ.
لەززات بەيسەنباەۆا
ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ,PhD
