"Qutty bilik" - qazaqtyń tól murasy

                                                                                  «Áziz kitap – bul ulylyq negizi, 
Biliktige bolǵai bilim teńizi! 
Qut-bilikpen bezengen bul jamaǵat, 
Shúkir qylyp alda tile qanaǵat. 
Kúlli dana sózi túgel súzilgen, 
Injý-marjan tizbegindei túzilgen! 
...Tyńdaǵanǵa – uǵynyqty, qadirli, 
Jazbasy – aýyr, nadandarǵa kádimgi. 
Kitap sózi qoldan demep, kózdi ashar, 
Eki dúnie isin birdei ońdasar. 
...Shyǵys eli, kúlli túrki ishinde, 
Dúniede – kitap joq bul pishinde»

Júsip Balasaǵun

«Júsip Balasaǵyn 1000 qyrǵyz somy banknotasynda. «Qutadǵý bilik» (Qutty bilik) — Júsip Balasaǵyn (Balasaǵun) shyǵarǵan didaktikalyq poema.

Bul kónetúrki tilinde jazylǵan, túrki tektes halyqtardyń ortaq qazynasy.

Kóptegen zertteýshiler bul poemany saiasat, memleket basqarý, áskeri is jónindegi filosofiialyq traktat dep júr. Shyndyǵynda da, bul jalań ádebi dúnie emes. Bul bútin bir tarihi kezeńniń minez qulqyn boiyna sińirgen, qoǵamdyq saiasi, áleýmettik bitimi qanyq, moraldyq etikalyq, rýhani qazynamyzdyń negizi, arqaý bolarlyq dúnie. Ondaǵy búgingi tilimizge, oi tolǵamymyzǵa tórkindes, etene jaqyn oramdardy kórgende, qazaq ádebietiniń solarmen tikelei sabaqtasa jalǵasqan didaktikalyq poeziia men sheshendik sózderdiń, bilerdiń oraǵytyp, oi tastaityn keń tynysty tolǵamdarynyń dástúrli birligi «men mundalap» turady. Júsip Balasaǵunnyń memleketti basqarý qaǵidalary men printsipterin, elge bilik júrgizýdiń erejeleri men tártibin, qoǵam músheleriniń minez-qulyq jáne ádep-ǵuryp normalaryn jyr etken etikalyq-didaktikalyq mazmundaǵy kórkem týyndysy.

Júsip Balasaǵyn «Qutty bilikti» 1069—1070 jj. Balasaǵyn qalasynda bastap, on segiz aidyń ishinde Qashqar qalasynda aiaqtaǵan. Qoǵamdyq áleýmettik máni tereń, halyqtyń moraldyq etikalyq baǵdarlamasy ispettes bul eńbegin Qarahan memleketiniń sol kezdegi bileýshisi Tabǵash Arslan han Boǵrateginge tartý etken.

Qutadǵý Bilig – Júsip Balasaǵunidyń eńbegi. Túrkiia ǵalymdary 1942–43 j. «Qutadǵý Biligtiń» úsh nusqasyn da Stambuldan úsh tomdyq kitap etip shyǵardy. Dastandy zertteý isine, ásirese, túrki ǵalymdary R.R.Arat, M.F.Kepriýld jáne A.Dilgar, t.b. kóp eńbek sińirdi. «Qutadǵý Bilig» dastany orta ǵasyrlarda búkil túrki álemine túsinikti bolǵan Qarahan áýleti memleketi túrikteriniń tilinde jazylǵan.        

Ony Q.Karimov ózbek tiline (1971), N.Grebnev (1971) pen S.Ivanov orys tiline (1983), A.Egeýbaev qazaq tiline (1986), bir top aýdarmashylar uiǵyr tiline (Pekin, 1984) tárjima jasady. Qarahan áýleti bilik júrgizgen dáýirde ulan-ǵaiyr ólkeni alyp jatqan osy memlekettiń basqarý tártibin belgileitin erejeler, sondai-aq qoǵam músheleriniń quqyqtary men mindetterin aiqyndaityn tiisti zańdar joq edi.

Mine, eldegi osy olqylyqtyń ornyn toltyrý maqsatymen Balasaǵun óziniń «Qutadǵý Bilig» dastanyn jazdy. Demek, dastan belgili bir maǵynada eldegi Ata Zań (Konstitýtsiia) qyzmetin atqarǵan. Balasaǵun dastanda patshalar men ýázirlerdiń, han saraiy qyzmetkerleri men elshilerdiń, áskerbasylar men nókerlerdiń, táýipter men aspazdardyń, diqandar men malshylardyń, t.b. qoǵam músheleriniń minez-qulqy, bilim dárejesi, aqyl-parasaty, quqyqtary men mindetteri qandai bolý kerektigin jeke-jeke baiandap shyǵady. Dastanda eldegi barlyq laýazym, kásip ielerine qoiylatyn moraldyq-etikalyq talaptar sipattalyp kórsetilgen.

Dastannyń basty ideiasy tórt printsipke negizdelgen. Birinshisi, memleketti durys basqarý úshin qara qyldy qaq jaratyndai ádil zańnyń bolýy. Avtor ádildiktiń simvoldyq beinesi retinde Kúntýdy patshany kórsetedi. Ekinshisi, baq-dáýlet, iaǵni elge qut qonsyn degen tilek. Baq-dáýlet máselesi patshanyń ýáziri Aitoldy beinesi arqyly jyrǵa qosylǵan. Úshinshisi, aqyl-parasat. Aqyl-parasattyń qoǵamdyq-áleým. róli ýázirdiń balasy Uǵdúlmish beinesinde jyrlanady. Tórtinshisi, qanaǵat-ynsap máselesi. Bul másele dastanda ýázirdiń týysy, dárýish Ordgúrmish beinesi arqyly áńgime bolady. Balasaǵunnyń «Qutadǵý Biliginde» ómir máni paiymdalyp, jalpyadamzattyq rýhani bailyqtar – murat, din, etika, óner jáne danalyqtyń máni saralanǵan.(Ýikipediia — ashyq entsiklopediiasynan alynǵan málimet). 

Keltirilgen derekterge óz oiymyzdy bildire keteiik: «Qarahan áýleti bilik júrgizgen dáýirde ulan-ǵaiyr ólkeni alyp jatqan osy memlekettiń basqarý tártibin belgileitin erejeler, sondai-aq qoǵam músheleriniń quqyqtary men mindetterin aiqyndaityn tiisti zańdar joq edi» - deidi. Aqylǵa simaidy. Qarahan qaǵanatynyń 300 jylǵa jýyq búkil álemdi bilegenin bilmeitin janǵa ne aitýǵa bolady. Álemdi keiinnen taǵy birneshe ǵasyr bilegen Shyńǵys hannyń osy Qarahannnyń urpaǵy ekenin qaida qoiamyz. Iá, atalarymyz tilde býyn joq dep osyndaidy aitsa kerek. Zańy, erejesi joq qaǵanat osynshama ýaqyt qalai ómir súrdi eken?!

«Qutadǵý bilik» (Qutty bilik) — Júsip Balasaǵyn (Balasaǵun) shyǵarǵan didaktikalyq poema.

Bul kónetúrki tilinde jazylǵan, túrki tektes halyqtardyń ortaq qazynasy.

Kóptegen zertteýshiler bul poemany saiasat, memleket basqarý, áskeri is jónindegi filosofiialyq traktat dep júr. Shyndyǵynda da, bul jalań ádebi dúnie emes. Bul bútin bir tarihi kezeńniń minez qulqyn boiyna sińirgen, qoǵamdyq saiasi, áleýmettik bitimi qanyq, moraldyq etikalyq, rýhani qazynamyzdyń negizi, arqaý bolarlyq dúnie. Ondaǵy búgingi tilimizge, oi tolǵamymyzǵa tórkindes, etene jaqyn oramdardy kórgende, qazaq ádebietiniń solarmen tikelei sabaqtasa jalǵasqan didaktikalyq poeziia men sheshendik sózderdiń, bilerdiń oraǵytyp, oi tastaityn keń tynysty tolǵamdarynyń dástúrli birligi «men mundalap» turady.

Júsip Balasaǵyn «Qutty bilikti» 1069—1070 jj. Balasaǵyn qalasynda bastap, on segiz aidyń ishinde Qashqar qalasynda aiaqtaǵan. Qoǵamdyq áleýmettik máni tereń, halyqtyń moraldyq etikalyq baǵdarlamasy ispettes bul eńbegin Qarahan memleketiniń sol kezdegi bileýshisi Tabǵash Arslan han Boǵrateginge tartý etken» («Qutadǵý bilik» Qazaqsha internet entsiklopediiasy).

«1911 jyly Qazan qalasynda shyqqan Qurbanǵali Hamedovtyń «Taýarih Hamsa» (Bes tarih) atty jylnama kitabynda «Balasaǵun», «Qutadǵý bilik» degen sózderdiń maǵynasyna túsinikteme berilgen. Onda Balasaǵun – mánerlep qashalǵan tas qala, Qutadǵý bilik – qut, baqyt, bilim degen maǵynada. Bul kitapty Balasaǵunda týǵan bir sahaba, taqýa jazyp shyǵarǵan. Ámmá bul kitapty Qashqarda tamamdap, Marshyq (Shyǵys) máligi Tabǵash Býrahannyń quzyryna usynǵan. Málik onyń eńbegin qadirlep, jaryqtap, ári ulyqtap Has Hajyb (Hannyń ýáziri, ministr) degen ataq berip, erekshe iltipat bildirgen, sol úshin ol Júsip, Uly Has Hajyb atanyp, ataq-dańqy jer júzine jaiyldy.

