Shyntýaiynda, Qytai Qazaqstan týraly ne oilaidy? Túrkiiamen tize qosqanymyzdy nege qalamaidy? Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesinen qandai qaýip kútedi? Qazaqstandaǵy qazirgi saiasi júieniń saqtalǵany Qytai úshin nege mańyzdy? Qytailar eń kóp qoldanatyn WeChat áleýmettik jelisindegi maqalany yqshamdap, eń “ótkir” tustaryn aýdaryp bastyq. Maqala atalmysh jelidegi “Tian Tai Shan” tobynda jariialanypty. Avtory kórsetilmegen. Joǵarydaǵy saýaldarǵa jaýap izdepti. Ne degisi keldi, ne oilaidy, neni ańsaidy?.. Qytai biligi ádette mundai jazbalarǵa qyraǵy qarap, “qyrpyp” otyratyn edi, bul maqalanyń keńinen talqylanýyna nege kózjuma qarap otyr? Birge talqylaiyq.
Biraz buryn BUU jinalysy aiasynda Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesiniń Syrtqy ister ministrligi basshylarynyń beiresmi kezdesýi ótti. Bir qaraǵanda belgisiz uiymnyń beimálim kezdesýi sekildi kóringenimen, bul biz úshin oilanarlyq dúnie…
Negizinde, mundai keńes bar ekenin kóbimiz bile bermeimiz.
Bul uiym túrkitildes memleketterdi – Túrkiiany, Ázerbaijandy, Qazaqstandy, Qyrǵyzstandy, Ózbekstandy jáne Túrkimenstandy bir týdyń astyna biriktirgen uiym. Kóshbasshysy – Túrkiia. Odan keiingi orynda – Qazaqstan. Biri batys, biri shyǵys bolyp bilep-tóstep otyr.
Túrkiianyń qandai, nendei el ekenin bárimiz bilemiz. “Shyńjań táýelsizdiginiń” artqy tireýshisi, pantúrkizm jalaýgeri. Armany – aldaǵy ýaqytta tutas túrkitildes elderdi biriktirmekshi. Bul birigýge Qytaidyń Shyńjań aýmaǵyn qospaqshy bul el.
Túrkiia - jalǵyz emes.
Qazaqstanǵa da selqos qaramaýymyz kerek. Bul elmen kórshimiz. Biraq, biz áli kúnge deiin bul eldi jetkilikti deńgeide bilmeimiz.
Qazaqstan sońǵy jyldary Qytaimen tyǵyz bailanys ornatty.
Degenmen, tarihta, qytai pen qazaq ortasynda qan qaryzymyz bar (ózińiz Úsh aimaq Úkimetiniń tóńkerisin internetten qarap alyńyz), erte zamannan bergi kek alynbai jatyp, oǵan jańa kek qosylýda.
(Avtordyń paiymynsha, Úsh aimaq tóńkerisin jek kóretini, kegimiz ketti dep bailam jasaityny baiqalady. Onyń “jańa kek” dep ashalai túsindirýi oilanarlyq másele. Redaktsiiadan)
Byltyr Qazaqstanda keń kólemde Qytaiǵa qarsy narazylyq oqiǵasy bolyp, sol jerde 10-nan artyq qytai saýdageri ólip, onnan astam adam jaraqattandy. Saýdagerlerdiń dúkenderin úptep-túptep ketti.
(Avtor bul jerde byltyrǵy jer daýy kezindegi tolqýlardy meńzep otyrsa kerek. Biraq onshaqty qytai azamatynyń qaitys bolyp, soqqyǵa jyǵylǵany, dúkenderdiń tonalǵany týraly qandai aqparatqa súienip otyrǵany belgisiz. Redaktsiiadan)
Qazaqstan Qytaidan qorqady. Burynnan qorqady.
Ári kek saqtap keledi. Alaida ekonomika jaǵynan ol Qytaiǵa jalynyshty, baǵynyshty. Ol qazba bailyǵyn, onyń ishinde energiia bailyǵyn Qytaiǵa ǵana sata alady.
Qytaidyń “Bir beldeý – bir jol” baǵdarlamasy Qazaqstannyń damýyna kómektesedi. Osy sebepti Qazaqstan prezidenti Nazarbaev bilikke kelgeli beri Qytaimen jaqyndasýdyń, áriptesýdiń san túrli amaldaryn izdeýde.
Alaida Nazarbaevtyń jasy kelip qaldy. Al muragerlik máselesi bastan aiaq sheshilgen joq. Bul - Qazaqstannyń eń úlken jasyryn qaýpi.
Qazaqstan jańadan táýelsiz memleket atanǵanymen, ulty, dini, ekonomikasy, saiasi-qoǵamdyq máseleleri kúrdeli. Munyń bári Nazarbaevqa tirelip, bailanyp tur.
