Qyzdarhan Qurmashqyzy: Otarshyldyq mazmundaǵy ataýlardan arylar kez áldeqashan jetti
Onomastika - keide kelteleý túsinetinimizdei, jer-sý ataýlaryn zertteýmen ainalysatyn, aiasy tar ǵylym emes. Ol - qazaqtyń bitim-bolmysyna tán ne bolsa, sony tutastai qamtityn astary bar óte kúrdeli sala. Búginde otandyq onomastika saiasatyna salmaqpen qarap, jumystaryn júieleý ózekti másele bolyp tabylady. Sondyqtan elimizdegi eleýli-eleýsiz jer-sý ataýlary men jarnama jaiyna qanyq filologiia ǵylymdarynyń doktory A.Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýty Onomastika bóliminiń meńgerýshisi Qyzdarhan Qurmashqyzyn az-kem áńgimege tartqan edik.
- Onomastika salasyn júieleý kerek degendi jii estimiz. Sizdińshe, neden bastaý kerek? Neni birizdendirý mańyzdy? Jalpy, qazaq onomastikasy qai deńgeide?
- Qazaq onomastikasy qai deńgeide degen suraqty ekige bólip qarastyrýǵa bolady. Óitkeni qazaq onomastikasy - til biliminiń irgeli ǵylymi salasy. Onyń zerttelý deńgeii teoriialyq, qoldanbaly máselelerdi qamtýmen ólshenedi. Al onomastika salasyn júieleý kerek degende qoldanbaly-praktikalyq máseleler týraly, iaǵni naqty is-sharalar jóninde sóz qozǵap otyrǵanyńyzdy túsinýge bolady. Respýblikamyzdyń onomastikalyq keńistigindegi ataýlarǵa qatysty jumystardy rettestirý tujyrymdamasy qajet. 2005 jyly mundai tujyrymdama bolǵan, ne sebepti ekenin bilmeimin, onyń kúshin joidy. Jer-sý, eldi meken ataýlaryn, kisi attarynyń, aty-jónderiniń jazylýyn birizge túsirý degenimiz orfografiialyq normaǵa sai jazý, ýnifikatsiialaý. Máselen, Aq Bulaq - Aq-Bulaq, Aq bulaq, Aq-bulaq, Aqbulaq nemese Táýkehan dańǵyly, Táýke han dańǵyly, Táýke Han dańǵyly jáne t.b. jazylý ńusqalarynyń qaisysy durys? Onomastika salasyndaǵy ortografiialyq, iaǵni orfografiialyq, orfoepiialyq máselelerdi praktikalyq turǵydan sheshý úshin, aldymen, ár jaǵdaida qalai tańbalanady degendi anyqtaý úshin, ǵylymi-teoriialyq printsipterin, negizdemesin aiqyndaý qajet. Iaǵni qandai da bir praktikalyq máselelerdi aiqyndamas buryn, ereje ázirlemes buryn, aldymen, ǵylymi zertteý, saraptama júrgizý qajet.
