قىزدارحان قۇرماشقىزى: وتارشىلدىق مازمۇنداعى اتاۋلاردان ارىلار كەز ەلدەقاشان جەتتٸ

قىزدارحان قۇرماشقىزى: وتارشىلدىق مازمۇنداعى اتاۋلاردان ارىلار كەز ەلدەقاشان جەتتٸ

ونوماستيكا - كەيدە كەلتەلەۋ تٷسٸنەتٸنٸمٸزدەي, جەر-سۋ اتاۋلارىن زەرتتەۋمەن اينالىساتىن, اياسى تار عىلىم ەمەس. ول - قازاقتىڭ بٸتٸم-بولمىسىنا تەن نە بولسا, سونى تۇتاستاي قامتيتىن استارى بار ٶتە كٷردەلٸ سالا. بٷگٸندە وتاندىق ونوماستيكا ساياساتىنا سالماقپەن قاراپ, جۇمىستارىن جٷيەلەۋ ٶزەكتٸ مەسەلە بولىپ تابىلادى. سوندىقتان ەلٸمٸزدەگٸ ەلەۋلٸ-ەلەۋسٸز جەر-سۋ اتاۋلارى مەن جارناما جايىنا قانىق فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتى ونوماستيكا بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ قىزدارحان قۇرماشقىزىن از-كەم ەڭگٸمەگە تارتقان ەدٸك.

- ونوماستيكا سالاسىن جٷيەلەۋ كەرەك دەگەندٸ جيٸ ەستيمٸز. سٸزدٸڭشە, نەدەن باستاۋ كەرەك? نەنٸ بٸرٸزدەندٸرۋ ماڭىزدى? جالپى, قازاق ونوماستيكاسى قاي دەڭگەيدە?

- قازاق ونوماستيكاسى قاي دەڭگەيدە دەگەن سۇراقتى ەكٸگە بٶلٸپ قاراستىرۋعا بولادى. ٶيتكەنٸ قازاق ونوماستيكاسى - تٸل بٸلٸمٸنٸڭ ٸرگەلٸ عىلىمي سالاسى. ونىڭ زەرتتەلۋ دەڭگەيٸ تەورييالىق, قولدانبالى مەسەلەلەردٸ قامتۋمەن ٶلشەنەدٸ. ال ونوماستيكا سالاسىن جٷيەلەۋ كەرەك دەگەندە قولدانبالى-پراكتيكالىق مەسەلەلەر تۋرالى, ياعني ناقتى ٸس-شارالار جٶنٸندە سٶز قوزعاپ وتىرعانىڭىزدى تٷسٸنۋگە بولادى. رەسپۋبليكامىزدىڭ ونوماستيكالىق كەڭٸستٸگٸندەگٸ اتاۋلارعا قاتىستى جۇمىستاردى رەتتەستٸرۋ تۇجىرىمداماسى قاجەت. 2005 جىلى مۇنداي تۇجىرىمداما بولعان, نە سەبەپتٸ ەكەنٸن بٸلمەيمٸن, ونىڭ كٷشٸن جويدى. جەر-سۋ, ەلدٸ مەكەن اتاۋلارىن, كٸسٸ اتتارىنىڭ, اتى-جٶندەرٸنٸڭ جازىلۋىن بٸرٸزگە تٷسٸرۋ دەگەنٸمٸز ورفوگرافييالىق نورماعا ساي جازۋ, ۋنيفيكاتسييالاۋ. مەسەلەن, اق بۇلاق - اق-بۇلاق, اق بۇلاق, اق-بۇلاق, اقبۇلاق نەمەسە تەۋكەحان داڭعىلى, تەۋكە حان داڭعىلى, تەۋكە حان داڭعىلى جەنە ت.ب. جازىلۋ ڭۇسقالارىنىڭ قايسىسى دۇرىس? ونوماستيكا سالاسىنداعى ورتوگرافييالىق, ياعني ورفوگرافييالىق, ورفوەپييالىق مەسەلەلەردٸ پراكتيكالىق تۇرعىدان شەشۋ ٷشٸن, الدىمەن, ەر جاعدايدا قالاي تاڭبالانادى دەگەندٸ انىقتاۋ ٷشٸن, عىلىمي-تەورييالىق پرينتسيپتەرٸن, نەگٸزدەمەسٸن ايقىنداۋ قاجەت. ياعني قانداي دا بٸر پراكتيكالىق مەسەلەلەردٸ ايقىنداماس بۇرىن, ەرەجە ەزٸرلەمەس بۇرىن, الدىمەن, عىلىمي زەرتتەۋ, ساراپتاما جٷرگٸزۋ قاجەت.

