كوللاج: Baq.kz
قحر-دىڭ قازاقستانداعى تٶتەنشە جەنە ٶكٸلەتتٸ ەلشٸسٸ حان چۋنلين قازاقستاندىق باق-قا سۇقبات بەردٸ. ەڭگٸمە بارىسى قىتايدا جاپون باسقىنشىلارىنا قارسى قىتاي حالقىنىڭ سوعىستاعى جەڭٸسٸنٸڭ جەنە دٷنيەجٷزٸلٸك انتيفاشيستٸك سوعىستاعى جەڭٸستٸڭ 80 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى ٸس-شارالار, سونداي-اق جاھاندىق باسقارۋ باستاماسىنىڭ جارييالانۋى تۋرالى بولدى, دەپ جازادى Ult.kz.
– قۇرمەتتٸ ەلشٸ مىرزا, وسى سۇحباتقا ۋاقىت بٶلگەنٸڭٸز ٷشٸن العىس بٸلدٸرەمٸز. 3 قىركٷيەكتە بەيجٸڭدە جاپون باسقىنشىلارىنا قارسى قىتاي حالقىنىڭ سوعىستاعى جەنە دٷنيەجٷزٸلٸك انتيفاشيستٸك سوعىستاعى جەڭٸستٸڭ 80 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى شارالار ٶتتٸ. وسى تۋرالى تولىعىراق ايتىپ بەرسەڭٸز.
– بيىل قىتاي حالقىنىڭ جاپون باسقىنشىلارىنا قارسى سوعىستاعى جەڭٸسٸنە جەنە دٷنيەجٷزٸلٸك انتيفاشيستٸك سوعىستاعى جەڭٸسٸنە 80 جىل تولىپ وتىر. 80 جىل بۇرىن قىتاي حالقى 14 جىلعا سوزىلعان قاھارماندىق كٷرەستٸڭ نەتيجەسٸندە جاپون باسقىنشىلارىن كٷيرەتە جەڭٸپ, دٷنيەجٷزٸلٸك انتيفاشيستٸك سوعىستىڭ تولىق جەڭٸسٸن جارييا ەتتٸ. بۇل سوعىس – بٷكٸل ەلەمدٸك انتيفاشيستٸك كٷرەستٸڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸ. قىتاي حالقى وراسان زور قۇرباندىقتار شەگٸپ, ادامزات ٶركەنيەتٸن ساقتاپ قالۋعا جەنە جاھاندىق بەيبٸتشٸلٸكتٸ قورعاۋعا شەشۋشٸ ٷلەس قوستى.
وسى ۇلى جەڭٸستٸڭ قۇرمەتٸنە 3 قىركٷيەكتە بەيجٸڭدە سالتاناتتى شارالار ٶتتٸ: اۋقىمدى ەسكەري پاراد, رەسمي قابىلداۋ جەنە مەدەني-ٶنەر كەشٸ ۇيىمداستىرىلدى.
قحر تٶراعاسى سي تسزينپيننٸڭ شاقىرۋىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ جەنە تاعى 25 مەملەكەت پەن ٷكٸمەت باسشىلارى قاتىستى. سونىمەن قاتار پارلامەنت سپيكەرلەرٸ, ۆيتسە-پرەمەرلەر, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جەتەكشٸلەرٸ, بۇرىنعى مەملەكەت قايراتكەرلەرٸ مەن قىتايدىڭ شەتەلدٸك دوستارى بولدى. مۇنداي كەڭ اۋقىمدى حالىقارالىق قاتىسۋ ەلەمدٸك قاۋىمداستىقتىڭ قىتاي باستامالارىنا جوعارى كٶڭٸل بٶلەتٸنٸن جەنە قىتايعا دەگەن دوستىق ەرٸ تەرەڭ قۇرمەتتٸ كٶرسەتەدٸ. بۇل سونىمەن قاتار قىتايدىڭ جەڭٸسكە قوسقان تاريحي ٷلەسٸنٸڭ حالىقارالىق مويىندالعانىن دەلەلدەيدٸ.