Jalpy, ulttyq onomastikanyń kún tártibinde turǵan praktikalyq máseleler áli de jeterlik. Al tól jazýymyz latyn álipbiine kóshkennen keiin orfografiia, ortografiia máseleleri kúrdelene túspek. Máselen, qazaq tilindegi eldi meken, kóshe, mekeme, t.b. ataýlary men aty-jónimizdi latyn grafikasymen saýatty tańbalaý qajettigi týyndaidy, arnaiy ereje ázirleý qajet. Bul bir delik. Al, ekinshi kezekte, dúniejúzilik kartadaǵy ataýlar, atap aitsaq, ózge memleket ataýlary, olardyń astanalary, áýejailary, geografiialyq ataýlary qazaq tilinde qalai jazylmaq: Majarstan, Almaniia, Mysyr, Hanzada Charlz araly jáne t.b. Qandai ataýlar transliteratsiialanady, kúrdeli ataýlardyń qandai bóligi qazaq tiline aýdarylady, kalkalanady nemese aǵylshynsha túpnusqa kúiinde qalai beriledi degen syndy ǵylymi máseleler týyndaidy. Bulardyń barlyǵyn onomastikada ekzonimder deidi, al mekeme, kompaniia, firma, dúken, jalpy nysan ataýlaryn ergonimder deidi. Sondai-aq kisi attary, aty-jónimizdi rettestirýge qatysty sheshimi tabylmaǵan máseleler de kóp. Onomastikanyń salasy tek jer-sý, kóshe, kisi attarymen ǵana shektelmeidi ǵoi. Naryqtyq ekonomikaǵa bailanysty kóptegen jańa salalar paida bolýda, mysaly, álemdik brendter, ustaityn telefonymyzdan bastap (Samsung), minetin kóligimizdi (Toyota) aitpaǵanda, qyrýar taýarlyq ataýlar. Dúken sórelerindegi kúndelikti tutynatyn sheteldik taýar attarynan kóz talady. Buǵan kópshiligimiz mán de bermeimiz, etimiz ben qulaǵymyz úirenip ketken. Iá, jahandanýǵa ilesken abzal, biraq, ult bolmysy onyń kóleńkesinde qalmaýy tiis. Aita bersek, otandyq onomastika salasynda júieleitin, rettestiretin, zertteitin máseleler jetip artylady.
- Sózińizdiń jany bar, búginde kosmopolittik ataýlar artyp barady. Buǵan quzyrly organdardan qadaǵalaý ne tyiym joq pa? Jalpy, jeke kásipker ieligindegi qandai nysan bolmasyn, onyń ataýyna memlekettik mekemeden ruqsat almai ma?
- Álemdik aqparattyq keńistikte jahandaný úderisi etek alýy ulttyq toponimikaǵa, jalpy qalanyń tildik landshaftyna oń jáne keri áser etetindigi aqiqat. Taiaqtyń eki ushy bar degendei, onyń jaǵymsyz jaǵy - ol ulttyq tilge, bolmysqa tóngen qaýip. Syrttan enip jatqan kóptegen sheteldik, brendtik ataýlardan ózge óz ishimizden shyqqan túrli mega, siti, plaza, moll-darymyz kún ozǵan saiyn artyp keledi, qalalarymyzda óz órnegin quryp, ornyn sailap ta úlgerdi. Tipten bankterimizdiń aty da aldymen aǵylshynsha jazylady.
Qazirgi Qazaqstannyń onomastikalyq keńistigindegi jahandanýdyń belgileri keibir onomastikalyq toptaǵy ataýlarymyzdyń amerikandaný, vesterndený úrdisi arqyly aiqyn baiqalady. Memlekettik tilde qoiylǵan ataýlar, túrli mekeme mańdaishalaryndaǵy ataýlar, vizýaldy syrt jarnama quraldary sanada myqtap ornyǵady. Bul kommertsiialyq nysandardyń ieleri memlekettik tirkeýden ótedi, sonda atty óz erikterimen tańdaidy, aidar taǵady. Qoi deitin qoja joq, quqyǵyn eshkim shektei almaidy. Solai eken dep júre bersek, qalanyń tildik ortasyn qalyptastyratyn aǵylshyn tildi dúken, spa-salondardyń sany artpasa kemimeitin kórinedi. Sonda ulttyq qundylyqtarymyz, jas urpaqty tárbieleýdegi igi murattarymyz qaida qalady? Kosmopolittik mazmundaǵy tildik ortada júrgen jetkinshek neni sanasyna sińirip, baǵalaidy? Onsyz da ǵalamtorda otyratyn jastardyń sanasy vesterndenip, batystyq antiqundylyqtarmen ýlanyp keledi. Jastardyń, jalpy qala turǵyndardyń sanasynda aǵylshyn tildi ataýy bar qonaq úi, otelder, turǵyn úi kesheni nemese saýda ortalyǵy bolsyn, joǵary eýropalyq sapanyń, elitalyqtyń, aýqatty ómirdiń kórsetkishi siiaqty qabyldanady. Bul aqiqat. Sondyqtan ulttyq sanany, ulttyq ideiany qalyptastyrý úshin ataýlardyń deni memlekettik tilde, ulttyq úrdiste qalyptastyrýdy qazirden qolǵa alý kerek. Rasynda, bul ataýlardyń eń bolmaǵanda sanyn azaitýǵa bolmas pa eken? Aitpaǵymyz, elimizdiń eki megapolisiniń onomastikalyq keńistigin, tildik ortasynyń mazmunyn, ataýlar repertýaryn ulttandyrýǵa umtylý kerek.