جالپى, ۇلتتىق ونوماستيكانىڭ كٷن تەرتٸبٸندە تۇرعان پراكتيكالىق مەسەلەلەر ەلٸ دە جەتەرلٸك. ال تٶل جازۋىمىز لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشكەننەن كەيٸن ورفوگرافييا, ورتوگرافييا مەسەلەلەرٸ كٷردەلەنە تٷسپەك. مەسەلەن, قازاق تٸلٸندەگٸ ەلدٸ مەكەن, كٶشە, مەكەمە, ت.ب. اتاۋلارى مەن اتى-جٶنٸمٸزدٸ لاتىن گرافيكاسىمەن ساۋاتتى تاڭبالاۋ قاجەتتٸگٸ تۋىندايدى, ارنايى ەرەجە ەزٸرلەۋ قاجەت. بۇل بٸر دەلٸك. ال, ەكٸنشٸ كەزەكتە, دٷنيەجٷزٸلٸك كارتاداعى اتاۋلار, اتاپ ايتساق, ٶزگە مەملەكەت اتاۋلارى, ولاردىڭ استانالارى, ەۋەجايلارى, گەوگرافييالىق اتاۋلارى قازاق تٸلٸندە قالاي جازىلماق: ماجارستان, المانييا, مىسىر, حانزادا چارلز ارالى جەنە ت.ب. قانداي اتاۋلار ترانسليتەراتسييالانادى, كٷردەلٸ اتاۋلاردىڭ قانداي بٶلٸگٸ قازاق تٸلٸنە اۋدارىلادى, كالكالانادى نەمەسە اعىلشىنشا تٷپنۇسقا كٷيٸندە قالاي بەرٸلەدٸ دەگەن سىندى عىلىمي مەسەلەلەر تۋىندايدى. بۇلاردىڭ بارلىعىن ونوماستيكادا ەكزونيمدەر دەيدٸ, ال مەكەمە, كومپانييا, فيرما, دٷكەن, جالپى نىسان اتاۋلارىن ەرگونيمدەر دەيدٸ. سونداي-اق كٸسٸ اتتارى, اتى-جٶنٸمٸزدٸ رەتتەستٸرۋگە قاتىستى شەشٸمٸ تابىلماعان مەسەلەلەر دە كٶپ. ونوماستيكانىڭ سالاسى تەك جەر-سۋ, كٶشە, كٸسٸ اتتارىمەن عانا شەكتەلمەيدٸ عوي. نارىقتىق ەكونوميكاعا بايلانىستى كٶپتەگەن جاڭا سالالار پايدا بولۋدا, مىسالى, ەلەمدٸك برەندتەر, ۇستايتىن تەلەفونىمىزدان باستاپ (Samsung), مٸنەتٸن كٶلٸگٸمٸزدٸ (Toyota) ايتپاعاندا, قىرۋار تاۋارلىق اتاۋلار. دٷكەن سٶرەلەرٸندەگٸ كٷندەلٸكتٸ تۇتىناتىن شەتەلدٸك تاۋار اتتارىنان كٶز تالادى. بۇعان كٶپشٸلٸگٸمٸز مەن دە بەرمەيمٸز, ەتٸمٸز بەن قۇلاعىمىز ٷيرەنٸپ كەتكەن. يە, جاھاندانۋعا ٸلەسكەن ابزال, بٸراق, ۇلت بولمىسى ونىڭ كٶلەڭكەسٸندە قالماۋى تيٸس. ايتا بەرسەك, وتاندىق ونوماستيكا سالاسىندا جٷيەلەيتٸن, رەتتەستٸرەتٸن, زەرتتەيتٸن مەسەلەلەر جەتٸپ ارتىلادى.

- سٶزٸڭٸزدٸڭ جانى بار, بٷگٸندە كوسموپوليتتٸك اتاۋلار ارتىپ بارادى. بۇعان قۇزىرلى ورگانداردان قاداعالاۋ نە تىيىم جوق پا? جالپى, جەكە كەسٸپكەر يەلٸگٸندەگٸ قانداي نىسان بولماسىن, ونىڭ اتاۋىنا مەملەكەتتٸك مەكەمەدەن رۇقسات الماي ما?

