Kollaj: Baq.kz
QHR-dyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi Han Chýnlin qazaqstandyq BAQ-qa suqbat berdi. Áńgime barysy Qytaida Japon basqynshylaryna qarsy Qytai halqynyń soǵystaǵy Jeńisiniń jáne Dúniejúzilik antifashistik soǵystaǵy Jeńistiń 80 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty is-sharalar, sondai-aq jahandyq basqarý bastamasynyń jariialanýy týraly boldy, dep jazady Ult.kz.
– Qurmetti Elshi myrza, osy suhbatqa ýaqyt bólgenińiz úshin alǵys bildiremiz. 3 qyrkúiekte Beijińde Japon basqynshylaryna qarsy Qytai halqynyń soǵystaǵy jáne Dúniejúzilik antifashistik soǵystaǵy Jeńistiń 80 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty sharalar ótti. Osy týraly tolyǵyraq aityp berseńiz.
– Biyl Qytai halqynyń Japon basqynshylaryna qarsy soǵystaǵy Jeńisine jáne Dúniejúzilik antifashistik soǵystaǵy Jeńisine 80 jyl tolyp otyr. 80 jyl buryn Qytai halqy 14 jylǵa sozylǵan qaharmandyq kúrestiń nátijesinde Japon basqynshylaryn kúirete jeńip, Dúniejúzilik antifashistik soǵystyń tolyq jeńisin jariia etti. Bul soǵys – búkil álemdik antifashistik kúrestiń mańyzdy bóligi. Qytai halqy orasan zor qurbandyqtar shegip, adamzat órkenietin saqtap qalýǵa jáne jahandyq beibitshilikti qorǵaýǵa sheshýshi úles qosty.
Osy uly jeńistiń qurmetine 3 qyrkúiekte Beijińde saltanatty sharalar ótti: aýqymdy áskeri parad, resmi qabyldaý jáne mádeni-óner keshi uiymdastyryldy.
QHR Tóraǵasy Si Tszinpinniń shaqyrýymen Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev jáne taǵy 25 memleket pen úkimet basshylary qatysty. Sonymen qatar parlament spikerleri, vitse-premerler, halyqaralyq uiymdardyń jetekshileri, burynǵy memleket qairatkerleri men Qytaidyń sheteldik dostary boldy. Mundai keń aýqymdy halyqaralyq qatysý álemdik qaýymdastyqtyń Qytai bastamalaryna joǵary kóńil bóletinin jáne Qytaiǵa degen dostyq ári tereń qurmetti kórsetedi. Bul sonymen qatar Qytaidyń Jeńiske qosqan tarihi úlesiniń halyqaralyq moiyndalǵanyn dáleldeidi.
Japon basqynshylaryna qarsy soǵystaǵy Jeńis – tek Qytai halqynyń ǵana emes, búkil álem halyqtarynyń ortaq jeńisi.
– Biyl Jeńistiń 80 jyldyǵyna orai Qytai tarapynan qandai eske alý sharalary uiymdastyryldy? Negizgi maqsattary qandai?
– Osy mereitoiǵa bailanysty Qytaida birqatar iri is-sharalar ótti. Atap aitqanda: «Qytai halqynyń Japon basqynshylaryna qarsy soǵystaǵy Jeńisiniń 80 jyldyǵy» medaldary ardagerlerge, qariialarǵa, qolbasshylarǵa jáne olardyń otbasylaryna tabystaldy; Qytai halqynyń Japon basqynshylaryna qarsy soǵys mýzeiinde jalpyulttyq soǵystyń bastalǵanyna 88 jyl tolýyna arnalǵan saltanatty rásim jáne «Ulttyq azattyq pen álemdik beibitshilik úshin» atty kórme ótkizildi; Gonkong, Makao, Taivan jáne shetelden kelgen otandastardyń qatysýymen ǵylymi simpoziým ótti. Bul sharalardyń maqsaty – uly otanshyl rýh pen Qarsylyq soǵysynyń rýhyn máńgilikke saqtaý.
Birinshiden, tarihi jadyny saqtaý, Qytai halqynyń janqiiarlyq kúresin este ustaý. Ekinshiden, qurban bolǵan batyrlardy eske alý, jeńiske úles qosqandarǵa alǵys bildirý. Úshinshiden, beibitshilikti qadirleý, Qytai halqynyń beibit damý jolyna adaldyǵyn rastaý. Tórtinshiden, bolashaqqa senimmen qaraý, tarih sabaqtarynan kúsh-qýat alyp, Ekinshi dúniejúzilik soǵystyń nátijelerin jáne soǵystan keiingi halyqaralyq tártipti qorǵaý.
– Keibir elder Ekinshi dúniejúzilik soǵystyń tarihi shyndyǵyn burmalap, aqiqatty ótirikpen aralastyrýǵa tyrysýda. Buǵan kózqarasyńyz qandai?
– Tarihi shyndyqty qorǵaý – adamgershilik, halyqaralyq ádilet pen jahandyq beibitshiliktiń máselesi. Tarihty durys túsiný – memleketterdiń moraldyq jaýapkershiligin kórsetedi.
Qazir tarihi nigilizm men revizionizm kúsheiip keledi. Olar tarihty burmalap, ádilet ólshemderin álsiretip, soǵystan keiingi halyqaralyq tártipke qaýip tóndirýde. Bul álemdik turaqtylyqqa shynaiy qater.
