قىتايدىڭ قازاقستانداعى تٶتەنشە جەنە ٶكٸلەتتٸ ەلشٸسٸ چجان سياو شىڭجاڭداعى بٸلٸم بەرۋ جەنە دايىندىق ورتالىقتارىنداعى شىنايى جاعدايدى ايتىپ, قازاقستاندىق جۋرناليستەرگە سۇقبات بەردٸ, دەپ حابارلايدى Sputnik اگەنتتٸگٸ.
جۋرناليستەر ەلشٸدەن شىڭجاڭداعى "لاگەرلەرگە" قاتىستى اقپاراتتىڭ قانشالىقتى شىندىققا جاناساتىنىن سۇرادى. كەيبٸر باتىس بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مۇنداي ورتالىقتاردان بوساتىلعان ادامدارمەن سۇقباتتاسىپ, ولارعا زورلىق-زومبىلىق جاسالدى دەگەن اقپارات تاراتقان بولاتىن.
"مەن بارلىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ موينىما الا وتىرىپ, بۇل تولىقتاي ٶتٸرٸك ەكەنٸن ايتا الامىن. شىنجاڭدا "كونتسەنتراتسييالىق لاگەر" نەمەسە "گۋلاگ" سيياقتى لاگەرلەر مٷلدەم جوق. تەك "كەسٸپتٸك بٸلٸم بەرۋ جەنە دايىندىق ورتالىقتارى" بار. قىتاي تاراپى بۇل ورتالىقتار جايلى بٸرنەشە رەت ەگجەي-تەگجەيلٸ مەلٸمەت بەرگەن. كەيبٸر باق بۇل ورتالىقتاردىڭ دۇرىس اتاۋىن بٸلمەي نەمەسە ەدەيٸ تٷسٸنبەگەنسٸپ, جەدەل تٷردە "اقيقات" جاڭالىق تاراتىپ جاتىر", - دەدٸ ەلشٸ.
چجان سياو مۇنداي جاعدايى شىڭجاڭدى قارالاۋ, قىتاي ٷكٸمەتٸنە جالا جابۋ, ۇلتارالىق الاۋىزدىق پەن دٸني قاراما-قايشىلىقتاردى تۋدىرۋ, قىتاي حالقىنىڭ تەرروريزمدٸ تۇراقتاندىرۋ جٶنٸندەگٸ كٷش-جٸگەرٸن جويۋ نيەتٸ دەپ باعالايدى.
"90-شى جىلداردان بەرٸ "ٷش زۇلىم كٷش" (ۇلتتىق سەپاراتيزم, دٸني ەكسترەميزم جەنە زورلىق-زومبىلىق لاڭكەستٸگٸ) سالدارىنان بٸرقاتار جانتٷرشٸگەرلٸك لاڭكەستٸك شابۋىل بولدى. 2009 جىلى "7,5" قاقتىعىسى جاسالىپ, شىنجاڭعا كەسٸرٸ تيدٸ",- دەدٸ ەلشٸ.
سۇقبات بارىسىندا چجان سياو ەكسترەميستٸك ويى بار ادامدار ساناسىن تەز ارادا قالپىنا كەلتٸرٸپ, قوعامعا قايتا ورالۋى تيٸس ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, ورتالىقتار وسىنداي ماقساتپەن قۇرىلىپ وتىر.
"قىتاي تاراپى "كونستيتۋتسيياعا", "تەرروريزمگە قارسى كٷرەس تۋرالى زاڭعا", "شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونومييالىق ايماعىنداعى دەراديكاليزاتسييا اكتٸسٸنە" جەنە ەلەمنٸڭ باسقا ەلدەرٸنٸڭ تەرروريزمگە قارسى نەتيجەلٸ تەجٸريبەلەرٸنە سٷيەنە وتىرىپ, "بٸلٸم بەرۋ جەنە دايىندىق ورتالىقتارىن" قۇردى", -دەپ جاۋاپ بەردٸ قىتاي ەلشٸسٸ.
چجان سياونىڭ سٶزٸنشە, "بٸلٸم بەرۋ جەنە دايىندىق ورتالىقتارى" بٸر عانا ەتنيكالىق توپقا نەمەسە دٸنگە ەمەس, بارلىعىنا بٸردەي قاتىستى. ورتالىققا قابىلداۋدىڭ ەكٸ نەگٸزگٸ كريتەرييٸ بار: بٸرٸنشٸدەن, "ٷش زۇلىم كٷشكە" قاتىسسا, ەكٸنشٸدەن, ول قوعام ٷشٸن زيياندى بولسا.
"مىسالى, كەيبٸر ادامدار WhatsApp جەلٸلەردە "دجيحاد" تاراتىپ, قاسكٶيلٸك اۋديو-بەينەجازبالاردى پايدالانادى, الايدا ولاردىڭ سيۋجەتٸ بولىمسىز, قىلمىستىق بولىپ ەسەپتەلمەسە, بٸلٸم بەرۋ جەنە دايىندىق ورتالىقتارىنا جٸبەرەدٸ. كەيبٸر ادامدار لاڭكەستٸك ەرەكەتتەرگە قاتىسقانى ٷشٸن سوتتالىپ, تٷرمەگە جابىلعان. تٷرمەدەن بوساتىلعاننان كەيٸن, ولار ەلٸ كٷنگە دەيٸن ەكسترەميستٸك ويلاردان باس تارتپاي, قوعامعا قارسى ەرەكەت جاساسا - بٸلٸم بەرۋ جەنە دايىندىق ورتالىقتارىنا وقۋدى جالعاستىرۋعا بارۋى كەرەك", - دەيدٸ ەلشٸ.