Bizge osy Qarahan dáýirinen eki úlken ádebi eskertkish jetken. Birinshisi, Balasaǵun perzenti Júsip Balasaǵunidyń «Qutadǵý bilik» atty dastany, al ekinshisi Mahmut Qashǵaridyń «Diýani luǵat at-túrik» shyǵarmasy» («Tarazdan shyqqan tarlandar - Qazaq tarihy»).

«Ejelgi Túrkistannyń batysy men shyǵysynda birdei IH ǵasyrdan bastap-aq yqpaldy irgeli eldik qurǵan Qarahandar áýletiniń biligi dáýirlep turǵan zamannan (841-1212 j.j.) bizge jetken Júsip Has Hajibtyń «Qutty biligi» adamzat órkenietiniń ólmes qazynalarynyń baǵa jetpes asyl murasy. Osyndai keń tolǵamdy, tarihi, parasatty paiymdaýlar mol ǵylymi oidyń, aqyndyq ónerdiń úzdik dara týyndylardyń dúniege kelýine belgili bir órkenietti ahýaldyń qunarly topyraǵy, tarihi-áleýmettik orta tynysy men qoǵamdyq saiasi jaǵdailardyń zańdylyqtary bolǵany kúmánsiz.

Bul klassikalyq shyǵarma sol kezdiń ózinde belgili dárejede tarihi-ideologiialyq, psiho-pedagogikalyq, ádebi-mádeni dástúrdiń, kórkemdik–estetikalyq tanymnyń qalyptasqan mektebiniń bolǵandyǵyn meńzeidi. Mundai kólemdi shyǵarmalardyń dúniege kelýi, jazylýy–tutas bir shyǵarmashylyq kezeńniń, óristi dástúrdiń jemisi. Sol kezdiń ózinde-aq túrli irili-usaqty, mándi-mánsiz san alýan shyǵarma, jazbalardyń bolǵandyǵyn búginge deiin saqtalyp kelgen túrli tizbelerden jaqsy ańǵarýǵa bolady. Bir qyzyǵy, Orta Aziia men Qazaqstan jerinde jazylǵan shyǵarmalar jónindegi kóne sipattamalarda, bibliografiialyq tizbelerde osy eńbektiń aty atalmaidy. Máselen, Ábý Seit Sámádidiń (1113 j.ó.) belgili «Kitáb Ál-ánsáb»  atty eńbeginde, sol dáýirdegi belgisiz, usaq avtorlar jóninde júzdegen bet maǵlumattar jazylǵanda, Júsip Balasaǵunidyń álemge aian eńbegi haqynda esh derek túspegen. Atalyp, tústelip, hattalyp en taǵylǵan shyǵarmaǵa qaraǵanda «Qutty biliktiń» bizge tutastai saqtalyp jetkeni erekshe jaǵdai.

Túrki mádenietiniń uly da ulaǵatty ádebi eskertkishi «Qutadǵu bilik» dastanyn jazǵan Júsip Balasaǵunidyń ómiri men qyzmeti, maqsaty, jas shamasy haqynda derekterdi negizinen shyǵarmanyń óz mátininen ǵana tabamyz. Dastannyń el ómirindegi mańyzy, sipaty men qasieti, murat-maqsaty men tili jaily maǵlumattar da mátinde kezdesetin avtordyń óz paiymdaýlarynan jaqsy ańǵarylady. Bul taqyryp búgingi kúnde óte ózekti jáne áli de tereń zertteýdi qajet etedi.

...Júsip Has Hajib Balasaǵun–HI ǵasyrdyń asa kórnekti aqyny, esimi kúlli shyǵys elderine belgili bolǵan danyshpan-oishyl, entsiklopedist-ǵalymy, belgili qoǵam qairatkeri.

Júsip Balasaǵun óz zamandastaryna jáne ózinen kóp jyldar keiin ómir súrgen urpaqtarǵa orta ǵasyrdyń ǵalymy, dálirek aitsaq, tabiǵattaný, rieziet (matematika), fálákiát (astronomiia), tarih, arab-parsy tilder bilimi t.b. tolyp jatqan ǵylym salalaryn jete meńgergen ǵulama ǵalym retinde jaqsy málim bolǵan.

Áitse de, Júsiptiń esimin álemdik ádebiet tarihynda máńgilikke óshpestei etip jazyp qaldyrǵan birden-bir tarihi-ádebi murasy–«Qutadǵu bilik» dastany. Bul dastan kázirgi túrki tildes halyqtardyń orta ǵasyrdaǵy tarihy, qoǵamdyq saiasi ómiri, ǵylymy, ádebieti men mádeni dárejesi, ádet-ǵurpy, nanym-senimi t.b. jóninde asa qyzyqty da qundy, ári qyrýar mol derekter beretin kórkem týyndy. Aqyn «Qutty bilikte» qandai adam «Uly Has Hajib» bolyp isteýi múmkin degen saýal qoiyp, oǵan ózi egjei-tegjei jaýap aitady. «Uly Has Hajib-ámirshi-patshanyń kórer kózi, esiter qulaǵy, ol memleket zańdary men sol eldiń ádet-ǵurpynyń durys oryndalýyn qadaǵalap otyrady. Sondai-aq, uly-ýázir-qazyna isin basqarýshy adamǵa, saraida qyzmet etetin han kóshirýshiler men qolónershilerge patsha atynan ámir etedi, elshilerdi qabyldap, shyǵaryp salady, resmi túrdegi saltanatty jiyndardyń zańǵa sáikes ótýin qadaǵalaidy, ári kedeiler men jetim-jesirlerdiń aryzyn tyńdap, ony elikbekke, iaǵni Tabǵash Qara Bogra hanǵa jetkizip otyrýy tiis». Buǵan qarap, Júsip Balasaǵunnyń patsha saraiynda qandai qyzmet atqarǵanyn emes, sonymen birge aqyn «Qutty bilikte» ózine óte jaqsy tanys máselelerdi meiilinshe tereń bilip baryp jazǵanyn da ańǵaramyz.

«Arabsha, tájikshe kitaptar kóp. Al, bul–bizdiń tilimizdegi tuńǵysh danalyq jinaǵy». «Bizdiń tilimiz» dep aqyn túrki tilin aityp otyrǵany málim. Sondai-aq bul dastanǵa qarasózben jazylǵan kirispede shyǵarmanyń tili jóninde aitylǵan mynadai pikir bar: «Shyǵys elderinde, búkil Túrkistan halyqtarynda túrki sózderimen bograhan tilinde jazylǵan budan artyq kitap joq». Tabǵash Qara Bogra han áýleti Qarahan memleketinde bilik júrgizgen dáýirde keńinen taraǵan jazba-ádebi til kezinde «bograhan tili» dep te aitylǵan.

Sonymen, «Qutty bilik» dastanynyń tilin kazirgi túrki tilderiniń qaisy tobyna jatqyzýǵa bolady degen saýal týady. Bul jóninde búgingi túrkologiia ǵylymynda ártúrli pikir aitylyp keledi. Mysaly, S.E.Malov «Qutty bilik» kóne uiǵyr tilinde jazylǵan deidi, óitkeni, shyǵarmany aýdarǵanda uiǵyr sózderi kóp kezdesken» (jáne nusqanyń bireýi uiǵyr tilimen kóshirilgen; Vena nusqasy).

Al A.I.Sherbak qarluq tilinde, G.F.Blagova dastandaǵy sózderdiń taldaný sipatyna qarap, bul shyǵarma qarluq-qypshaq tilinde jazylǵan degen qorytyndy jasaidy.

Ol qalai bolǵan kúnde de Júsip Balasaǵun óz dastanyn sol kezde Qashqardan bastap, sonaý Amýdariiaǵa deiingi ulan-ǵaiyr ólkeler men ýálaiattardy ózine qaratqan Qarahan memleketinde ómir súrgen túrki taipalarynyń bárine birdei túsinikti, ortaq tilde jazǵany daýsyz. Onyń ústine esimi kúlli álemge belgili shyǵystanýshy-ǵalym V.V.Bartoldtyń: «qarahan eliniń azamattary ózderin uiǵyr dep ataǵan emes, Júsip Balasaǵun úshin ózi jazǵan til uiǵyr tili bolǵan emes»-degen ádil pikir aitty.

Júsip Has Hajib Balasaǵunnyń, «Qutty bilik» dastanynyń búgingi kúnge deiin saqtalǵan úsh nusqasy bar:

Birinshisi, Vena nusqasy, ony Gerat nusqasy dep te ataidy. Bul qoljazba kázir Venanyń Koroldik kitaphanasynda saqtaýly tur. Sol úshin ony Vena nusqasy deidi. Al dál osy qoljazbany Gerat nusqasy deýiniń sebebi, bul qoljazba 1439 j. Gerat shaharynda kóshirilgen eken. Ony uiǵyr árpimen kóshirgen adamnyń esimi–Hasan Qara Seiil.