Jarymjan jarnama men otandyq qazaq tilindegi ónimderdiń sanaýly ekendigi qazaq baspasózinde jyldar boiy kóterilip keledi. Alaida taýarlyq ónimderdi qazaqylandyrý isi júieli jolǵa qoiylmai, tól tilimizde áli kúnge sóilete almai kelemiz. Árine, kommertsiialyq nysanǵa, firmaǵa, taýarlyq ónimge at berý ár kásipkerdiń óz quzyrynda, biraq patenttik tirkeý barysynda ataýlar tizimin usyný artyq bolmas edi dep oilaimyn. Al bul is óz kezeginde zań oryndary men Til komitetiniń belsendi jumys jasaýyn qajet etedi. Bul másele baspasóz betterinde, ǵylymi-praktikalyq basqosýlarda ara-tura sóz bolǵanymen, qolǵa alynbaǵandyǵyn ashyq aitý kerek.
- Astanaǵa kelgende baiqap júrgen bolarsyz, bir kóshe bir kóshemen jalǵasyp ketedi. Turǵyndardyń da, qala qonaqtarynyń da jańylysyp júrgeni. Kóshe ataýlarynyń jalǵasyp ketýi, bir esimniń birneshe kóshege berilýi qanshalyqty durys?
- Qai jaǵynan alsa da, árine, bul durys emes. Toponimdik ataýdyń, kóshe ataýlarynyń birneshe qyzmetteri bar, sonyń ishindegi eń mańyzdysy - mekenjailyq, baǵyt-baǵdarlyq qyzmeti. Al bul qyzmeti saqtalmaǵan jaǵdaida, turǵylyqty halyqty poshta, jedel járdem, tótenshe jáne ózge de áleýmettik qyzmettermen qamtý qiyndai túsedi. Astana men Almaty aýmaqtary jyl ótken saiyn keńeiip keledi. Jańadan qosylǵan eldi mekenderdegi kóshe ataýlary qaitalanyp jatyr. Al muny rettestirý jergilikti Tilder departamentteriniń quzyrynda.
- Onomastika salasynda rýshyldyq pen jershildik qatty baiqalady. Bul bizdegi zańnyń solqyldaqtyǵy men memlekettik tujyrymdamanyń joqtyǵyn kórsetetin sekildi. Siz qalai oilaisyz?
- Táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldarda naýqanshyldyq sipatta ótken qisapsyz oryndy-orynsyz ózgertýler oryn alǵandyǵy belgili. Onomastikadaǵy bul naýqan ýaqyt óte kele saiabyrsyp, sabasyna tústi deýge bolady. Ol jyldary respýblikadaǵy onomastikalyq is-sharalardy rettestiretin zańnamalyq qujat bolmaǵandyqtan jergilikti bilik bul salada óz bilgeninshe is-áreket jasady, sóitip halyq arasynda syni kózqarastaǵy «kókemniń atyn kóshege, atamnyń atyn aýylǵa» degen aýyzeki tirkes te paida boldy.