ايتۋىنشا, ەگەر زاڭعا قايشى ەرەكەت جاساسا, قانداي دا بٸر ۇلتقا, دٸنگە قاراماستان, دايىندىق ورتالىقتارىنا بارۋعا مەجبٷر بولادى.
چجان سياو مۇنداي ورتالىقتاردا زاڭ مەن قىتاي تٸلٸ وقىتىلىپ, كەسٸبي بٸلٸكتٸلٸكتٸ ارتتىرۋعا دەن قويىلادى دەپ وتىر.
"وقۋ ورتالىعى تٷرمە ەمەس, بٷكٸل قوعام ٷشٸن مەكتەپ. مەكتەپتٸڭ بٸر عانا ماقساتى بار – ادامدارعا جاقسى تەربيە بەرۋ. ول ورتالىقتاردا نە ٷيرەتەدٸ? بٸرٸنشٸدەن, قىتاي تٸلٸ ٷيرەتٸلەدٸ. ەكٸنشٸدەن, زاڭداردى ٷيرەنەدٸ. ٷشٸنشٸ, كەسٸبي بٸلٸكتٸلٸك, مىسالى, كونديتەرلٸك ٶنٸمدٸ ەزٸرلەۋ, توقىما بۇيىمدارىن ايشىقتاۋ جەنە بوياۋ, اياق كيٸم جٶندەۋ, كوسمەتولوگييا جەنە شاشتاراز, ەلەكتروندىق كوممەرتسييا جەنە ت.ب", - دەدٸ ەلشٸ.
ول ورتالىقتاردا ادامداردىڭ نانىم-سەنٸمٸ مەن سالت-دەستٷرٸن ۇستانۋعا تىيىم سالىنادى دەگەن اقپاراتتى دا جوققا شىعارىپ وتىر.
"بٸلٸم بەرۋ جەنە وقىتۋ ورتالىعىندا ازاپتاۋ جوق, تەك ادام قۇقىقتارىن قۇرمەتتەۋ جەنە قورعاۋ بار. كەيبٸر جالعان اقپاراتقا قاراماستان, وقىتۋ ورتالىعى بٸلٸم الۋشىلاردىڭ دٸني نانىمى مەن سالت-دەستٷرٸنە قۇرمەتپەن قارايدى. وقۋشىلارعا تاڭداۋ جاساۋ ٷشٸن تٷرلٸ تاعامدار ۇسىنادى. حالال تاعامدار دا بار. سونداي-اق تٷرلٸ مەدەني جەنە ساۋىقتىرۋ شارالارى جيٸ ۇيىمداستىرىلادى",- دەدٸ ەلشٸ.
بۇدان بٶلەك, چجان سياو مۇنداي لاگەرلەردەن ازات ەتٸلگەندەردٸڭ شۋ كٶتەرۋٸ قولدان جاسالعان "ستسەناريي" دەگەندٸ العان تارتقان.
"مەنٸڭ بٸلۋٸمشە, ازات ەتٸلگەندەر شۋ كٶتەرٸپ, "ازاپتاۋ" لاگەرلەرٸندەگٸ زۇلىمدىقتى توقتاتۋ كەرەك, قىتايلىقتار ۇسىنعان "بٸر بەلدەۋ, بٸر جول" باستاماسىن توقتاتىپ, قىتاي ارمانىنىڭ جٷزەگە اسۋىنا جول بەرمەۋٸمٸز قاجەت. ەكونوميكالىق جاعىنان قىتايعا قارسى تۇرۋىمىز كەرەك" دەسەدٸ. ەندٸ ويلانىپ كٶرٸڭٸزشٸ, "بوساتىلعان ادام" وسىنداي سٶزدەر ايتا الادى ما? ەلبەتتە, ولار قىتايعا قارسى كٷشتەردٸڭ قولىندا. "ستسەنارييگە" سەيكەس, باقىتسىزداردىڭ رٶلٸن سومداپ شىقتى", - دەدٸ چجان سياو.
ەلشٸنٸڭ پٸكٸرٸنشە, مۇنداي ادامدار شىڭجاڭنىڭ ەلەۋمەتتٸك تۇراقتىلىعىن بۇزىپ وتىر.
"ولار شىڭجاڭداعى قازاق ازاماتتارىنىڭ جاعدايىنا الاڭداۋشىلىق بٸلدٸرٸپ, قىتاي مەن قازاقستان اراسىنداعى ٶزارا سەنٸمگە نۇقسان كەلتٸرۋدٸ كٶزدەيدٸ. ەكٸ ەل اراسىنداعى دوستىق پەن قىتاي-قازاقستان ىنتىماقتاستىعىنىڭ دامۋىنا جول بەرمەۋ ٷشٸن بار كٷشتەرٸن سالىپ جاتىر" ,- دەدٸ چجان سياو.
ەلشٸ سۇقبات سوڭىندا قازاقستاندىقتاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ شىندىق پەن جالعاندى ايىرا بٸلەتٸنٸن ايتىپ, ٶز سٶزٸن تٷبٸندە اقيقات جەڭەدٸ دەپ تٷيٸندەدٸ.