 Dastannyń osy Vena nusqasynyń taǵdyry qyzyq. Bul qoljazba álde kimder arqyly Gerattan Túrkiiaǵa jetkiziledi. Al, 1474 jyly «Qutty bilik» qoljazbasyn bireý satyp alyp, Stambýlǵa áketedi. Arada 300 jyldai ýaqyt ótip, 1796 jyly Avstriianyń belgili ǵalymy Iosif fon Hammer–Pýrgshtal Stambýlda diplomatiialyq jumysta júrgen kezde bireýden osy qoljazbany satyp alyp, ony Venadaǵy koroldik kitaphanaǵa syiǵa tartady.

Ekinshisi Kair nusqasy. Bul qoljazba arab áripimen kóshirilgen. Ony Kairdaǵy bir kitaphananyń sirek kezdesetin qoljazbalar qorynan 1896 j. nemis ǵalymy B.Morits tapqan. Belgili orys ǵalymy V.V.Radlov Peterbýrg ǵylym akademiiasynyń Aziia mýzeii úshin Kair nusqasynyń bir danasyn kóshirip alady. Kazir bul qoljazba Resei Ǵylym akademiiasy shyǵystaný institýtynyń Leningrad bólimshesinde saqtaýly tur.

Úshinshisi, Namangan nusqasy. Ony 1913 jyly A.V.Validov Ózbekstannyń Namangan shaharynan tapqan edi. «Qutty bilik» dastanynyń arab áripimen kóshirilgen eń tolyq sanalatyn osy nusqasy Ózbekstan Respýblikasynyń Ǵylym akademiiasynyń Ábý Raihan Ál-Birýni atyndaǵy shyǵystaný institýtynda saqtalyp keledi.

Al endi tarihnamaǵa keletin bolsaq ózbek ǵalymy Kaiým Karimov Namangan nusqasy boiynsha uzaq jyldar boiy zertteý jumystaryn júrgizdi. Sóitip, 1971 jyly dastandy kazirgi ózbek áripi negizinde transkriptsiia jasap, ony ǵylymi hattamasymen birge jeke kitap etip basyp shyǵardy.

Árine, joǵarydaǵy atalǵan úsh qoljazbanyń ár qaisysynyń ózindik erekshelikteri, iaǵni árbir qoljazbanyń ózindik artyqshylyqtary men kemshilikteri bar. Sondyqtan, ǵalymdar úsh nusqany da ózara salystyra zerttep «Qutty biliktiń» ǵylymǵa negizdelgen tolyq mátinin jasap shyǵý úshin kóp eńbek sińirdi.

«Qutty bilik» dastany jóninde tuńǵysh ret baspasóz betinde habar berip, onyń nusqasynyń bir bóligin 1823 jyly «Aziia» jýrnalynda bastyryp shyǵarǵan ǵalym frantsýz Jaýbert Amades boldy. Bul isti keiinirek vengr ǵalymy German Vamberi qolǵa aldy. Ol dastannyń birneshe taraýyn transkriptsiialap, nemis tiline aýdardy, oǵan túsinik beretindei sózdik jasady. Sonyń bárin qosyp, 1870 jyly «Qutty bilikti» jeke kitap etip shyǵardy.

Áitse de, munyń bári áli de aldaǵy úlken jumystardyń bastamasy ǵana edi. «Qutty bilikti» keń kólemde zertteý, ony basqa tilderge aýdarma jasaý salasynda keleli ister tyndyrǵan adam akademik V.V.Radlov boldy. V.V.Radlov bul shyǵarmany zertteý, aýdarý, baspaǵa ázirleý isterimen 20 jyl boiy (1890-1910j.j.) ainalysty. Dastannyń birneshe taraýyn nemis tiline aýdaryp, baspasózde shetinen jariialai bastady. Alaida, osy kezde «Qutty biliktiń» buryn belgisiz bolyp kelgen Kair qoljazbasynyń tabylýyna bailanysty V.V.Radlov shyǵarmany nemis tiline aýdarý jáne kitap etip shyǵarý jumystaryn ýaqytsha toqtatyp qoidy. Óitkeni aldymen Kair nusqasynyń erekshelikterin zerttep bilip alý qajet edi.

Qazaqtyń belgili aqyny, ári ádebiet zertteýshisi Asqar Egeýbaev «Qutty bilik dastanynyń qazaq ádebietiniń qalyptasyp, damýyna ideialyq-kórkemdik áseri» (dástúr, poetika jáne aýdarma máseleleri) degen taqyrypqa ǵylymi eńbek jazdy. Sondai-aq, ol aqyn retinde «Qutty bilik» dastanynyń túpnusqaǵa meiilinshe jaqyn poetikalyq aýdarmasyn jasap shyqty.

Poemanyń keibir úzindilerinen orys tiline birneshe ret S.E.Malov aýdaryp shyqty. Erkin aýdarmasy «Ǵylym baǵytqa ie» degen atpen 1971 jyly I.Grebnev arqyly júzege asyp, joǵaryda aitylǵandai, K. Karimov «Kutadǵu bilikti» ózbek tiline aýdardy. R.R.Arat joǵaryda aitylǵan úsh qoljazbamen úlken zertteý jumysyn júrgize otyryp, 1947 j. ǵylymi jinaqty jazyp shyqty. «Qutty bilik» atty «Qutadǵu biliktiń» tolyq mátinin orys tiline S.I. Ivanov Moskvada 1983j. aýdaryp shyqty.

Jekelegen báiitterdiń basylymy akademiialyq dárejede akademik A.I.Kononov pen S.I.Ivanovtyń redaktsiialyq etýimen júzege asty. 1970 j. Leningradta «Qutadǵu bilikke» arnalǵan IV-túrkologiialyq konferentsiia ótip, onda bul eskertkishti tereń zertteýdiń aýqymyn keńeitý qajettiligi aitylyp ótti.

Balasaǵuni shyǵarmashylyǵyn jalpy mádeni orta kólemde alǵashqy arab halifatynyń qurylýymen bailanysty zertteý kerek ekenin alǵash nemis ǵalymy Otto Alberts  usyndy, ol Balasaǵun kózqarastarynyń áigili ǵalym Ibn-Sinamen bailanysyn, atap aitqanda, onyń etika týraly kózqarastarynyń ushtasyp jatatyny týraly aiqyndamasyn usyndy. Sonymen qatar, Alberts Aristotel men Júsiptiń etikasyn salystyryp zertteýge áreket jasady.

Balasaǵunnyń shyǵarmashylyǵyn zertteýde orystyń shyǵystanýshy ǵalymdary V.V.Bartold pen S.E. Malov, belgili keńes tarihshysy men ádebiettanýshy ǵalymdary S.E.Bertels pen A.I.Samoilovich, A.I.Kononov jáne basqalary oidaǵydai nátijege jetti. Biraq bul eskertkish lingvistika, ádebiettaný jáne tarihi - mádeniet salasynda qundy bola tursa da, shyǵystyń oishyl ǵalymynyń eńbekterin zertteý kóbinese tarihi-filologiialyq josparda júrdi. Ǵalymdar eńbektiń filosofiialyq turǵydan zerttelýin ulǵaitýdyń qajettiligi týǵanyn atap kórsetti. Balasaǵunnyń «Qutadǵu biligi» sol kezdegi resmi ádebi til–arab tilinde emes, túrki halqynyń tilindegi birinshi entsiklopediialyq eńbek bolyp tabylady. Muny Balasaǵunnyń ana tilge súiispenshiligi, halyqtyń tól perzenti, shynaiy ókili dep bilýge bolady. Sol kezdegi áli kóshpendilikten aiyryla qoimaǵan ortaaziialyq qarahanidter áýletine damyǵan otyryqshy aimaqtardaǵydai (Maýrennahr, Shyǵys Túrkistan) bileý saiasatyn júrgizýge umtylý tán boldy. Sondyqtan da, bul eńbek kóshpeli qarahanidterge túsinikti bolý úshin túrki tilinde jazyldy dep atap kórsetti A.A.Valitova. Biraq «Qutadǵu bilik» tek qana saiasi traktat emes, ol sol ǵasyrdaǵy ártúrli ǵylym men mádeniet salalarynyń da damýyn da kórsetti. Bul eńbek avtordyń ómirdi kórsetýdegi filosofiialyq paiymdaýynyń tereńdiligin, adam quqynyń sol zamandaǵy damýyn kórsetedi. Jalpy alǵanda, Balasaǵun eńbegi keń kólemdi filosofiialyq minez-qulyqty, praktikalyq ómirdiń estetikalyq kózqarasyn kórsetedi. Júsip Balasaǵunnyń «Qutadǵu bilik» poemasy túrik tilindegi musylman dinin úgitteitin birden-bir ejelgi eńbek bolyp esepteledi dep atap kórsetti A.I.Kononov. Poemanyń filosofiialyq negizinde musylmandyq elementter qalyptasqan dep esepteledi. A.I.Kononovtyń aitýynsha, J.Balasaǵunnyń «Qutadǵu bilik» poemasy ázirge, ertedegi túrik tilinde jazylǵan shyǵarmalardyń ishindegi musylman ideologiiasyna negizdelgen jáne sol «ideologiiany» ýaǵyzdaǵan birinshi shyǵarma.