Kezinde, Almaty oblysy bólinbei turǵanda, onomastikalyq komissiia qaraýyna bir aýyldy Qojbambet rýynyń atymen ataý týraly usynys tústi. Ol aýylda bir atanyń urpaǵy shoǵyrlanǵan eken. Komissiia músheleri bul árekettiń oǵash ekenin túsinip, ózgertýge qarsylyq bildirip, maquldamai tastady. Sebebi bul úderis boi alsa, ózge atanyń urpaqtary da bas kóterer edi. Sondyqtan onomastikaǵa qatysty zańnamalarda rý attaryn qoiýǵa bolmaityndyǵy jóninde bap engizildi. Esesine kúni búginge deiin jergilikti qaltaly azamattar tarapynan óz ákeleriniń, atymen aýyl, kóshe ataý týraly ótinishter qarsha borap, básekege tústi deýge bolady. «Meniń atamnyń atyndaǵy kósheniń uzyndyǵy pálensheniń ákesiniń, atasynyń atyndaǵy kósheden pálen metr nege qysqa?»- degen oqiǵalar oryn ala bastady. Ókinishke orai, bul jait áli kúnge jalǵasýda. Jalpy qazaq toponimiiasynda kisi esimimen ataý úrdisi jii oryn alady, muny orys tilinde «chrezmernaia personifikatsiia» deidi. Ulttyq ereksheligimiz be, álde KSSRO-dan qalǵan mura ma, óitkeni bul TMD-daǵy memleketterge ortaq qubylys. Munyń tarihi túsindirmesi retinde, erterekte ata-babalarymyzdyń jaz jailaýynyń, ata-babasynyń súiegi jatqan atajurtynyń attary rý basy nemese jer iesiniń atymen atalyp otyrǵandyǵyn keltirýge bolady. Sondyqtan, árine, Qazaqstan onomastikalyq keńistigindegi is-sharalardy rettestiretin jańa tujyrymdama qajet. Burynǵy tujyrymdama kúshin joiǵan. Ózge TMD memlektterinde onomastikaǵa qatysty birneshe zań túrleri bar. Biz áli kúnge deiin osy onomastikalyq keńistigimizdegi kemshilik pen keleńsizdikti eskerip, rettestiretin ortaq bir ne zań, ne tujyrymdama qabyldamai otyrmyz. Atqarýshy organdardaǵy til tóńireginde qyzmet etip júrgen jaýapty mamandar men ǵalymdar birlese otyryp, joǵary jaqqa usynys jasaý kerek. Al zańdar men tujyrymdamalardyń jobasyn tilshi ǵalymdar men zańgerler birlese qolǵa alý kerek.
- Qazirgi ýaqytta qai aimaqta ataýlardy qazaqylandyrý jumystary qarqyndy júrip otyr?
- Elimizdiń ońtústik, batys óńirlerinde ataýlardy qazaqylandyrý jumystary egemendik alǵan jyldardan beri qarqyndy júrip keldi, áli de jalǵasýda. Ókinishke orai ózge etnos ókilderi jii shoǵyrlanǵan, ásirese, soltústik aimaqtarda bul jumystardy júrgizý kedergilerge, túsinbeýshilikterge kezigip otyrady. Petropavldy ózgertýge qatysty áleýmettik jelidegi qarsylyq bildirip jazylǵan keibir pikirlerden shoshisyz. Sondyqtan bul aimaqtardaǵy onomastikalyq is-sharalarǵa jaýapty mamandardyń jumysy aýyr, túsindirý jumystaryn júrgizý úshin biraz ýaqyt keteri anyq. Biraq alǵan betten qaitpaý kerek, memleketimizdiń tildik, onomastikalyq saiasatyn, túptep kelgende, ulttyq múddeni qorǵaý qajet. Alaida elimizdiń ishki tildik, saiasi-áleýmettik jaǵdaiy erekshe aimaqtarda onomastikalyq saiasatty kúshtep júrgizip, asyǵystyq jasaýǵa taǵy bolmaidy. Elbasymyz da únemi osy jaǵyn eskertip, qyraǵylyq tanytyp otyrady.
- Jiyrma bes jyldan beri Pavlodar men Petropavl ataýlaryn almastyrý máselesi sheshilmei keledi. Kedergi kóptiń pikiri me, álde qulyq ne quzyr joq pa?