- ەلەمدٸك اقپاراتتىق كەڭٸستٸكتە جاھاندانۋ ٷدەرٸسٸ ەتەك الۋى ۇلتتىق توپونيميكاعا, جالپى قالانىڭ تٸلدٸك لاندشافتىنا وڭ جەنە كەرٸ ەسەر ەتەتٸندٸگٸ اقيقات. تاياقتىڭ ەكٸ ۇشى بار دەگەندەي, ونىڭ جاعىمسىز جاعى - ول ۇلتتىق تٸلگە, بولمىسقا تٶنگەن قاۋٸپ. سىرتتان ەنٸپ جاتقان كٶپتەگەن شەتەلدٸك, برەندتٸك اتاۋلاردان ٶزگە ٶز ٸشٸمٸزدەن شىققان تٷرلٸ مەگا, سيتي, پلازا, مولل-دارىمىز كٷن وزعان سايىن ارتىپ كەلەدٸ, قالالارىمىزدا ٶز ٶرنەگٸن قۇرىپ, ورنىن سايلاپ تا ٷلگەردٸ. تٸپتەن بانكتەرٸمٸزدٸڭ اتى دا الدىمەن اعىلشىنشا جازىلادى.

قازٸرگٸ قازاقستاننىڭ ونوماستيكالىق كەڭٸستٸگٸندەگٸ جاھاندانۋدىڭ بەلگٸلەرٸ كەيبٸر ونوماستيكالىق توپتاعى اتاۋلارىمىزدىڭ امەريكاندانۋ, ۆەستەرندەنۋ ٷردٸسٸ ارقىلى ايقىن بايقالادى. مەملەكەتتٸك تٸلدە قويىلعان اتاۋلار, تٷرلٸ مەكەمە ماڭدايشالارىنداعى اتاۋلار, ۆيزۋالدى سىرت جارناما قۇرالدارى سانادا مىقتاپ ورنىعادى. بۇل كوممەرتسييالىق نىسانداردىڭ يەلەرٸ مەملەكەتتٸك تٸركەۋدەن ٶتەدٸ, سوندا اتتى ٶز ەرٸكتەرٸمەن تاڭدايدى, ايدار تاعادى. قوي دەيتٸن قوجا جوق, قۇقىعىن ەشكٸم شەكتەي المايدى. سولاي ەكەن دەپ جٷرە بەرسەك, قالانىڭ تٸلدٸك ورتاسىن قالىپتاستىراتىن اعىلشىن تٸلدٸ دٷكەن, سپا-سالونداردىڭ سانى ارتپاسا كەمٸمەيتٸن كٶرٸنەدٸ. سوندا ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز, جاس ۇرپاقتى تەربيەلەۋدەگٸ يگٸ مۇراتتارىمىز قايدا قالادى? كوسموپوليتتٸك مازمۇنداعى تٸلدٸك ورتادا جٷرگەن جەتكٸنشەك نەنٸ ساناسىنا سٸڭٸرٸپ, باعالايدى? ونسىز دا عالامتوردا وتىراتىن جاستاردىڭ ساناسى ۆەستەرندەنٸپ, باتىستىق انتيقۇندىلىقتارمەن ۋلانىپ كەلەدٸ. جاستاردىڭ, جالپى قالا تۇرعىنداردىڭ ساناسىندا اعىلشىن تٸلدٸ اتاۋى بار قوناق ٷي, وتەلدەر, تۇرعىن ٷي كەشەنٸ نەمەسە ساۋدا ورتالىعى بولسىن, جوعارى ەۋروپالىق ساپانىڭ, ەليتالىقتىڭ, اۋقاتتى ٶمٸردٸڭ كٶرسەتكٸشٸ سيياقتى قابىلدانادى. بۇل اقيقات. سوندىقتان ۇلتتىق سانانى, ۇلتتىق يدەيانى قالىپتاستىرۋ ٷشٸن اتاۋلاردىڭ دەنٸ مەملەكەتتٸك تٸلدە, ۇلتتىق ٷردٸستە قالىپتاستىرۋدى قازٸردەن قولعا الۋ كەرەك. راسىندا, بۇل اتاۋلاردىڭ ەڭ بولماعاندا سانىن ازايتۋعا بولماس پا ەكەن? ايتپاعىمىز, ەلٸمٸزدٸڭ ەكٸ مەگاپوليسٸنٸڭ ونوماستيكالىق كەڭٸستٸگٸن, تٸلدٸك ورتاسىنىڭ مازمۇنىن, اتاۋلار رەپەرتۋارىن ۇلتتاندىرۋعا ۇمتىلۋ كەرەك.