Júsip Balasaǵunnyń «Qutty bilik» atty tarihi-filosofiialyq ǵylymi shyǵarmasyn jan-jaqty zertteý kazirgi ýaqyttyń keleli máselesi. Ol orta ǵasyrlyq halqymyzdyń mádenietin, shyǵys mádenietimen salystyra zertteýge jol ashady» («Qutty bilik» eskertkishiniń tarihi tanymynyń qalyptasýynyń kórkem-ideialyq áseri»  J.Abeýova, B.H.Tajibaev. Taraz qalasy).

Endigi sózdi ózimizdiń jáne de ózge elderdiń ǵylym álemine bereiik:

«Qutadǵý bilik» - musylman idelogiiasyna negizdelgen, sol ideologiiany nasihattaityn, túrki tilinde jazylǵan jalǵyz eńbek. Dastanda qai zamanda bolsyn barlyq ǵalymdardy tolǵandyryp kelgen jalpy adami ideialerdyń, izgi murattar men oilardyń ózindik erekshe kórkem de, asa aishyqty beinelenýi -poemanyń sarqylmas rýhani qazyna kózi ekendiginiń dáleli» (Andrei Kononov, akademik-ǵalym, filolog, túrkitanýshy).

«Qutadǵý bilik» - ejelgi uiǵyrlardan qalǵan qundy eńbekterdiń biri. Týyndy ataýynyń negizgi bóligin qurap turǵan «qutadǵý» sózi «qutadmaq» etistiginen shyqqan. Al «qutadmaq» - «qut iesi etý, qutqa jetýine kómektesý» degen maǵynany bildiredi. «Qutadǵý bilikti» nemis tiline aýdarǵan ǵalymdar Vamberi men Radlov kitapta jii kzdesetin «qut» sózin «baqyt» dep, al «Qutadǵý bilik» degendi «Baqyt ákeletin ilim» dep aýdarǵan.

...Búkil túrki halqyna ortaq uly tulǵa, oishyl aqyn Júsip Has Qajyb «Qutty bilik» atty ólmes eńbeginiń ataýyna engen «qut» sózin danyshpandyqpen tańdap alǵan. Sebebi, túrki memlekettiginiń tarihynda «qut» sózi erekshe rólge ie. Ejelgi túrkilerdiń nanymy boiynsha, qut degenimiz – qandai da bir bilik kúshi emes, ol – kieli sipatqa ie rýhani kúsh. ...Menińshe, «Qutadǵý bilik» -memleketti basqarý ǵylymy (saiasi bilik ǵylymy)» (Sadri Maksýdi Arsal, tatardyń tarihshy jáne til tanýshy ǵalymy, saiasatker).

«Ataqty uiǵyr aqyny jáne oishyly Júsip Balasaǵun (shamamen 1018-1086) Qyrǵyzstan Respýblikasynyń Balasaǵun qalasynda týǵan. Ol «árbir adam qoǵam aldyndaǵy óz mindetin oryndap, ózinen keiin jaqsy atyn qaldyrýy kerek» dep eseptedi. «Bári de dúniede umytylady, - dep jazady Júsip, - tek «izgi ister» men «dana sóz» ǵana ajaldy bilmeidi».

«Qutadǵý bilik» dastany – álem mádenietindegi tańǵajaiyp qubylys. Júsip Balasaǵun óziniń shyǵarmashylyq danyshpandyǵymen túrkitildes halyqtar jalpyálemdik mádeniettiń damýyna óz úlesterin qosa alatyndyǵyn dáleldedi» (Aziz Narynbaev, uiǵyrdan shyqqan tuńǵysh filosofiia ǵylymynyń doktory, akademik-ǵalym, tarihshy, Qyrǵyzstan Respýblikasynyń ǵylymǵa eńbek sińirgen qairatkeri).

«Júsip Balasaǵun túrkitildes halyqtyń taǵdyryn kóktemde bolatyn jandaný, oianý, qaita túleý kezindegi kórinisterine astarlap, meńzep, teńegen» (Nemat Kelimbetov, filolog ǵalym, túrkitanýshy).

«Júsip qazirgi Qazaqstan jerindegi Shý boiyna ornalasqan eski qalanyń biri – Balasuǵynda týǵan. Osydan Júsip Balasaǵun atalyp ketken. Bul qala sol kezderdegi Qarahan memleketiniń bir astanasy, ákimshilik jáne saýda-sattyq ortalyǵy bolǵan.

...Ár eldiń danyshpandary bizdiń kitabymyzdy ózderinshe atap júr. Qytaidyń oishyldary «Memleket ieleriniń danalyq erejeleri» dep atasa, Úndi kemeńgerleri ony «Jaily basshylyq kitaby», shyǵys patshalyqtary «Húkmet áshekeii», parsylar «Baqytqa jetkizetin ǵylym», keibireýleri ony «Patshalarǵa keńesshi kitap» dep atap ketken. Al túrikter jerinde bul kitapty «Qutadǵý bilik» deidi» (Hanǵali Súiinsháliev (1918-2006), filosofiia ǵylymdarynyń doktory, professor).

«Tarihi derekter boiynsha Balasaǵun («Bala» - kórikti qashalǵan tas, «saǵun» - qala degen mońǵol sózi) Uly Jibek jolynyń boiyndaǵy iri túrki qalalarynyń biri bolǵan» (Gúljamal Qortbaeva, filologiia ǵylymdarynyń kandidaty, Ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ-diń Shyǵystaný fakýlteti túrkitaný jáne únditaný kafedrasynyń dotsenti).

«Qutty bilik» - túrki eliniń el bolý jolyndaǵy qoǵamtaný, eltaný dastany dese de siiady.  «Qutty bilik» jazylǵan tusta «Igor jasaǵy týraly jyr» da, «Mońǵoldyń qupiia shejiresi» de dúniege kelmegen-tin. Orta Aziia, túrki tarihynyń alasapranǵa kiligip, túrki darabozdarynyń shashasyna da, sanasyna da shań timegen tunyq tusta týǵan týyndy sonysymen de qymbat.

...«Qutadǵý bilik» dastanynyń Orhon-Enisai jazbalarymen (Ú-Ú111 ǵasyrlar) tamyrlastyǵy jáne H1Ú-HÚ ǵasyrlardaǵy qazaq jyraýlarynyń úrdisimen, klassikalyq qazaq ádebieti úlgilerimen sabaqtastyǵy órkeni ádebi dástúr arnasyn tanytady. Qazaq maqal-mátelderimen, qanatty sózderimen, sheshendik sózder tabiǵatymen, Abai taǵlymynyń, Shákárim qajynyń kórkemdik dúniesiniń Júsip Balasaǵunnyń rýhani kórkemdik álemimen jarastyǵyn bildiretin jeliler óte kóp. «Qutty biliktegi» qazirgi qazaq ádebietinde qaz-qalpynda júrgen ushqyr sóz, maqal-mátelderdiń birqataryn ózbek, qyrǵyz, tatar, uiǵyr halyqtarynyń ádebietinen de kezdestirdik. Osylardyń ózi-aq dastannyń poetikasynyń tarihilyǵyn meńzeidi.

...Sońǵy bes ǵasyr jyraýlarynyń shyǵarmalarynan da óleń qurylymy, uiqas tizilimi, mazmun úndestigi, oi saryndastyǵy, poetikalyq rýhy jaǵynan «Qutty bilikke» qabysyp túsip otyratyn tustardy tym kóp ushyratamyz.

...Sondyqtan da «han tili» desek te, «qarlyq-qypshaq», «oǵyz-qypshaq», «túrki tili» desek te, «Qutty biliktiń» qospasy az, taza túrki tilindegi shyǵarma ekendigi daýsyz». (Asqar Egeýbai, aqyn, filolog ǵalym, «Qutty bilikti» alǵash qazaq tiline aýdarýshy).

Búgingi búkil álem ǵylymynyń Júsip Balasaǵuni jáne onyń uly eńbegi «Qutadǵý biligi» jaily bar biletinderi osy. Ózderińiz kórip otyrǵandai árqaisysynyń oi-tujyrymy ár jaqqa tartady, birde-bir tarihshy ǵalym Júsip Balasaǵunidiń qai ulttyń ókili jáne onyń «Qutadǵý biligi» qai elge arnalǵan jáne olardyń búgingi muragerleri kim degen suraqqa jaýap bere almaǵan.  Demek, búgingi qazaq tarihy ǵylymynyń jetken jeri, shyqqan «shyńy» osy. Kelińiz birge saralaiyq:

- «Qarahan áýleti bilik júrgizgen dáýirde ulan-ǵaiyr ólkeni alyp jatqan osy memlekettiń basqarý tártibin belgileitin erejeler, sondai-aq qoǵam músheleriniń quqyqtary men mindetterin aiqyndaityn tiisti zańdar joq edi» delinedi. Qate tujyrym. Qalyptaspaǵan salt-dástúri joq el, basy birigip memleket qura almaidy. Al, búkil álemge biligin júrgizgen Qaǵan basqarǵan Qaǵanatqa bulai baǵa berý, bul endi baryp turǵan saýatsyz, kórsoqyrlyq. Bundaidy atalarymyz «Kórmes túieni de kórmes» dep bir aýyz sózben tujyrymdaǵan. Bútkil jer betinde qazaqtyń ata saltynan asqan zań bolyp kórgen emes jáne eshqashan bola almaidy da. Bizdiń qazirgi zań dep júrgenderimiz kúnine «myń» qubylady. Al, qazaqtyń ata salty (ata zańy) 70 000 jyldan beri bir ózgermei keledi. Mine zań dep osyny ait.