Biz Orta Aziiadaǵy ahýaldy aldyn-ala boljaýǵa tyrysamyz. Nazarbaev bilikten ketken kúni Qazaqstanda alasapyran týyndasa, bul el ekinshi Irakqa ainalýy múmkin, al munyń zardaby Shyńjańǵa tiiýi múmkin.
Orta Aziiadaǵy turaqtylyqty saqtaý úshin Qytai men Resei bastap Shanhai yntymaqtastyq uiymyn qurǵan. Osy uiym aiasynda Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne Ózbekstan bar “terrorizmge, separatizm jáne radikalizmge qarsy soqqy berý týraly Shanhai konventsiiasyna” qol qoidy.
Alaida bul úsheýi sonymen qatar, Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesiniń múshesi, olar Túrkiiamen qas-qabaǵymen ymdasýy múmkin. Túrkiiadan qaiyr kútýge áste bolmaidy. Báribir baýyryna, báribir jaqynyna tartady.
Keibir elder úshin ulttyq jáne dini kózqaras ereksheligi memleketten de joǵary…
Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesi 2009 jyldyń qazanynda qurylǵan.
Dál osy uiym qurylýdan úsh ai buryn Shyńjańda sumdyq oqiǵalar oryn aldy. Túrkiia pantúrkizmmen ýlanǵan búlikshilerdi aiyptaýdyń ornyna “Qytaidy jazyqsyz jurttyń belinen basty” dep qaralady. Osydan keiin-aq Túrkiianyń oiy qandai qaterli ekendigin ańǵarýǵa bolady.
Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesi ekonomika, mádeniet qatarly barys-kelisti damytý maqsatynda qurylǵanmen, keiin kele Arab ulttyq yntymaqtastyǵy keńesi siiaqty yqpal etý aiasyn keńeitýi múmkin.
Arab ulttyq yntymaqtastyǵy keńesi de alǵashynda ekonomika, mádeniet almastyrýdy damytýdy maqsat tutqan. Kele-kele saiasi jáne áskeri fýnktsiiaǵa ie bolyp, aimaqtyq ister aralasa alatyn mańyzdy kúshke ainaldy.
Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesi de kúnderdiń kúninde óziniń yqpal etý sheńberine saiasi-áskeri fýnktsiiany engizýi múmkin be? Qytai bul uiymnyń basqan izin ańdyp otyrýy kerek.
Qazaqstan territoriiasynyń kóp bóligi Aziiada, az bóligi ǵana Eýropa bóliginde.
Tarihi jáne geografiialyq sebepterge bailanysty Qazaqstannyń Qytai jáne Reseimen bailanysy óte myǵym. Qazaqstanǵa qyzyǵatyndar kóp. Toǵyz joldyń torabynda jatyr. Sonyń biri – AQSh.
AQSh-tyń Orta Aziiadaǵy osy kúnge deiingi tiregi – Ózbekstan edi. Biraq, sońǵy 10 jylda bul ekeýiniń bailanysy nasharlap ketti. Sońǵy jyldary AQSh nazaryn Qazaqstanǵa aýdardy. Shyny kerek, Qazaqstan buǵan qarsy emes.
Eki eldiń ekonomikalyq qarym-qatynasy kún saiyn nyǵaiýda, eki ai buryn bes jyldyq áskeri-yntymaqtastyq josparyna qol qoiyldy…
AQSh degenmen Orta Aziiaǵa suǵanaq tyrnaǵyn ońtaily kirgizse de, Nazarbaevtyń kózi tiri bolǵandyqtan, Qazaqstanǵa úzildi-kesildi baqylaý jasai almaidy.
Bul arada AQSh úshin eń utymdy amal Amerikany jaqtaýshylardy súiemeldep, Shyńjańnyń qasyna “jarylǵash zat” ornatpaqshy. Qazaqstan bizge qaterli kórshige ainalýy múmkin…
Odan syrt Qazaqstan “bir beldeý – bir jol” ishindegi “bir beldeýdiń” birden bir basar joly, egerde bul jerde “bir beldeýge” tosqaýyl qoiylsa, Qytaidyń barlyq strategiialyq jospary sýǵa ketýi múmkin!
Al AQSh úshin Qazaqstannyń ishinen Qytaiǵa qarsy tulǵalardy tabý qiyn emes. Al Qytai úshin Qazaqstannyń bilik basyna Nazarbaevtyń saiasatyn jalǵastyratyn, Qytaiǵa qyryn qaramaityn adamnyń otyrǵany kerek. Ýaqyt ozdyrmai, osy baǵytta iske kirisý kerek…
“Tian Tai Shan”
.jpg)