جارىمجان جارناما مەن وتاندىق قازاق تٸلٸندەگٸ ٶنٸمدەردٸڭ ساناۋلى ەكەندٸگٸ قازاق باسپاسٶزٸندە جىلدار بويى كٶتەرٸلٸپ كەلەدٸ. الايدا تاۋارلىق ٶنٸمدەردٸ قازاقىلاندىرۋ ٸسٸ جٷيەلٸ جولعا قويىلماي, تٶل تٸلٸمٸزدە ەلٸ كٷنگە سٶيلەتە الماي كەلەمٸز. ەرينە, كوممەرتسييالىق نىسانعا, فيرماعا, تاۋارلىق ٶنٸمگە ات بەرۋ ەر كەسٸپكەردٸڭ ٶز قۇزىرىندا, بٸراق پاتەنتتٸك تٸركەۋ بارىسىندا اتاۋلار تٸزٸمٸن ۇسىنۋ ارتىق بولماس ەدٸ دەپ ويلايمىن. ال بۇل ٸس ٶز كەزەگٸندە زاڭ ورىندارى مەن تٸل كوميتەتٸنٸڭ بەلسەندٸ جۇمىس جاساۋىن قاجەت ەتەدٸ. بۇل مەسەلە باسپاسٶز بەتتەرٸندە, عىلىمي-پراكتيكالىق باسقوسۋلاردا ارا-تۇرا سٶز بولعانىمەن, قولعا الىنباعاندىعىن اشىق ايتۋ كەرەك.

- استاناعا كەلگەندە بايقاپ جٷرگەن بولارسىز, بٸر كٶشە بٸر كٶشەمەن جالعاسىپ كەتەدٸ. تۇرعىنداردىڭ دا, قالا قوناقتارىنىڭ دا جاڭىلىسىپ جٷرگەنٸ. كٶشە اتاۋلارىنىڭ جالعاسىپ كەتۋٸ, بٸر ەسٸمنٸڭ بٸرنەشە كٶشەگە بەرٸلۋٸ قانشالىقتى دۇرىس?

- قاي جاعىنان السا دا, ەرينە, بۇل دۇرىس ەمەس. توپونيمدٸك اتاۋدىڭ, كٶشە اتاۋلارىنىڭ بٸرنەشە قىزمەتتەرٸ بار, سونىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ ماڭىزدىسى - مەكەنجايلىق, باعىت-باعدارلىق قىزمەتٸ. ال بۇل قىزمەتٸ ساقتالماعان جاعدايدا, تۇرعىلىقتى حالىقتى پوشتا, جەدەل جەردەم, تٶتەنشە جەنە ٶزگە دە ەلەۋمەتتٸك قىزمەتتەرمەن قامتۋ قيىنداي تٷسەدٸ. استانا مەن الماتى اۋماقتارى جىل ٶتكەن سايىن كەڭەيٸپ كەلەدٸ. جاڭادان قوسىلعان ەلدٸ مەكەندەردەگٸ كٶشە اتاۋلارى قايتالانىپ جاتىر. ال مۇنى رەتتەستٸرۋ جەرگٸلٸكتٸ تٸلدەر دەپارتامەنتتەرٸنٸڭ قۇزىرىندا.

- ونوماستيكا سالاسىندا رۋشىلدىق پەن جەرشٸلدٸك قاتتى بايقالادى. بۇل بٸزدەگٸ زاڭنىڭ سولقىلداقتىعى مەن مەملەكەتتٸك تۇجىرىمدامانىڭ جوقتىعىن كٶرسەتەتٸن سەكٸلدٸ. سٸز قالاي ويلايسىز?

- تەۋەلسٸزدٸك العان العاشقى جىلداردا ناۋقانشىلدىق سيپاتتا ٶتكەن قيساپسىز ورىندى-ورىنسىز ٶزگەرتۋلەر ورىن العاندىعى بەلگٸلٸ. ونوماستيكاداعى بۇل ناۋقان ۋاقىت ٶتە كەلە سايابىرسىپ, ساباسىنا تٷستٸ دەۋگە بولادى. ول جىلدارى رەسپۋبليكاداعى ونوماستيكالىق ٸس-شارالاردى رەتتەستٸرەتٸن زاڭنامالىق قۇجات بولماعاندىقتان جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك بۇل سالادا ٶز بٸلگەنٸنشە ٸس-ەرەكەت جاسادى, سٶيتٸپ حالىق اراسىندا سىني كٶزقاراستاعى «كٶكەمنٸڭ اتىن كٶشەگە, اتامنىڭ اتىن اۋىلعا» دەگەن اۋىزەكٸ تٸركەس تە پايدا بولدى.