        Sóz túsingen janǵa osyndai bilimdi, shariǵat pen tarihatqa tereń boilap, aqiqatqa kóz jetkizip, maǵripatqa ótken  jan uly qaǵanattyń bas ýáziri bolyp otyr. Demek, osyndai jandy Ádilet súigish, bilimdi jandy bas ýáziri (has qazysy) etip taǵaiyndaǵan Qaǵannyń bilimi de odan kem bolmaǵan. Eger memleket qurylymy, onyń biligindegi jandardyń ómirge degen kózqarasy, ustanǵan baǵyty, bilim deńgeii osyndai bilimdi bolmasa bul eńbek uly Qaǵanattyń ekinshi adamymen jazylmaǵan bolar edi. Biz mynany aiqyn túsinýimiz kerek, bul jerde Júsip atamyzdyń jalpy oidan shyǵarǵan eshteńesi joq.  Bundaǵy ǵaqliiat sózderdiń bári ejelgi Uly Adtardan qalǵan sóz. Ony aqyn kitaptyń atymen de  aiqyn kórsetken. «Qutadgý bilik» degenimizdi búgingi tilge aýdarsaq ejelgi Uly Adtar Qý Hud atalarymyzdyń bilimi bolyp shyǵady.

    -  Ózderińiz kórip otyrǵandai, qazaqtyń zertteýshi-ǵalymdarynyń eshqaisysy (Asqar Egeýbai, N.Kelimbetov, J.Abeýova, B.H.Tajibaev, H.Súiinsháliev, G.Kortbaeva t.b.) «tarihat» degen satydan ótpegendikten ózindik oi-pikirleri joq, bári de «biriniń aýzyna biri túkirip qoiǵandai» ózge eldiń (A.I.Kononov, S.I.Ivanov, S.E.Bertels, A.I.Samoilovich, I.Grebnov, S.E.Malov, A.I.Sherbak, G.F.Blagova, V.V.Bartold, V.V.Radlov, A.A.Valitova, Jaýbert Adams (frantsýz ǵalymy), German Vamberi (vengr ǵalymy), Otto Alberts (nemis ǵalymy), S.M.Arsal (tatar ǵalymy), A.Narymbaev (uiǵyr ǵalymy) t.t.) aýzyna qaraidy. Olar ne aitsa sony qaitalaidy. Osyndaida ǵalym bola ma eken,  kúni keshe (bar-joǵy bir myń jylǵa da jetpeidi) aramyzdan ketken óz atalaryn tani almai júrgen.

         Osynshama ózge eldiń ǵalymdarynyń eshqaisysy Oǵyz-Qarahan memleketinde, eńbektiń avtory Júsip Balasaǵundy da «meniń Atam» dep aita almaǵan. Olar ony budan myń, on myń, júz myń jyldan keiinde aita almaidy. Sebebi, bireýdiń atasyn meniń atam dep ataý, bul baryp turǵan aqymaqtyń isi bolǵan bolar edi. Demek, olardy ózgeniń atasyna meniń atam dep jabyspaǵandary úshin de «ǵalym» dep ataýǵa bolady, al ol bizdiń jaǵdaiymyzda kerisinshe bolmaq.

   -  Qolymyzdaǵy bar derekterdi  jáne jyrdyń maǵynasyn saralaýǵa eshqashan jańylysyp kórmegen, búkil álem shejiresiniń kilti, iaǵni búgingishe aitqanda «kody» qazaqtyń ana tilin, onyń «sóz túbirin» jáne Adai  shejiresin qoldanamyz:

        «Qutadǵý bilik» - Qý, Ud, Qut (Qud), Ad, Gý (Adgý) degen birikken sózderden turady.

        «Qut. Meiram sopy erterek ólip qalyp, Nurfaia báibishe kóp zaman bes berekeniń birine qosylǵan báibishe bolyp, halqyna uitqy, qut báibishe atanǵan eken (M-J., 16). Sholpan bir ul perzent taýyp, sol sebepti «aiaǵy qutty» boldy (M. Dýlat, 134);

        «Qut» sóziniń búkil Sibir túrkilerinde shamandyq dúnietanymmen aralasyp jatqan uǵym ekenin ańǵarý qiyn emes. Qamnyń negizgi ainalysatyn isiniń deni osy «qut». Ólgen adamnyń qutyn qurmettep shyǵaryp salý, ata-babalardyń qutyna arnap as berý, qurbandyq shalý; aýyrǵan, baǵy taiǵan adamnyń qashqan qutyn qaitarý t.t. siiaqty asa kúrdeli mindetter shamanǵa júkteledi. «Qut» sózi jalpy túrkilik. Baiyrǵy túrikterde birneshe maǵynada qoldanylǵan: 1. jan, ómirlik kúsh, rýh; 2. baqyt, dáýlet, jaqsylyq, joly bolý, baǵy ashylý t.b. 3. kisilik, ulylyq; qazaq pen qaraqalpaqtarda qut: 1. ómirlik, kúsh, rýh; 2. mal-jandy qorǵaityn tumar; 3. baqyt; tývalyqtardy qut: jan, tirshilik kózi; hakastarda hýt: jan, rýh, ómirlik kúsh; monǵoldarda hýtag: baqyt, jaqsylyq; manchjýrlerde hýtý: baqyt (Baskakov N.A. Iaimova N.A. Shamanskie misterii Gornogo Altaia. Gorno-Altaisk, 1993. S 11. Qorqyt ata: 596).

        Keibir zertteýshiler Qorqyt sóziniń túp tórkini «kór» jáne «qut» degen eki sózden turatyndyǵy. Osy oraida «kór» sóziniń gor, gór, gýr siiaqty fonetikalyq nusqalary bolǵanyndai, «qut» sóziniń de gýt, ǵut, hýt deitin varianttary kezdese beredi. Sondyqtan da áýelgide Ǵurǵut, Górgýt, Gorgýd, Kórhýt, Kórǵut siiaqty tulǵalarda aitylýy ábden yqtimal. Ázirbaijansha qazir de Gorgýt, túrkimenshe Gorkýt bolyp aitylady. Qut adamǵa jelep-jebeýshi kieli kúshterdiń, rýhtardyń, basqa dúnie iesiniń arqasynda qonady. Ony keri qaitaryp alatyndar da sol kúshter. Qatty qoryqqanda «quty qashty» deidi qazaqtar (Qorqyt ata: 596).

        L. Býdagov qut sóziniń birneshe maǵynasyn beredi sonyń bir-ekeýi mynadai: dj. tat. قوت kýt, jizn, schaste; serdtse, hrabrost, v alt. dýsha, prisýtsvie dýha: قودي جقتي dýsha vyshla, t.e. rasterialsia ot straha, kir. qutty kún schastlivyi den, quttyqtaý jelat zdorovia, schastia, dat blagoslovenie, obilie (o Bog) [19, b.69-70]. Qazaqtar «qut» keldi dep ár nárseni yrym – jora retinde tutynǵan. «Qut» ketse yrysym birge ketedi dep túsingen. Tabiǵattyń qubylystaryn da: jańbyr, qar molynan jaýsa soǵan bailanysty adam ómirindegi ózgeristi «qutty» qubylys dep uqqan. Q. Halid: Tarihshylar «Qudatǵý bilik» týraly osy kitap atyna asa qanyq bolmaǵany úshin biraz túsinik jazý kerek boldy. «Qudatǵý bilik – qutadǵý bilik» bop jazyla beredi, ekeýi birdei bilik – bilý, «qud» - kút (ekeýi – qut) degeni bul arabtyń «kútib» sózinen alynǵan, til – sóz. «Qutyb» – ár nárseniń baiandy bop baiyzdap turýyna aitylady, sol úshin «qutyb juldyzy» ataýy bar (Temirqazyq juldyzyn aityp otyr).

        «Qut» – baqyt maǵynasynda, «oǵan pálen jerge qut boldy» deidi, iaǵni «sonymen ol baqytty boldy» demekshi, quttyqtaǵanda «qutty bolsyn» deý osydan». Osy kitapta berilgen túsinikte: «Qut» ataýy arabtyń «qutyb» sózinen alyndy deý shyndyqqa kelmeidi. «Qut» – óz aldyna uǵym beretin ertedegi túrki sózi, maǵynasy – «baqyt», «jan», «baqytty bolý» – deidi [57, b.240-297]. Qut a. [qut: pisha, propitanie] – izobilie; schaste; blagodat. (KRTSAIZ, 171); Qut zat. Baqyt, bereke (ЌTTS, 96); KÝT– qut, baq, dáýlet (M.Q.); Qut > dáýlet. Qut > kót <> kot.

