Qytai elshisi Shyńjań "lagerleri" men ondaǵy "tárbielenýshilerdiń" jai-kúiin aitty

Qytai elshisi Shyńjań "lagerleri" men ondaǵy "tárbielenýshilerdiń" jai-kúiin aitty

Qytaidyń Qazaqstandaǵy tótenshe jáne ókiletti elshisi Chjan Siao Shyńjańdaǵy bilim berý jáne daiyndyq ortalyqtaryndaǵy shynaiy jaǵdaidy aityp, qazaqstandyq jýrnalisterge suqbat berdi, dep habarlaidy Sputnik agenttigi.

Jýrnalister elshiden Shyńjańdaǵy "lagerlerge" qatysty aqparattyń qanshalyqty shyndyqqa janasatynyn surady. Keibir batys buqaralyq aqparat quraldary mundai ortalyqtardan bosatylǵan adamdarmen suqbattasyp, olarǵa zorlyq-zombylyq jasaldy degen aqparat taratqan bolatyn.

"Men barlyq jaýapkershilikti moinyma ala otyryp, bul tolyqtai ótirik ekenin aita alamyn. Shynjańda "kontsentratsiialyq lager" nemese "GÝLag" siiaqty lagerler múldem joq. Tek "kásiptik bilim berý jáne daiyndyq ortalyqtary" bar. Qytai tarapy bul ortalyqtar jaily birneshe ret egjei-tegjeili málimet bergen. Keibir BAQ bul ortalyqtardyń durys ataýyn bilmei nemese ádeii túsinbegensip, jedel túrde "aqiqat" jańalyq taratyp jatyr", - dedi elshi.

Chjan Siao mundai jaǵdaiy Shyńjańdy qaralaý, Qytai úkimetine jala jabý, ultaralyq alaýyzdyq pen dini qarama-qaishylyqtardy týdyrý, Qytai halqynyń terrorizmdi turaqtandyrý jónindegi kúsh-jigerin joiý nieti dep baǵalaidy. 

"90-shy jyldardan beri "úsh zulym kúsh" (ulttyq separatizm, dini ekstremizm jáne zorlyq-zombylyq lańkestigi) saldarynan birqatar jantúrshigerlik lańkestik shabýyl boldy. 2009 jyly "7,5" qaqtyǵysy jasalyp, Shynjańǵa kesiri tidi",- dedi elshi.

Suqbat barysynda Chjan Siao ekstremistik oiy bar adamdar sanasyn tez arada qalpyna keltirip, qoǵamǵa qaita oralýy tiis ekenin atap ótti. Onyń aitýynsha, ortalyqtar osyndai maqsatpen qurylyp otyr.  

"Qytai tarapy "Konstitýtsiiaǵa", "Terrorizmge qarsy kúres týraly zańǵa", "Shyńjań-Uiǵyr avtonomiialyq aimaǵyndaǵy deradikalizatsiia aktisine" jáne álemniń basqa elderiniń terrorizmge qarsy nátijeli tájiribelerine súiene otyryp, "bilim berý jáne daiyndyq ortalyqtaryn" qurdy", -dep jaýap berdi Qytai elshisi.

Chjan Siaonyń sózinshe, "bilim berý jáne daiyndyq ortalyqtary" bir ǵana etnikalyq topqa nemese dinge emes, barlyǵyna birdei qatysty. Ortalyqqa qabyldaýdyń eki negizgi kriteriii bar: birinshiden, "úsh zulym kúshke" qatyssa, ekinshiden, ol qoǵam úshin ziiandy bolsa.

"Mysaly, keibir adamdar WhatsApp jelilerde "djihad" taratyp, qaskóilik aýdio-beinejazbalardy paidalanady, alaida olardyń siýjeti bolymsyz, qylmystyq bolyp eseptelmese, bilim berý jáne daiyndyq ortalyqtaryna jiberedi. Keibir adamdar lańkestik áreketterge qatysqany úshin sottalyp, túrmege jabylǵan. Túrmeden bosatylǵannan keiin, olar áli kúnge deiin ekstremistik oilardan bas tartpai, qoǵamǵa qarsy áreket jasasa - bilim berý jáne daiyndyq ortalyqtaryna oqýdy jalǵastyrýǵa barýy kerek", - deidi elshi. 

Aitýynsha, eger zańǵa qaishy áreket jasasa, qandai da bir ultqa, dinge qaramastan, daiyndyq ortalyqtaryna barýǵa májbúr bolady.

Chjan Siao  mundai ortalyqtarda zań men qytai tili oqytylyp, kásibi biliktilikti arttyrýǵa den qoiylady dep otyr.

"Oqý ortalyǵy túrme emes, búkil qoǵam úshin mektep. Mekteptiń bir ǵana maqsaty bar – adamdarǵa jaqsy tárbie berý. Ol ortalyqtarda ne úiretedi? Birinshiden, qytai tili úiretiledi. Ekinshiden, zańdardy úirenedi. Úshinshi, kásibi biliktilik, mysaly, konditerlik ónimdi ázirleý, toqyma buiymdaryn aishyqtaý jáne boiaý, aiaq kiim jóndeý, kosmetologiia jáne shashtaraz, elektrondyq kommertsiia jáne t.b", - dedi elshi.  

Ol ortalyqtarda adamdardyń nanym-senimi men salt-dástúrin ustanýǵa tyiym salynady degen aqparatty da joqqa shyǵaryp otyr.

"Bilim berý jáne oqytý ortalyǵynda azaptaý joq, tek adam quqyqtaryn qurmetteý jáne qorǵaý bar. Keibir jalǵan aqparatqa qaramastan, oqytý ortalyǵy bilim alýshylardyń dini nanymy men salt-dástúrine qurmetpen qaraidy. Oqýshylarǵa tańdaý jasaý úshin túrli taǵamdar usynady. Halal taǵamdar da bar. Sondai-aq túrli mádeni jáne saýyqtyrý sharalary jii uiymdastyrylady",- dedi elshi.

Budan bólek, Chjan Siao mundai lagerlerden azat etilgenderdiń shý kóterýi qoldan jasalǵan "stsenarii" degendi alǵan tartqan.

"Meniń bilýimshe, azat etilgender shý kóterip, "azaptaý" lagerlerindegi zulymdyqty toqtatý kerek, qytailyqtar usynǵan "Bir beldeý, bir jol" bastamasyn toqtatyp, Qytai armanynyń júzege asýyna jol bermeýimiz qajet. Ekonomikalyq jaǵynan Qytaiǵa qarsy turýymyz kerek" desedi. Endi oilanyp kórińizshi, "bosatylǵan adam" osyndai sózder aita alady ma? Álbette, olar Qytaiǵa qarsy kúshterdiń qolynda. "Stsenariige" sáikes, baqytsyzdardyń rólin somdap shyqty", - dedi Chjan Siao.

Elshiniń pikirinshe, mundai adamdar Shyńjańnyń áleýmettik turaqtylyǵyn buzyp otyr.

"Olar Shyńjańdaǵy qazaq azamattarynyń jaǵdaiyna alańdaýshylyq bildirip, Qytai men Qazaqstan arasyndaǵy ózara senimge nuqsan keltirýdi kózdeidi. Eki el arasyndaǵy dostyq pen Qytai-Qazaqstan yntymaqtastyǵynyń damýyna jol bermeý úshin bar kúshterin salyp jatyr" ,- dedi Chjan Siao.

Elshi suqbat sońynda qazaqstandyqtardyń basym kópshiligi shyndyq pen jalǵandy aiyra biletinin aityp, óz sózin túbinde aqiqat jeńedi dep túiindedi.