- Táýelsizdik alǵan bastapqy «alasapyrandaý», oń men solymyzdy asa túsine bermeitin kezeńde osy eki ataýdy aýystyryp jiberý kerek edi. Al endigi jerde álemdegi geosaiasi jaǵdai, «orys álemi» degen bar, onyń ústine demografiialyq másele soltústik aimaqta óz teńgerimine jete qoiǵan joq. Elbasy da, bilik basyndaǵy ultjandy azamattar da bul jaitty bilmei otyrǵan joq. Syrtqy, ishki jaǵdaiatty eskermese bolmaidy. Bul máseleniń kezegi keler, ázirge belden basyp, ýshyqtyrmaǵan abzal. Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty maqalasy ult múddesin kózdegen, rýhani jańǵyrýdyń alǵysharttaryn aiqyndaǵan, eń bastysy der kezinde, óz ýaqytynda jariialanǵan qundy beiresmiqujat boldy. Sol siiaqty Pavlodar men Petropavl ataýlaryn ózgertetin kúnge de jetermiz.
- Onomastika salasynyń aqsap turǵan bir tusy - mańdaisha, anshlagtar jazý máselesi. Estigen bolarsyz, OQO Sairam aýdanynyń 90 paiyzyn ózbek ultynyń ókilderi quraidy. Sondyqtan onda mektepterde mańdaisha jazý úlken másele. Turǵylyqty halyq mańdaishany qazaq jáne ózbek tilinde jazýdy qalaidy. Al jergilikti bilik zańǵa qaishy keletindigin aityp, tartysýmen keledi. Bul máseleni qalai sheshken ońtaily?
- Tildik-mádeni, saiasi-áleýmettik keńistikte oryn alyp otyrǵan kóptegen qubylystardy salystyrý arqyly túsindirýge, kóz jetkizýge bolady. Aldymen qazaq diasporasy men irredentasy qonystanǵan ózge memleketterdegi qandastarymyzdyń jaǵdaiy qandai, ortalyq, jergilikti bilik qazaqtardyń óz tilinde mańdaishalardy jazýǵa, kóshe attaryn berýge qalai qaraidy eken degen saýal týyndaidy. Qytaida, Ózbekstanda qazaq qalyń qonystanǵan aimaqtarda mańdaishalardy óz erkimen qazaq tilinde jazýǵa ruqsat bere men eken? Men olai oilamaimyn. Qazaqstandaǵy ózbekter tólqujattarynda ulty ózbek dep jazylyp, aty-jónderi ózbekshe keipin saqtaǵan: Quttymurat emes, Kýtlýmýrat dep ózbek tiliniń zańdylyǵyna sai rásimdeidi. Osyǵan qatysty bir jaitty aita keteiin. Ózbekstannan Atyraýǵa kóship kelgen qazaq jigiti jańa týǵan ulynyń tegin óz ákesi Quttymurattyń atyna jazdyraiyn dese, bizdiń qujattaýshy oryndar ruqsat bermegen. Ol azamat amaly taýsylyp, sotqa júgingen, sotta jeńilip, Til bilimi institýtyna, Til komitetine shaǵymdanyp, áýre-sarsańǵa túsken, ázer degende qazaqsha jazdyrýǵa qol jetkizgen.
Biz ulttar aýyzbirligin saqtaiyq, keń bolaiyq dep toleranttylyqtyń úlgisin kórsetemiz. Aý, toleranttylyqtyń da shegi bar emes pe!? Qoiǵan suraqqa qatysty aitarym, bul máselede bosmoiyndyq tanytpaý kerek. Memlekettik til zańy bar eken, ony buljytpai oryndaý kerek. Ýáj aitar bolsa, Ózbekstandaǵy qazaqtardyń jaǵdaiyn kórsin, bilsin, tarazylasyn.
- Zańǵa súiensek, kisi esimi qaitys bolǵanan keiin 5 jyldan soń ǵana berilýi tiis. Biz bul tarmaqty árkez-aq buzyp júrmiz. Jáne kóshe ataýyn bermes buryn, halyqtyń pikirin tyńdap, kelisimin alý kerek de delingen. Al muny oryndaityn bolsaq, ózge ult ókilderi jii shoǵyrlanǵan óńirlerdegi ataýlardy qarqyndy qazaqylandyrý múmkin emes. Bizdiń Til týraly zańǵa ózgerister men tolyqtyrý engizý kerek dep oilamaisyz ba?