كەزٸندە, الماتى وبلىسى بٶلٸنبەي تۇرعاندا, ونوماستيكالىق كوميسسييا قاراۋىنا بٸر اۋىلدى قوجبامبەت رۋىنىڭ اتىمەن اتاۋ تۋرالى ۇسىنىس تٷستٸ. ول اۋىلدا بٸر اتانىڭ ۇرپاعى شوعىرلانعان ەكەن. كوميسسييا مٷشەلەرٸ بۇل ەرەكەتتٸڭ وعاش ەكەنٸن تٷسٸنٸپ, ٶزگەرتۋگە قارسىلىق بٸلدٸرٸپ, ماقۇلداماي تاستادى. سەبەبٸ بۇل ٷدەرٸس بوي السا, ٶزگە اتانىڭ ۇرپاقتارى دا باس كٶتەرەر ەدٸ. سوندىقتان ونوماستيكاعا قاتىستى زاڭنامالاردا رۋ اتتارىن قويۋعا بولمايتىندىعى جٶنٸندە باپ ەنگٸزٸلدٸ. ەسەسٸنە كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن جەرگٸلٸكتٸ قالتالى ازاماتتار تاراپىنان ٶز ەكەلەرٸنٸڭ, اتىمەن اۋىل, كٶشە اتاۋ تۋرالى ٶتٸنٸشتەر قارشا بوراپ, بەسەكەگە تٷستٸ دەۋگە بولادى. «مەنٸڭ اتامنىڭ اتىنداعى كٶشەنٸڭ ۇزىندىعى پەلەنشەنٸڭ ەكەسٸنٸڭ, اتاسىنىڭ اتىنداعى كٶشەدەن پەلەن مەتر نەگە قىسقا?»- دەگەن وقيعالار ورىن الا باستادى. ٶكٸنٸشكە وراي, بۇل جايت ەلٸ كٷنگە جالعاسۋدا. جالپى قازاق توپونيميياسىندا كٸسٸ ەسٸمٸمەن اتاۋ ٷردٸسٸ جيٸ ورىن الادى, مۇنى ورىس تٸلٸندە «چرەزمەرنايا پەرسونيفيكاتسييا» دەيدٸ. ۇلتتىق ەرەكشەلٸگٸمٸز بە, ەلدە كسسرو-دان قالعان مۇرا ما, ٶيتكەنٸ بۇل تمد-داعى مەملەكەتتەرگە ورتاق قۇبىلىس. مۇنىڭ تاريحي تٷسٸندٸرمەسٸ رەتٸندە, ەرتەرەكتە اتا-بابالارىمىزدىڭ جاز جايلاۋىنىڭ, اتا-باباسىنىڭ سٷيەگٸ جاتقان اتاجۇرتىنىڭ اتتارى رۋ باسى نەمەسە جەر يەسٸنٸڭ اتىمەن اتالىپ وتىرعاندىعىن كەلتٸرۋگە بولادى. سوندىقتان, ەرينە, قازاقستان ونوماستيكالىق كەڭٸستٸگٸندەگٸ ٸس-شارالاردى رەتتەستٸرەتٸن جاڭا تۇجىرىمداما قاجەت. بۇرىنعى تۇجىرىمداما كٷشٸن جويعان. ٶزگە تمد مەملەكتتەرٸندە ونوماستيكاعا قاتىستى بٸرنەشە زاڭ تٷرلەرٸ بار. بٸز ەلٸ كٷنگە دەيٸن وسى ونوماستيكالىق كەڭٸستٸگٸمٸزدەگٸ كەمشٸلٸك پەن كەلەڭسٸزدٸكتٸ ەسكەرٸپ, رەتتەستٸرەتٸن ورتاق بٸر نە زاڭ, نە تۇجىرىمداما قابىلداماي وتىرمىز. اتقارۋشى ورگاندارداعى تٸل تٶڭٸرەگٸندە قىزمەت ەتٸپ جٷرگەن جاۋاپتى ماماندار مەن عالىمدار بٸرلەسە وتىرىپ, جوعارى جاققا ۇسىنىس جاساۋ كەرەك. ال زاڭدار مەن تۇجىرىمدامالاردىڭ جوباسىن تٸلشٸ عالىمدار مەن زاڭگەرلەر بٸرلەسە قولعا الۋ كەرەك.

- قازٸرگٸ ۋاقىتتا قاي ايماقتا اتاۋلاردى قازاقىلاندىرۋ جۇمىستارى قارقىندى جٷرٸپ وتىر?