جاپون باسقىنشىلارىنا قارسى سوعىستاعى جەڭٸس – تەك قىتاي حالقىنىڭ عانا ەمەس, بٷكٸل ەلەم حالىقتارىنىڭ ورتاق جەڭٸسٸ.
– بيىل جەڭٸستٸڭ 80 جىلدىعىنا وراي قىتاي تاراپىنان قانداي ەسكە الۋ شارالارى ۇيىمداستىرىلدى? نەگٸزگٸ ماقساتتارى قانداي?
– وسى مەرەيتويعا بايلانىستى قىتايدا بٸرقاتار ٸرٸ ٸس-شارالار ٶتتٸ. اتاپ ايتقاندا: «قىتاي حالقىنىڭ جاپون باسقىنشىلارىنا قارسى سوعىستاعى جەڭٸسٸنٸڭ 80 جىلدىعى» مەدالدارى ارداگەرلەرگە, قارييالارعا, قولباسشىلارعا جەنە ولاردىڭ وتباسىلارىنا تابىستالدى; قىتاي حالقىنىڭ جاپون باسقىنشىلارىنا قارسى سوعىس مۋزەيٸندە جالپىۇلتتىق سوعىستىڭ باستالعانىنا 88 جىل تولۋىنا ارنالعان سالتاناتتى رەسٸم جەنە «ۇلتتىق ازاتتىق پەن ەلەمدٸك بەيبٸتشٸلٸك ٷشٸن» اتتى كٶرمە ٶتكٸزٸلدٸ; گونكونگ, ماكاو, تايۆان جەنە شەتەلدەن كەلگەن وتانداستاردىڭ قاتىسۋىمەن عىلىمي سيمپوزيۋم ٶتتٸ. بۇل شارالاردىڭ ماقساتى – ۇلى وتانشىل رۋح پەن قارسىلىق سوعىسىنىڭ رۋحىن مەڭگٸلٸككە ساقتاۋ.
بٸرٸنشٸدەن, تاريحي جادىنى ساقتاۋ, قىتاي حالقىنىڭ جانقييارلىق كٷرەسٸن ەستە ۇستاۋ. ەكٸنشٸدەن, قۇربان بولعان باتىرلاردى ەسكە الۋ, جەڭٸسكە ٷلەس قوسقاندارعا العىس بٸلدٸرۋ. ٷشٸنشٸدەن, بەيبٸتشٸلٸكتٸ قادٸرلەۋ, قىتاي حالقىنىڭ بەيبٸت دامۋ جولىنا ادالدىعىن راستاۋ. تٶرتٸنشٸدەن, بولاشاققا سەنٸممەن قاراۋ, تاريح ساباقتارىنان كٷش-قۋات الىپ, ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستىڭ نەتيجەلەرٸن جەنە سوعىستان كەيٸنگٸ حالىقارالىق تەرتٸپتٸ قورعاۋ.
– كەيبٸر ەلدەر ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستىڭ تاريحي شىندىعىن بۇرمالاپ, اقيقاتتى ٶتٸرٸكپەن ارالاستىرۋعا تىرىسۋدا. بۇعان كٶزقاراسىڭىز قانداي?
– تاريحي شىندىقتى قورعاۋ – ادامگەرشٸلٸك, حالىقارالىق ەدٸلەت پەن جاھاندىق بەيبٸتشٸلٸكتٸڭ مەسەلەسٸ. تاريحتى دۇرىس تٷسٸنۋ – مەملەكەتتەردٸڭ مورالدىق جاۋاپكەرشٸلٸگٸن كٶرسەتەدٸ.
قازٸر تاريحي نيگيليزم مەن رەۆيزيونيزم كٷشەيٸپ كەلەدٸ. ولار تاريحتى بۇرمالاپ, ەدٸلەت ٶلشەمدەرٸن ەلسٸرەتٸپ, سوعىستان كەيٸنگٸ حالىقارالىق تەرتٸپكە قاۋٸپ تٶندٸرۋدە. بۇل ەلەمدٸك تۇراقتىلىققا شىنايى قاتەر.