       Ahmetianov bylai deidi: Naibolee izvestnym iz nih ý sovremennyh tatar, bashkir i chývashei, a takje ý mariitsev i ýdmýrtov iavliaetsia kot, kýt, hat, dýsha, dýh; schaste, blagopolochie; ýiýt; dostoinstvo, horoshii vid, imeiýshii paralleli vo vseh altaiskih iazykah, vkliýchaia daje koreiskii (gut (magiia), sm. Ramstedt 1949: 132). Po vsei veroiatnosti, dannoe slova obrazovalos v drevnetiýrkskih dialektah i rasprostranilos iz nih na sosednie iazyki, ibo imenno v tiýrkskih iazykah mojno naiti naibolee drevnie, ishodnye foneticheskie varianty, sm. alt. koot «ýteshenie, otrada» (nariadý s kýt «dýsha»), dr. – tiýrk. gamut «schaste, blagodat» (Gabain 1951: 331), «velichie, dostoinstvo» (DTS: 439). Ý ketov kut, kyut «dýh-pomoshnik shamana» (Donner 1933: 88) veroiatno, zaimstvovano iz tiýrk. *kayut. [2, b.34]. Tob. qrtqa kýrtka, qrtqeiy starýha (Býdagov, 1871: 49). Qazaq tilinde Kótibar, Boqkót degen kisi esimderi bolǵan.

       Túiin. Qut pen baqyt, baqytpen baqsy maǵynalas sózder. Máshhúr-Júsip qut leksemasyn baqyt dúnieden tys jaratýshy siiaqty qoldanǵan. Qut jaqsylyq ákelýshi dep túsingen. Qut > qorqyt > q...q (erkektiń jynys múshesi) > kótek (k..t) túbirles sózder siiaqty. Qut (q...q) > umaimen in (en) s...k (etistik) tas..q, tylaq (tylak, patochka, iazychek (anat.) L. Býdagov, 1869: 755 b) (tylaq//tilshik bir sóz) qozǵalys, urpaq (uryq) ákelýshi tirshilik iesimen tyǵyz bailanysty. Quttyń maǵynasy biz oilaǵandai jeńil-jelpi bir nárse emes, asa tereńde jatyr. Qaza berse, tuiyqqa tireledi. Onyń arjaǵynda tirshilik – ómir jatyr. Tylaq > tas...q > tal > tul semantikalyq jaǵynan óte jýyq tyǵyz bailanysty. Tereńirek barǵanda báribir ómir, tirshilik, qozǵalys degenge keledi. Adam + Rýh + Arýaq + Adam (urpaq) arqyly máńgi jasaidy ólim joq degenge ákeledi. Kieli adam qut ákeledi dep uqqan. Aiaǵy qutty bolsyn! – deidi. Negizinde kie men qut maǵynasy da mán-mazmuny da bir. Fetish (feteshizm) – qut sózinen dinniń bir tarmaǵy kelip shyqqan» (A.Q. Turyshev «Máshhúr-Júsip shyǵarmalaryndaǵy mifologiialyq leksika» 3 tom. Pavlodar-2008).

        Qý – Qýman (Qý Mannyń urpaqtary), ejelgi batys jazbalary qazaqtardy «Kýmandar» dep hattaǵan;  Osy túbirden bizdiń sózdik qorymyzda Quda, Qudaǵai, Qudai «Sybap alyp, ...yqpai, «qudai – shunaqtan» (Juban Moldaǵaliev), Qý adam (Qýlyq jasaityn, ailaker adam), Qý túlki, Qý dúnie, Qý tirlik, Qý súiek (Qur qý súiek etsiz óńi betsizdiń (Júsip Balasaǵun), Ata jolyn qýý, Qý bas, Qý siraq, qulaq, qýlyq, qulama jar, qumalaq  degen siiaqty uǵymdar dúniege kelgen. Kúni búgingi qazaqtyń sózdik qoryndaǵy Ý, Sý, Bý, Jý, Ný, Tý, Gý, Zý, Rý, Aý, Qý degen uǵymdardyń barlyǵy túp tamyryn Qý atamyzdan alady. Bulardyń bári Qý atamyzdyń laqap attary, iaǵni búgingishe aitqanda osy uǵymdardyń «avtory». Kúnniń de avtory osylar. Qý jáne Ún (Úndi-ariiler, Úndister) degen eki birikken sózderden turady. Shamaly mektep kórgen bilimi bar, aqyl-esi durys jandarǵa bul daýǵa jatpaýǵa tiis.

       Kúnniń sóz túbiri «Ún». Al ún aýyzdan shyǵatyn dybys. Dybysta (únde) óz-ózinen shyqpaidy. Onyń ar jaǵynda sol dybysty shyǵaratyn til bar. Búgingi Qaz Adailar sol ejelgi túptegi Adam atanyń qarashańyraǵynyń ieleri. Álemdi bilegen qaǵannyń bas tańbasynyń «Til» bolyp, al Adailardyń «til tańbaly Adailar» dep atalatyndarynyń syry osy. Shyndyqtyń aty shyndyq. Odan eshkim eshqaida qashyp qutyla almaidy. Muny moiyndaý, moiyndamaý  óz erkińde. Ár kim de óz sanasynyń, iaǵni aqyly men biliminiń jetken jeriniń «qonaǵy» bolmaq. Bilimiń jetpegen «aýylǵa» qonaq bolyp,  «qyrǵa da» shyǵa almaisyń.

             «Qyrqadan qyrǵa qarasa,

             Qyryq shalǵysyn kúnine

             On eki silkip tarasa;

             Qý tóńkerse aspannan

             Úsh tilegen bappenen.

             Daýylpaz soqsa astynan

             Jelbegei kúreń atpenen,

             Baýyry shubar, syrty kók

             Qarshyǵa qusqa jarasar!

             Alas bolyp adasqan,

             Munar bolyp tuldasqan,

             Musylman bolyp dindi ashqan;

             Munyń bári jigitter,

             Bir kisiden tabylmas –

             Astana jurtqa jarasar» (Murat Móńkeuly «Bes ǵasyr jyrlaidy» Almaty-1989. 131 bet). 

       Bastaǵan sózimizdi aiaqtap jyrǵa túsinik bere keteiik: Bilimsiz adam qyrqadan oiǵa qaraidy (tumsyǵynyń astynan basqany kórmeidi), bilimdi adam qyrqadan qyrǵa qaraidy. Qaraǵanda da jái qaramaidy. Qyryq shalǵysyn kúnine on eki silkip taraidy.   

      Qyryq shalǵy ejelgi qazaqtyń handary men qaǵandarynyń qyryq ýáziri, iaǵni «Ǵaiyp eren qyryq shilten» atanǵandar. Nazar aýdaraiyq Ýázir sóziniń túbiri Áz ekenine, jáne bul sózdiń tolyq maǵynasy Ýá (Ýa, Aýa), Áz (Az) jáne ir (bir, pir) degen birikken sózderden turady. Maǵynasy Aýa ana men Áz (Qazaq) áýlie eń birinshi, iri pir degen sóz bolyp shyǵady. Sóz túbiri jańylyspaidy. Sóz reti kelgesin toqtala keteiin, jalpy tarihshy qaýymǵa óte qiyn, sebebi tarihqa tereń boilaǵan saiyn atalarymyzdyń uly isterin búgingi kúnnen izdeisiń. Taba almasań janyń kúizeledi. Elbasymyzdyń «qyryq ýázirleri osyndai atqa laiyq pa?», tipti solardyń eshqaisysy «Qutadǵý bilikti» bile me eken? Ái, qaidam? Qazaqtyń ana tilin mensinbeitin jandar ony qaidan oqysyn.

      Qazaq qaǵanattarynyń qarashańyraǵy On eki atadan quralǵan. Bul quramǵa kirip, sol quramda máńgi qalý úshin barlyq rýlar Adami qasietteri turǵysynan jarysqa qatysyp,  búgingishe aitqanda «konkýrske» túsken. «Konkýrstan» ótkennen keiin de eger olar Ata saltynyń talaptaryna sai bola almai qalǵan jaǵdailarynda «on eki Ata» quramynan shyǵarylyp ornyn basqalar basqan.

      «Qý tóńkerse aspannan». Mine «Qutadgý biliktegi» Qý (Qýman) ata esiminiń qazaq shejiresindegi kórinis tabatyn jeri. Qý esimi aspandaǵy Qudai degen maǵynany bildirip tur.

      «Úsh tilegen bappenen». Úsh sany Qosai atamyzdyń sandyq ataýy. Úsh tilek tileýdiń bastaý alatyn jeri osy. Tilek qabyl bolyp búkil adamzat balasy sýǵa ǵaryq bolǵanda tek qana Qosai atanyń qaýymy men urpaǵy aman qalyp tirshilikti ary qarai jalǵastyryp ketedi. Bizdiń sózdik qorymyzdaǵy sóilem arasyna qoiylatyn útirler, núkteler men qos núktelerdiń syry osy. Ózderińiz kórip otyrǵandai útir – Ud, núkte - Nuq, qos núkte - Qosai Nuq bolyp tur. Sóz túbiri jańylyspaidy.

      «Daýylpaz soqsa astynan

      Jelbegei kúreń atpenen» Daýylpaz -  bul sózde eki túbir sóz bar Aýyl jáne Az. Bul sózdiń maǵynasy álemniń barlyq mádenietin kádimgi qazaqtyń aýylynan (qazaq aýyldan) shyqqan Áz atamyzdyń urpaqtary «Jelbegei kúreń atpenen» jelip júrip taratty degen sóz.  Kúreń atty da qolǵa úiretken solar bolatyn.