- ەلٸمٸزدٸڭ وڭتٷستٸك, باتىس ٶڭٸرلەرٸندە اتاۋلاردى قازاقىلاندىرۋ جۇمىستارى ەگەمەندٸك العان جىلداردان بەرٸ قارقىندى جٷرٸپ كەلدٸ, ەلٸ دە جالعاسۋدا. ٶكٸنٸشكە وراي ٶزگە ەتنوس ٶكٸلدەرٸ جيٸ شوعىرلانعان, ەسٸرەسە, سولتٷستٸك ايماقتاردا بۇل جۇمىستاردى جٷرگٸزۋ كەدەرگٸلەرگە, تٷسٸنبەۋشٸلٸكتەرگە كەزٸگٸپ وتىرادى. پەتروپاۆلدى ٶزگەرتۋگە قاتىستى ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ قارسىلىق بٸلدٸرٸپ جازىلعان كەيبٸر پٸكٸرلەردەن شوشيسىز. سوندىقتان بۇل ايماقتارداعى ونوماستيكالىق ٸس-شارالارعا جاۋاپتى مامانداردىڭ جۇمىسى اۋىر, تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ ٷشٸن بٸراز ۋاقىت كەتەرٸ انىق. بٸراق العان بەتتەن قايتپاۋ كەرەك, مەملەكەتٸمٸزدٸڭ تٸلدٸك, ونوماستيكالىق ساياساتىن, تٷپتەپ كەلگەندە, ۇلتتىق مٷددەنٸ قورعاۋ قاجەت. الايدا ەلٸمٸزدٸڭ ٸشكٸ تٸلدٸك, ساياسي-ەلەۋمەتتٸك جاعدايى ەرەكشە ايماقتاردا ونوماستيكالىق ساياساتتى كٷشتەپ جٷرگٸزٸپ, اسىعىستىق جاساۋعا تاعى بولمايدى. ەلباسىمىز دا ٷنەمٸ وسى جاعىن ەسكەرتٸپ, قىراعىلىق تانىتىپ وتىرادى.

- جيىرما بەس جىلدان بەرٸ پاۆلودار مەن پەتروپاۆل اتاۋلارىن الماستىرۋ مەسەلەسٸ شەشٸلمەي كەلەدٸ. كەدەرگٸ كٶپتٸڭ پٸكٸرٸ مە, ەلدە قۇلىق نە قۇزىر جوق پا?

- تەۋەلسٸزدٸك العان باستاپقى «الاساپىرانداۋ», وڭ مەن سولىمىزدى اسا تٷسٸنە بەرمەيتٸن كەزەڭدە وسى ەكٸ اتاۋدى اۋىستىرىپ جٸبەرۋ كەرەك ەدٸ. ال ەندٸگٸ جەردە ەلەمدەگٸ گەوساياسي جاعداي, «ورىس ەلەمٸ» دەگەن بار, ونىڭ ٷستٸنە دەموگرافييالىق مەسەلە سولتٷستٸك ايماقتا ٶز تەڭگەرٸمٸنە جەتە قويعان جوق. ەلباسى دا, بيلٸك باسىنداعى ۇلتجاندى ازاماتتار دا بۇل جايتتى بٸلمەي وتىرعان جوق. سىرتقى, ٸشكٸ جاعداياتتى ەسكەرمەسە بولمايدى. بۇل مەسەلەنٸڭ كەزەگٸ كەلەر, ەزٸرگە بەلدەن باسىپ, ۋشىقتىرماعان ابزال. ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسى ۇلت مٷددەسٸن كٶزدەگەن, رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ العىشارتتارىن ايقىنداعان, ەڭ باستىسى دەر كەزٸندە, ٶز ۋاقىتىندا جارييالانعان قۇندى بەيرەسميقۇجات بولدى. سول سيياقتى پاۆلودار مەن پەتروپاۆل اتاۋلارىن ٶزگەرتەتٸن كٷنگە دە جەتەرمٸز.

- ونوماستيكا سالاسىنىڭ اقساپ تۇرعان بٸر تۇسى - ماڭدايشا, انشلاگتار جازۋ مەسەلەسٸ. ەستٸگەن بولارسىز, وقو سايرام اۋدانىنىڭ 90 پايىزىن ٶزبەك ۇلتىنىڭ ٶكٸلدەرٸ قۇرايدى. سوندىقتان وندا مەكتەپتەردە ماڭدايشا جازۋ ٷلكەن مەسەلە. تۇرعىلىقتى حالىق ماڭدايشانى قازاق جەنە ٶزبەك تٸلٸندە جازۋدى قالايدى. ال جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك زاڭعا قايشى كەلەتٸندٸگٸن ايتىپ, تارتىسۋمەن كەلەدٸ. بۇل مەسەلەنٸ قالاي شەشكەن وڭتايلى?