80 جىل ٶتكەنٸنە قاراماستان, ەلٸ دە تاريحي دەرەكتەردٸ جوققا شىعارىپ, اگرەسسييانى اقتاۋعا تىرىساتىندار بار. بٸراق تاريحتى بۇرمالاۋعا بولمايدى. قىتاي حالقى دا, ەلەم حالىقتارى دا مۇنداي ەرەكەتتەرگە جول بەرمەيدٸ.
بيىل تايۆاننىڭ جاپون وككۋپاتسيياسىنان ازات ەتٸلۋٸنٸڭ 80 جىلدىعى دا اتاپ ٶتٸلدٸ. كاير دەكلاراتسيياسى, پوتسدام دەكلاراتسيياسى جەنە بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ №2758 قارارى قىتايدىڭ تايۆانعا ەگەمەندٸگٸن ناقتى ايقىندايدى. تايۆاننىڭ قىتايعا قايتا ورالۋى – تاريحتىڭ وبەكتيۆتٸ زاڭدىلىعى. اقىر سوڭىندا قىتاي مٸندەتتٸ تٷردە بٸرتۇتاس بولادى.
– قازاقستان مەن قىتاي فاشيزمگە قارسى كٷرەستە وداقتاس بولدى. سول كەزدەگٸ حالىقتار اراسىنداعى دوستىق تۋرالى ايتىپ بەرسەڭٸز. بۇل دوستىقتى كەلەر ۇرپاققا قالاي جەتكٸزۋ كەرەك?
– 80 جىل بۇرىن قازاقستان كەڭەس وداعىنىڭ باسقا رەسپۋبليكالارىمەن بٸرگە جەڭٸسكە زور ٷلەس قوستى. «قازينفورم» دەرەگٸنە سٷيەنسەك, 1,2 ملن-عا جۋىق قازاقستاندىق مايدانعا اتتاندى, ولاردىڭ ەربٸر ەكٸنشٸسٸ قازا تاپتى. 500-دەن استامى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاندى.
قازاقستان ارتيللەرييالىق, اۆياتسييالىق بٶلٸمدەر قۇرىپ قانا قويماي, ستراتەگييالىق مەتالدارمەن قامتاماسىز ەتەتٸن ماڭىزدى بازا بولدى. الاتاۋ قالاسى قىتايعا كەڭەس كٶمەگٸنٸڭ نەگٸزگٸ توراپتارىنىڭ بٸرٸ بولدى. سولتٷستٸك-باتىس دەلٸزٸ ارقىلى ەسكەري جٷكتەر لانچجوۋعا جەتكٸزٸلٸپ وتىردى. بۇل قىتاي ٷشٸن ٶمٸرلٸك ماڭىزى بار جول بولدى.
قىتاي حالقى 35 ملن ادامىن جوعالتسا دا, باستى شىعىس مايداندى ۇستادى. قازاقستان حالقى دا ۇلى وتان سوعىسىندا ٶلشەۋسٸز قۇرباندىق جاساپ, جەڭٸسكە ٷلەس قوستى. ەكٸ حالىقتىڭ بۇل ورتاق كٷرەسٸ دوستىقتىڭ بەرٸك نەگٸزٸن قالادى.
قحر ەلشٸلٸگٸ قازاقستاندا بٸرقاتار ەسكە الۋ شارالارىن ٶتكٸزدٸ: قورعانىس مينيسترلٸگٸمەن بٸرلەسكەن فوتوكٶرمە, قىتاي جوو تٷلەكتەرٸنٸڭ قاۋىمداستىعىمەن دٶڭگەلەك ٷستەل ۇيىمداستىرىلدى. بۇل – بٸزدٸڭ حالىقتار اراسىنداعى دوستىقتىڭ بەرٸك ٸرگەتاسى.
جاستار – ۇلتتىڭ بولاشاعى. سوندىقتان جاس بۋىندى تاريحي مۇرانى قۇرمەتتەۋگە, دوستىقتى جالعاستىرۋعا تەربيەلەۋ قاجەت.