       Biz astana jurt ataný jolynda:  Alas bolyp adasyp, Munar bolyp tuldasyp, Musylman bolyp dindi ashqan» elmiz. Bul bir adamnyń qolynan kelmeitin sharýa, bul tek astana jurtqa jarasady. Qazaqtyń astanasynyń ataýy Astana dep qoiylýy óte sátti qoiylǵan ataý. Elbasymyz aitqandai biz sol kieli ataýǵa laiyq urpaq tárbieleýge tiispiz. Ol úshin el biliginiń tutqasyn ustaǵan ár bir azamattan «Qutadgý bilikten» synaq alynyp baryp taǵaiyndalýy kerek.

       «Eń eski zamanda túrik jurtynyń atalary – So (Sá, Saq dep atalady M.Q.) degen halyq bolypty. Sol halyqta Ejen-shidý degen han bolyp, onyń Aspan qyzy qatynynan týǵan tórt balasy bolypty: bir balasy aqqý bolyp ketipti. Bir balasy qytaisha Ki-ǵý degen eken. Ol Apý men Ǵan degen dariiada padishalyq qylypty. Bir balasy Shý-si degen dariiada padsha bolypty. Úlken balasy Nadýlýsha degen. Ol Basi-chý Si shi degen taýda bolyp han ordasy sonda bolypty. Taýdyń biiktiginen ol el sýyqtan óletuǵyn bolǵan soń, Nadýlýsha ot jaǵýdy úiretip, elin sýyqtan saqtaǵan soń, ózge týysqandaryna qaraǵan elder de soǵan qarap, atyn – Túkiý qoiypty. Túkiý degen – dýlyǵa degen sóz. Qytaida «R» degen árip joq bolǵan, Túkiýdyń ortasyna «R» qosylyp «týrký» bolady.

       Osy aitylǵan qytai sózine qarasańyz, Ejen-Shidý degeni – onyń bir balasy aqqý bolyp ketti degeni Altaidaǵy Qý ózenindegilerge han boldy degennen shataq bolǵan. Olardyń qalǵan násili – osy kúnde Kýmandinskii dep oryssha atalyp otyrǵan elder, osy kúnde de So dep atalatuǵyndary bar. Qý ózenindegiler ózderin qýkishi dep ataidy. Joǵarǵy Ejen-Shidý degen Shis paiǵambar bolsa kerek. Ejen-Shidýdiń bir balasy Qi-ǵý degeni qyrǵyz degeni bolady. Sebebi, qytaida «R» joq jáne sózdi qysqartyp aiaǵyndaǵy áripti tastap aitatuǵyn ádeti bar. Qi-ǵýdyń ortasyna «R» qosyp, aiaǵyna «zi» qossańyz qyrǵyz bolady. Onyń maǵynasy – elsiz de óz erkimen júrgen taǵy degen sóz dep Nájib Ǵasymbek qytai sózderin jazǵan shejirelerden alyp jazady.

      Ejen-Shidýdyń bir balasy Chý-si degen dariiada boldy degeni – Chý dariiasyndaǵylarǵa han boldy degen sóz jáne eń úlken balasy – Nadýlýsha Basi-chý – Si-shi degen taýda boldy degeni – Shý dariiasynyń basyndaǵy jartasty taýda boldy degeni. Sebebi Chý – ózen aty, si – degeni halyqtar degeni, shi – degeni biik jar tas jáne Ábilǵazy han hám basqa musylman shejirelerinde eń buryn ot jaqqan peshti jyly úidi shyǵarǵan túrik deidi. Bul qytai sózinde ot jaǵyp úiretken Nadýlýsha Týkiý iaǵni Týrký atandy deidi.

      ...Shejire jazǵandar keide Se dep te jazady.

      ...Aqyrynda joǵarǵy qytai sózinen tabylǵany, bizdiń halyq So iaki Sit, iaǵni Shis násilinen. Qytaisha Týkiý, bizshe túrik atanǵan halyqtan shyqqanymyz anyq boldy. Ol So, iaki Sit halqy kóbeiip, qozǵalǵandyqtan tórt bólek bolyp, biri Altaidyń Temirqazaq jaq tumsyǵyndaǵy Qý ózeninde bolyp Qý eli, oryssha Kýmandy atanǵan. Ekinshi bólegi Apý men Qan iaǵni Abaqan menen Enisei ózeni arasynda bolyp qyrǵyz atanǵan. Úshinshi bólegi Altaidaǵy Shý ózeninde bolyp, qytaisha Chý – ksi, oryssha Chýiskii atandy. Tórtinshi bólegi – qytaisha Týkiý, bizshe túrik atanyp, Shý ózeniniń joǵarǵy basyndaǵy Jar tasty taýda boldy. Bári Týkiýǵa qaraǵanda, Týkiý bizdiń tilshe túrik patshalyǵy atanǵan. Keiingi kezderde áldeneshe handyqqa bólinip, ár túrli atpen atalǵandary kóp bolsa da, sonyń bir tabynan túrik aty joǵalmaǵan.

     ...Qytai shejiresinde Túrki jurtynyń arǵy atalary – bir urǵashy qasqyrmenen hýn atanǵan jurttyń qol-aiaǵyn kesip dalaǵa aparyp tastaǵan on jasar baladan týǵan deidi» (Shákárim Qudaiberdiuly «Túrik, qyrǵyz-qazaq hám hangdar shejiresi» Almaty-1991).

      Shákárim atamyzdyń bul deregi Adai shejiresimen tolyqtai sáikes keledi. Demek, Ata tarihty daladan emes óz shejire-dastan, jyr-tolǵaýlarymyzdan izdeý kerek jáne qazaq tarihynyń ózeginde óz atalarymyzdyń qaldyrǵan shejire-derekteri turýy kerek. Al, ózge el zertteýshi-ǵalymdarynyń derekteri qosymsha material retinde qaralýy kerek. Eske ustaiyq! Ata shejiresi jańylyspaidy. Eger kimde-kim muny túsinýge shamasy jetpese, onda onyń bilim deńgeii mektep oqýshysynyń bilim deńgeiimen qarailas bolǵany.

     So, Sá, Se, Si bári Saq degen búgingi qazaqtyń atalarynyń aty. Búkil álemniń jazba tarihyndaǵy Saqtar dep júrgenderi osylar. Olar ózderin Saq, Saqa degen jalpylama ataýmen ataǵan. Olar paradaraia (teńizdiń arǵy betindegi saqalar),  eýropalyq saqalar-skifter nemese Aral teńizi, Syrdariianyń arǵy jaǵyn mekendeýshiler; haomavarga (haoma sýsynyn jasaityn saqalar) — Ferǵana alqabyn mekendeýshiler; tigrahaýda (shoshaq bórikti saqalar) — Syrdariianyń orta aǵynyn jáne Jetisýdy mekendeýshiler.  Olardy birese Qyrǵyz, nemese ekeýin birdei qosaqtap Qyrǵyz-Qaisaq (Qaisy Saq?) dep júrgenderi osydan. Ejelgi ýaqytta Qyrǵyz ben Qazaq bir halyq bolyp Manqystaýdyń oiy men qyrynda birge turǵan. Keibir tarihshylar shatasyp qazaqty qyrǵyzdan taratady. Bul túp tamyrymen qate tujyrym. Qazaqtyń shyǵý teginiń Qyrǵyzdan ári de ekendigin jalǵyz aýyz sózben de dáleldeýge bolady. Ol qasqyr degen sóz. Dalanyń osy jabaiy ańyn eki elde qasqyr nemese bóri dep ataidy.  Qas jáne Qyr degen eki birikken sózden turady. Qas Qazdyń laqap aty, al Qyr bolsa Qyrǵyz eliniń túp ataýy. Tolyqtai maǵynasy  búgingi qyrǵyzdar qazaqqa jien bolyp shyǵady.  Olar Qyr qyzdarynyń urpaǵy. Qyr sóziniń aldynda Qaz (qas) sóziniń buryn aitylýy tek qana osyny bildiredi. Bunyń basqasha maǵynasy joq.

     Aspan qyzyn Aýa ana dep túsinsek durysy osy bolar.

     Qazaqtyń «Aqqý men Qaz egiz, Adai men Taz egiz» deitinderi de osy. Qý eli men Qaz eli egiz, iaǵni ekeýi bir el. Al, Aqqa kelsek, bul sózdiń eki maǵynasy bar: Birinshisi Aǵa (bul sózdiń túbiri Aǵ, Aq) degen sóz. Aqqýdyń tolyq maǵynasy Aǵa Qý eli. Sebebi, Qudaike Adai Atanyń eń úlken balasy. Demek ol báriniń aǵasy. Qaz-aq degenimizde de Qaz báriniń aǵasy, iaǵni Adai atanyń segiz nemeresiniń eń úlken aǵasy degen sóz. Shejiredegi Tázike atamyzdyń, sóz túbiriniń (óz túbiniń) Áz (Az) bolatyny osy. Sóz túbiri jańylyspaidy.

     Qi-ǵýdy - Qiian, Qiiat, Qyrǵyz desek te esh jańylyspaimyz. Bári bir túbirden, iaǵni báriniń shyqqan tegi bir.

      Ǵý – Ǵý men Qý sinonim. Muhamed Salyq Babajanovtyń dereginde «Uly» degendi bildiredi.