- تٸلدٸك-مەدەني, ساياسي-ەلەۋمەتتٸك كەڭٸستٸكتە ورىن الىپ وتىرعان كٶپتەگەن قۇبىلىستاردى سالىستىرۋ ارقىلى تٷسٸندٸرۋگە, كٶز جەتكٸزۋگە بولادى. الدىمەن قازاق دياسپوراسى مەن يررەدەنتاسى قونىستانعان ٶزگە مەملەكەتتەردەگٸ قانداستارىمىزدىڭ جاعدايى قانداي, ورتالىق, جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك قازاقتاردىڭ ٶز تٸلٸندە ماڭدايشالاردى جازۋعا, كٶشە اتتارىن بەرۋگە قالاي قارايدى ەكەن دەگەن ساۋال تۋىندايدى. قىتايدا, ٶزبەكستاندا قازاق قالىڭ قونىستانعان ايماقتاردا ماڭدايشالاردى ٶز ەركٸمەن قازاق تٸلٸندە جازۋعا رۇقسات بەرە مەن ەكەن? مەن ولاي ويلامايمىن. قازاقستانداعى ٶزبەكتەر تٶلقۇجاتتارىندا ۇلتى ٶزبەك دەپ جازىلىپ, اتى-جٶندەرٸ ٶزبەكشە كەيپٸن ساقتاعان: قۇتتىمۇرات ەمەس, كۋتلۋمۋرات دەپ ٶزبەك تٸلٸنٸڭ زاڭدىلىعىنا ساي رەسٸمدەيدٸ. وسىعان قاتىستى بٸر جايتتى ايتا كەتەيٸن. ٶزبەكستاننان اتىراۋعا كٶشٸپ كەلگەن قازاق جٸگٸتٸ جاڭا تۋعان ۇلىنىڭ تەگٸن ٶز ەكەسٸ قۇتتىمۇراتتىڭ اتىنا جازدىرايىن دەسە, بٸزدٸڭ قۇجاتتاۋشى ورىندار رۇقسات بەرمەگەن. ول ازامات امالى تاۋسىلىپ, سوتقا جٷگٸنگەن, سوتتا جەڭٸلٸپ, تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنا, تٸل كوميتەتٸنە شاعىمدانىپ, ەۋرە-سارساڭعا تٷسكەن, ەزەر دەگەندە قازاقشا جازدىرۋعا قول جەتكٸزگەن.

بٸز ۇلتتار اۋىزبٸرلٸگٸن ساقتايىق, كەڭ بولايىق دەپ تولەرانتتىلىقتىڭ ٷلگٸسٸن كٶرسەتەمٸز. اۋ, تولەرانتتىلىقتىڭ دا شەگٸ بار ەمەس پە!? قويعان سۇراققا قاتىستى ايتارىم, بۇل مەسەلەدە بوسمويىندىق تانىتپاۋ كەرەك. مەملەكەتتٸك تٸل زاڭى بار ەكەن, ونى بۇلجىتپاي ورىنداۋ كەرەك. ۋەج ايتار بولسا, ٶزبەكستانداعى قازاقتاردىڭ جاعدايىن كٶرسٸن, بٸلسٸن, تارازىلاسىن.

- زاڭعا سٷيەنسەك, كٸسٸ ەسٸمٸ قايتىس بولعانان كەيٸن 5 جىلدان سوڭ عانا بەرٸلۋٸ تيٸس. بٸز بۇل تارماقتى ەركەز-اق بۇزىپ جٷرمٸز. جەنە كٶشە اتاۋىن بەرمەس بۇرىن, حالىقتىڭ پٸكٸرٸن تىڭداپ, كەلٸسٸمٸن الۋ كەرەك دە دەلٸنگەن. ال مۇنى ورىندايتىن بولساق, ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸ جيٸ شوعىرلانعان ٶڭٸرلەردەگٸ اتاۋلاردى قارقىندى قازاقىلاندىرۋ مٷمكٸن ەمەس. بٸزدٸڭ تٸل تۋرالى زاڭعا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋ ەنگٸزۋ كەرەك دەپ ويلامايسىز با?

- كەيبٸر ەلدەردە بۇل مەرزٸم 10 جىلعا دەيٸن ۇزارتىلعان. زاڭ بولا تۇرىپ, ساڭلاۋ تاۋىپ, بۇزاتىن جاعدايلار بار. كٸسٸ قايتىس بولعاننان كەيٸن كٶپ ۇزاماي كٶشەگە اتىن بەرۋ كەزدەسٸپ قالاتىنى راس. الايدا ەڭبەگٸ ەلگە سٸڭگەن, جۇرت سىيلايتىن ازاماتتىڭ اتىن قويۋ كٶپشٸلٸكتٸڭ قالاۋىمەن بولىپ جاتادى. ەرەكشە جاعدايدا بۇل زاڭدى ٶرەسكەل تٷردە بۇزۋ بولماس. الايدا زاڭنىڭ اتى زاڭ, زاڭنىڭ الدىندا بارلىعى بٸردەي, ٶمٸردە بار, تٸرٸ ادامنىڭ اتىن بەرۋ ٷردٸسكە اينالماۋ كەرەك.