80 jyl ótkenine qaramastan, áli de tarihi derekterdi joqqa shyǵaryp, agressiiany aqtaýǵa tyrysatyndar bar. Biraq tarihty burmalaýǵa bolmaidy. Qytai halqy da, álem halyqtary da mundai áreketterge jol bermeidi.
Biyl Taivannyń Japon okkýpatsiiasynan azat etilýiniń 80 jyldyǵy da atap ótildi. Kair deklaratsiiasy, Potsdam deklaratsiiasy jáne BUU Bas Assambleiasynyń №2758 qarary Qytaidyń Taivanǵa egemendigin naqty aiqyndaidy. Taivannyń Qytaiǵa qaita oralýy – tarihtyń obektivti zańdylyǵy. Aqyr sońynda Qytai mindetti túrde birtutas bolady.
– Qazaqstan men Qytai fashizmge qarsy kúreste odaqtas boldy. Sol kezdegi halyqtar arasyndaǵy dostyq týraly aityp berseńiz. Bul dostyqty keler urpaqqa qalai jetkizý kerek?
– 80 jyl buryn Qazaqstan Keńes Odaǵynyń basqa respýblikalarymen birge Jeńiske zor úles qosty. «Qazinform» deregine súiensek, 1,2 mln-ǵa jýyq qazaqstandyq maidanǵa attandy, olardyń árbir ekinshisi qaza tapty. 500-den astamy Keńes Odaǵynyń Batyry atandy.
Qazaqstan artilleriialyq, aviatsiialyq bólimder quryp qana qoimai, strategiialyq metaldarmen qamtamasyz etetin mańyzdy baza boldy. Alataý qalasy Qytaiǵa Keńes kómeginiń negizgi toraptarynyń biri boldy. Soltústik-batys dálizi arqyly áskeri júkter Lanchjoýǵa jetkizilip otyrdy. Bul Qytai úshin ómirlik mańyzy bar jol boldy.
Qytai halqy 35 mln adamyn joǵaltsa da, basty shyǵys maidandy ustady. Qazaqstan halqy da Uly Otan soǵysynda ólsheýsiz qurbandyq jasap, Jeńiske úles qosty. Eki halyqtyń bul ortaq kúresi dostyqtyń berik negizin qalady.
QHR Elshiligi Qazaqstanda birqatar eske alý sharalaryn ótkizdi: Qorǵanys ministrligimen birlesken fotokórme, Qytai JOO túlekteriniń qaýymdastyǵymen dóńgelek ústel uiymdastyryldy. Bul – bizdiń halyqtar arasyndaǵy dostyqtyń berik irgetasy.
Jastar – ulttyń bolashaǵy. Sondyqtan jas býyndy tarihi murany qurmetteýge, dostyqty jalǵastyrýǵa tárbieleý qajet.
– 1 qyrkúiekte Si Tszinpin Tiantszinde «ShYU pliýs» formatynda Jahandyq basqarý bastamasyn jariialady. Bul bastamanyń máni nede?
– Qazirgi halyqaralyq jaǵdai kúrdeli daǵdarystarmen sipattalady. BUU jáne kópjaqtylyq qaǵidattary synǵa ushyraýda, jahandyq basqarýdaǵy tapshylyq artýda. Sondyqtan tiimdi basqarý júiesin qalyptastyrý – búkil álem úshin mańyzdy.
Si Tszinpin usynǵan Jahandyq basqarý bastamasy ýaqytyly kóterilgen jáne halyqaralyq tártipti jetildirýge baǵyttalǵan qytailyq usynys bolyp tabylady.
Bul bastama bes qaǵidatqa negizdelgen: birinshi – egemendi teńdik, ekinshi – halyqaralyq quqyqty saqtaý, úshinshi – kópjaqtylyqty júzege asyrý, tórtinshi – adamǵa baǵyttalǵan kózqaras, besinshi – is-áreketke baǵdarlaný.
Bul qaǵidattar BUU Jarǵysynyń maqsattaryna sai jáne álem elderiniń kópshiliginiń ortaq tilegin beineleidi. Munda bar halyqaralyq tártipti buzý emes, ony jetildirý kózdeledi.
Prezident Toqaev ta bul bastamany qoldap: «Men Qytai Tóraǵasynyń Jahandyq basqarý jónindegi bastamasyn zor qyzyǵýshylyqpen qabyldadym. Onda halyqaralyq qoǵamdastyqtyń damýy jóninde uzaq merzimdi kózqaras bar» dedi.
Qytai buǵan deiin Jahandyq damý, Jahandyq qaýipsizdik jáne Jahandyq órkeniet bastamalaryn usynǵan bolatyn. Jahandyq basqarý bastamasy solardyń jalǵasy bolyp tabylady. Tórt bastama bir-birin tolyqtyryp, turaqsyz álemge aiqyndyq engizedi.
Qytai ári qarai da tarihtyń durys jaǵynda, adamzat progresiniń jaǵynda, kópjaqtylyqtyń jaǵynda qala beredi. «Birlesip talqylaý, birlesip qurý, birlesip paidalaný» qaǵidaty boiynsha Qytai BUU jáne barlyq múddeli taraptarmen úilesimdilikti nyǵaityp, ádiletti jahandyq basqarý júiesin qurýǵa jáne Adamzattyń ortaq taǵdyr qaýymdastyǵyn qalyptastyrýǵa atsalysady.