– 1 قىركٷيەكتە سي تسزينپين تيانتسزيندە «شىۇ پليۋس» فورماتىندا جاھاندىق باسقارۋ باستاماسىن جارييالادى. بۇل باستامانىڭ مەنٸ نەدە?
– قازٸرگٸ حالىقارالىق جاعداي كٷردەلٸ داعدارىستارمەن سيپاتتالادى. بۇۇ جەنە كٶپجاقتىلىق قاعيداتتارى سىنعا ۇشىراۋدا, جاھاندىق باسقارۋداعى تاپشىلىق ارتۋدا. سوندىقتان تيٸمدٸ باسقارۋ جٷيەسٸن قالىپتاستىرۋ – بٷكٸل ەلەم ٷشٸن ماڭىزدى.
سي تسزينپين ۇسىنعان جاھاندىق باسقارۋ باستاماسى ۋاقىتىلى كٶتەرٸلگەن جەنە حالىقارالىق تەرتٸپتٸ جەتٸلدٸرۋگە باعىتتالعان قىتايلىق ۇسىنىس بولىپ تابىلادى.
بۇل باستاما بەس قاعيداتقا نەگٸزدەلگەن: بٸرٸنشٸ – ەگەمەندٸ تەڭدٸك, ەكٸنشٸ – حالىقارالىق قۇقىقتى ساقتاۋ, ٷشٸنشٸ – كٶپجاقتىلىقتى جٷزەگە اسىرۋ, تٶرتٸنشٸ – ادامعا باعىتتالعان كٶزقاراس, بەسٸنشٸ – ٸس-ەرەكەتكە باعدارلانۋ.
بۇل قاعيداتتار بۇۇ جارعىسىنىڭ ماقساتتارىنا ساي جەنە ەلەم ەلدەرٸنٸڭ كٶپشٸلٸگٸنٸڭ ورتاق تٸلەگٸن بەينەلەيدٸ. مۇندا بار حالىقارالىق تەرتٸپتٸ بۇزۋ ەمەس, ونى جەتٸلدٸرۋ كٶزدەلەدٸ.
پرەزيدەنت توقاەۆ تا بۇل باستامانى قولداپ: «مەن قىتاي تٶراعاسىنىڭ جاھاندىق باسقارۋ جٶنٸندەگٸ باستاماسىن زور قىزىعۋشىلىقپەن قابىلدادىم. وندا حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ دامۋى جٶنٸندە ۇزاق مەرزٸمدٸ كٶزقاراس بار» دەدٸ.
قىتاي بۇعان دەيٸن جاھاندىق دامۋ, جاھاندىق قاۋٸپسٸزدٸك جەنە جاھاندىق ٶركەنيەت باستامالارىن ۇسىنعان بولاتىن. جاھاندىق باسقارۋ باستاماسى سولاردىڭ جالعاسى بولىپ تابىلادى. تٶرت باستاما بٸر-بٸرٸن تولىقتىرىپ, تۇراقسىز ەلەمگە ايقىندىق ەنگٸزەدٸ.
قىتاي ەرٸ قاراي دا تاريحتىڭ دۇرىس جاعىندا, ادامزات پروگرەسٸنٸڭ جاعىندا, كٶپجاقتىلىقتىڭ جاعىندا قالا بەرەدٸ. «بٸرلەسٸپ تالقىلاۋ, بٸرلەسٸپ قۇرۋ, بٸرلەسٸپ پايدالانۋ» قاعيداتى بويىنشا قىتاي بۇۇ جەنە بارلىق مٷددەلٸ تاراپتارمەن ٷيلەسٸمدٸلٸكتٸ نىعايتىپ, ەدٸلەتتٸ جاھاندىق باسقارۋ جٷيەسٸن قۇرۋعا جەنە ادامزاتتىڭ ورتاق تاعدىر قاۋىمداستىعىن قالىپتاستىرۋعا اتسالىسادى.