راس, ونوماستيكالىق زاڭنامادا ات ٶزگەرتۋدە جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىنداردىڭ پٸكٸرٸن ەسكەرۋ كەرەك دەگەن باپ بار. ازداپ, ەتتەگەن-ايى بار. ەلٸمٸزدٸڭ سولتٷستٸك ايماعىندا ٶزگە ۇلتتار قالىڭ قونىستانعانىن ەسكەرسەك, قاراما-قارسى, كەرەعار پٸكٸرلەر دە كٶپ بولاتىندىعى بەلگٸلٸ. كەزٸندە لەنينگراد قالاسىنا ٶزٸنٸڭ بۇرىنعى سانكت-پەتەربۋرگ اتاۋىن قايتارۋعا لەنينگرادتىقتاردىڭ 48 پايىزى نارازىلىق بٸلدٸرگەن ەكەن. لەنينگراد اتاۋىبلوكاداشىلار ٷشٸن اششى تاريحتىڭ بەتتەرٸن, كٶرگەن قيىنشىلىقتارىن, بٸرٸنە بٸرٸ بولىسقاندىقتىڭ, باۋىرمالدىقتىڭ سيمۆولى رەتٸندە ىستىق بولاتىن. الايدا سول كەزدەگٸ قالا مەرٸ ا.سوبچاك ٶزٸنٸڭ ساياسي كٷش-ەركٸمەن قالانىڭ تاريحي اتاۋىن قايتارۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداعان. بۇل باپتى الىپ تاستالىق دەلٸك, سوندا كٶپشٸلٸكتٸڭ پٸكٸرٸ ەسكەرٸلمەدٸ دەپ, جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك داۋعا قالارى حاق. ال وسى باپتى ەسكەرٸپ, تاياۋ كٷندەرٸ ەلٸمٸزدٸڭ بٸر ايماعىندا ەكٸ كٶشەنٸڭ اتىن ٶزگەرتپەك بولىپ, ەكٸمدٸك جينالىس ٶتكٸزگەن. كٶشە تۇرعىندارى ٶرە تٷرەگەلٸپ, قارسى بولعان, دەنٸ ٷلكەن جاستاعى كٸسٸلەر. سونداعى قيماي وتىرعان اتاۋلارى, ناقتى ەسٸمدە جوق, بۋرەۆەستنيك, ۆودوزابورنايا تەكتەس, ماعىناعا اسا باي ەمەس, ارپالىساتىنداي اتاۋ دا ەمەس. بۇعان نە دەۋگە بولادى. نەمەسە الماتى وبلىسىنىڭ اقشي اۋىلىن موراتوريي كەزٸندە اۋىستىرامىز دەپ, جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار قارا تەرگە تٷسكەن. اقشي اۋىلىنىڭ بٸراز تۇرعىنى دەۋلەتباي بيدٸڭ اتىن بەرەمٸز دەسە, تۇرعىنداردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسى, «جوق ول سەمەي ٶڭٸرٸنٸڭ تۋماسى, اۋىل ەكٸمٸنٸڭ رۋلاسى, قارسىمىز»,- دەيدٸ. سوندىقتان, مۇنداي جاعدايلاردا ا.سوبچاكتىڭ ەدٸسٸن قولدانۋ قاجەت شىعار. كەزٸندە جاڭا كونستيتۋتسييادا الما-اتا اتاۋىن ەشبٸر رەفەرەندۋمسىز ەلباسى الماتى دەپ ەكٸ تٸلدە بٸردەي بەكٸتٸپ بەردٸ. ەشبٸر داۋ-دامايسىز, زاڭدى تٷردە, تاماشا شەشٸلگەن مەسەلە بولدى.

ۇلتتىق سانامىزدى مودەرنيزاتسييالايمىز, جاڭا مازمۇنداعى, الدىڭعى قاتارلى ەگەمەن مەملەكەت قۇرامىز دەسەك, ەسكٸ يدەولوگييانىڭ سارقىنشاعىنا اينالعان توتاليتارلىق, وتارشىلدىق مازمۇنداعى اتاۋلاردان ارىلار كەز ەلدەقاشان جەتتٸ.

پرەزيدەنت «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸنە جارييالاعان ماقالاسىندا تۋعان جەرگە, كيەلٸ جەرلەرگە قاتىستى ۇلتتىق رۋحتى اسپانداتار بٸراز شارالاردىڭ ورىندالۋ كەرەكتٸگٸن ايتتى. كٷشٸمٸزدٸ ونوماستيكا تٶڭٸرەگٸندەگٸ داۋ-دامايلارعا جۇمساماي, تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ ٸرگەتاسىن نىعايتاتىن, ۇلتتىق رۋحىمىزدى ارتتىراتىن ونوماستيكا سالاسىنداعى ٸزدەنٸستەر مەن ناقتى ٸسكە جۇمساعانىمىز ابزال.

-سۇحباتىڭىزعا راحمەت.

سۇحباتتاسقان جازيرا ەشٸربەك