- Keibir elderde bul merzim 10 jylǵa deiin uzartylǵan. Zań bola turyp, sańlaý taýyp, buzatyn jaǵdailar bar. Kisi qaitys bolǵannan keiin kóp uzamai kóshege atyn berý kezdesip qalatyny ras. Alaida eńbegi elge sińgen, jurt syilaityn azamattyń atyn qoiý kópshiliktiń qalaýymen bolyp jatady. Erekshe jaǵdaida bul zańdy óreskel túrde buzý bolmas. Alaida zańnyń aty zań, zańnyń aldynda barlyǵy birdei, ómirde bar, tiri adamnyń atyn berý úrdiske ainalmaý kerek.
Ras, onomastikalyq zańnamada at ózgertýde jergilikti turǵyndardyń pikirin eskerý kerek degen bap bar. Azdap, áttegen-aiy bar. Elimizdiń soltústik aimaǵynda ózge ulttar qalyń qonystanǵanyn eskersek, qarama-qarsy, kereǵar pikirler de kóp bolatyndyǵy belgili. Kezinde Leningrad qalasyna óziniń burynǵy Sankt-Peterbýrg ataýyn qaitarýǵa leningradtyqtardyń 48 paiyzy narazylyq bildirgen eken. Leningrad ataýyblokadashylar úshin ashy tarihtyń betterin, kórgen qiynshylyqtaryn, birine biri bolysqandyqtyń, baýyrmaldyqtyń simvoly retinde ystyq bolatyn. Alaida sol kezdegi qala meri A.Sobchak óziniń saiasi kúsh-erkimen qalanyń tarihi ataýyn qaitarý týraly sheshim qabyldaǵan. Bul bapty alyp tastalyq delik, sonda kópshiliktiń pikiri eskerilmedi dep, jergilikti bilik daýǵa qalary haq. Al osy bapty eskerip, taiaý kúnderi elimizdiń bir aimaǵynda eki kósheniń atyn ózgertpek bolyp, ákimdik jinalys ótkizgen. Kóshe turǵyndary óre túregelip, qarsy bolǵan, deni úlken jastaǵy kisiler. Sondaǵy qimai otyrǵan ataýlary, naqty esimde joq, Býrevestnik, Vodozabornaia tektes, maǵynaǵa asa bai emes, arpalysatyndai ataý da emes. Buǵan ne deýge bolady. Nemese Almaty oblysynyń Aqshi aýylyn moratorii kezinde aýystyramyz dep, jergilikti turǵyndar qara terge túsken. Aqshi aýylynyń biraz turǵyny Dáýletbai bidiń atyn beremiz dese, turǵyndardyń ekinshi jartysy, «joq ol Semei óńiriniń týmasy, aýyl ákiminiń rýlasy, qarsymyz»,- deidi. Sondyqtan, mundai jaǵdailarda A.Sobchaktyń ádisin qoldaný qajet shyǵar. Kezinde jańa Konstitýtsiiada Alma-Ata ataýyn eshbir referendýmsyz Elbasy Almaty dep eki tilde birdei bekitip berdi. Eshbir daý-damaisyz, zańdy túrde, tamasha sheshilgen másele boldy.
Ulttyq sanamyzdy modernizatsiialaimyz, jańa mazmundaǵy, aldyńǵy qatarly egemen memleket quramyz desek, eski ideologiianyń sarqynshaǵyna ainalǵan totalitarlyq, otarshyldyq mazmundaǵy ataýlardan arylar kez áldeqashan jetti.
Prezident «Egemen Qazaqstan» gazetine jariialaǵan maqalasynda týǵan jerge, kieli jerlerge qatysty ulttyq rýhty aspandatar biraz sharalardyń oryndalý kerektigin aitty. Kúshimizdi onomastika tóńiregindegi daý-damailarǵa jumsamai, táýelsizdigimizdiń irgetasyn nyǵaitatyn, ulttyq rýhymyzdy arttyratyn onomastika salasyndaǵy izdenister men naqty iske jumsaǵanymyz abzal.
-Suhbatyńyzǵa rahmet.
Suhbattasqan Jazira ÁShIRBEK