      «Tázike men Qosai - Adai Atanyń úlken balasy Qudaikeden taraityn eki nemeresi.  Qudaikeniń osy eki balasynyń eli 1465 jyldary qazaq handyǵy qurylar kezinde olar eki rý el bolyp qatar ómir súrgen.

      1503 jyly Shaiban han 10 myń qolmen Moǵolstanǵa joryqqa shyqty. Sonda onyń qosynynda Ad-gý, Ad-lý rýlary da bolǵan, noǵailylar men Ad-gýlerdiń birikken jasaǵyn qajy Qazy bi, al Ad-lýlerdiń jasaǵyn Hamza bi basqarǵan» (Jumabek Muhanov. «Gýbernator Aman Tóleev). Aman Tóleev demekshi, Aman Tóleev te Júsip Balasaǵun siiaqty, ol da Adaidyń Balyqshy (Balasaǵun) rýynan taraidy.

      Nadulýsha – Ad, Nad, Ul, Ulý degen birikken sózderden jáne sha degen jalǵaýdan turady.

      Sóz túbiri - Ad (At), Ada (Ata), Adam (Atam), Adami, Adamzat.

      «N» dybysy sóz basynda qoldanylsa árqashanda «Nuq» paiǵambar esimin, sóz sońynda qoldanylsa balasy, uly, urpaǵy (Mustafin, Sarin, Mamin t.t.) degen maǵyna beredi. Keibir elderdiń eń alǵashqy adamdy Adam jáne Man  dep ataityndarynyń syry osy.

      «Ulymyz» sirá ul, oǵan kommentarii qajet emes.

      Ulý – Adai atanyń besinshi býyn urpaǵy jáne tórtinshi nemeresi Aqpan atamyzdyń laqap aty. Bes pen elý sandarynyń da iesi de osy atamyz. Ulý men Elýdiń túbirles bolatyny da, Ulýdyń qazaqsha jyl qaiyrýdyń besinshi jyly bolatyny da osydan.  Ulymyz – Ul, al «Ý» dybysy Ý – kez-kelgen qimyl árekettiń sońy. Mysaly, «Ý» ishseń ólesiń, barý, kelý, ketý, shyǵý, tosý, kesý, jetý, bolý t.t.

     Al «sha» jalǵaýyna kelsek, bul adamnyń basynda máńgi toqtamai aspanǵa qarai ósetin Shashtyń birinshi býyny. Bul sóz analyq tekti bildiredi. Ejelgi Ashýri, Ashide, Ashóide taipalarynyń ataýy. Qazaq qyzdary men analarynyń shashty uzyn etip ósirip, ardaqtap, baptaityndarynyń syry osy. Qazaqtyń qysy-jazy máńgi solmai kókpińbek bolyp ósip turatyn aǵashtardy Arsha, shyrsha dep te ataityny osydan.

      Álemdegi eń uly As (Aspan, Aspan eli, Asstar) sóziniń maǵynasy Ad pen Ashtyń laqap aty.

      Demek, biz Nadulýshany Mańǵystaýdaǵy Adaidyń 70 myń jyl boiy máńgi ólmei urpaǵy jalǵasyp kele jatqan eki balasy desek, tolyqtai shejirege sáikes keledi.

      Qýkishi, Chý kshi – Qý men Shý kisileri (adamdary). Búkil álemdi uly mádenietimen kúni búginge deiin tańdandyryp kele jatqan atyshýly Shýmerler osylar. Bulardyń bári bizdiń atalarymyz. Shý ózeniń ataýy osy atalarymyzdan qaldy.

      Túrikti Týkiýden shyǵarǵanymyz durys bolmaidy, ony kerisinshe Týkiýdi Túrikten shyǵarsaq durysy osy. Sebebi, Túriktiń sóz túbiri – Úr (úrleý). Úrleý men sóz (dybys) adam aýzynan qatar shyǵady. Tili shyqpaǵan, sanasy jetispegen sábidiń úrleý degenniń ne ekenin bilmeýi tek qana osyny kórsetedi. Ur, Uran, Quran degen uǵymdardyń shyǵý tegi de osy. Myna orystyń «Ýralap» aiqailap uran shaqyryp júrgenderi bizdiń atamyzdyń aty.

     Eń alǵashqy ot jaqqan peshti jyly úidi shyǵarǵan túrik ekeni ras. Sebebi, eń alǵash ot jaqqandar Ad qaýymy, ol Mańǵystaýdaǵy Qarataýdyń eń biik shyńy Otpan ataýymen saqtalǵan. Ot jaǵatyn peshti oshaq, shai qainatatyn qondyrǵyny mosy dep te ataǵan osylar. Peshtiń sóz túbiri esh (sheshe), oshaq pen mosy túbirleri Os pen Osh, bul Qosai (Qoshai)  atamyzdyń esimi. Shejire deregi boiynsha Qosai Qudaike (Qý Adai ákemizdiń) eki balasynyń kishisi.

      Kúnderdi ózge eldiń jazbalary Hýn, Hýnný, Gýn, Gýnný, Ǵun, Ǵundar dep hattaǵan.

      Qasqyr men Bóri Qazaq-Alshynnyń laqap attary bolyp tabylady.

      Hud - Allataǵalanyń Ad qaýymyna jibergen paiǵambary.  Ad qaýymy keiin osy atamyzdyń esimimen Hud qaýymy atalǵan. Atamyzdyń tegin ejelgi jazbalar Qazireti Hud, iaǵni Hud paiǵambar Qazaqtyń balasy dep hattaǵan. Quranda da Ud paiǵambardyń tegi Ad qaýymynan dep aiqyn kórsetilgen. Búgingi bizdiń sózdik qorymyzdaǵy biri-birimizge «Atyń kim ainalaiyn?» dep surap júrgenderimizdiń syry osy.

       Qurannyń ál-Áǵraf súresiniń 65-aiatynda Allataǵala  Ud Paiǵambardy Ad eline, 73-aiatynda Salih Paiǵambardy Sámýd eline, 85-aiatynda Shuǵaiyp Paiǵambardy Mádiian (MAD) eline,  Nýh Paiǵambardy jalpyǵa birdei jibergendigi baian etiledi.

       Qut – Qý jáne Ud, iaǵni Qý (Qudaike) eline jiberilgen  Hud paiǵambardyń esimi bolyp tabylady. Qazaqtyń sóz jasaý júiesin biletin jandarǵa bul daýǵa jatpaýǵa tiis. Mine osyǵan sáikes er adamnyń atalyq múshesi de osylai ataldy. Er adamnyń tastan  jasalǵan atalyq múshesi Mańǵystaýdyń ejelgi qorymdarynda  Shopan ata, Qańǵa baba, Oǵlandy, Eski Beineý, Ýáli t.b. kezdesedi.    Bul ataý kezinde taýlarǵa da qoiylyp olar Quttaý (Qutdaǵ) dep atalǵan.  Bundai taý ataýlary álemniń kóptegen elderinde bolǵan. Qazaqtyń kiiz úiiniń de, meshitterdegi kúmbezderdiń de, qorymdardaǵy kúmbezdi tamdardyń da bastaýy osy. Qazir muny aitýdy da, oilaýdy da jurttyń bári uiat kóredi.  Alaida, atalarymyzdyń ol belgini qorymdarǵa aishyqtap salýyna qaraǵanda olar muny uiatqa sanamaǵan. Aitpaqshy, Mańǵystaýda «tylaqtyń da», iaǵni analyq músheniń de belgi-tańbalary bar. Olar Mańǵystaýdaǵy kóptegen qorymdarda az-azdan, birli-ekili kezdesse, Seisem atadaǵy Adai tańbalardyń basym kópshiligi tek qana osy tańbadan turady.   

      Al, Adgý degendegi Ad-qa kelsek,  bul uǵymnyń negizgi maǵynasy quranda aitylatyn Ad qaýymy, odan keiingi urpaq aýzymen olar jaily aitylatyn Ada (Ata), Adam (Atam), Adai (Atai) degendi bildiredi. Jalpy qazaqtyń ana tili men shejiresin jaqsy bilgen jandarǵa qazaq tarihyn qarapaiym árip, dybystardan da dóp basyp oqý anaý aitqandai qiyndyq týǵyzbaidy. Mysaly, «A» dybysy (tańbasy) barlyq sózdiń de (dúnieniń de) bastaýy (Alla, Ata, Ana, Aǵa). «D» men «T» Adaidyń toǵyzynshy býyny Tobysh pen Toǵyz sanynyń bas tańbasy. Tolyp, tolysý degen maǵyna beredi.

1.            Ad (At) – Ada (Ata), Adam (Atam), Adai (Atai), Adal, Adýyn, Adas, Adyr, Adyrna, Adaq, sadaq, madaq t.t. Bastaýyn «A» dybysy men Adam atadan alady.

2.            Ád (Át) – Ádi, Mádi, Mádine, Mádeniet, Ádil, Ádildik,  Ádemi, Ádis (aila), Ádeii (arnaiy), Káde, átir, átkenshek t.t. Bastaýyn MAD (MÁD) – Manqystaýlyq Man Adai patshalyǵynan alady.

3.            Ed (Et) – Edi, Edil, jedi,  edim (baryp), dedim,  eden, keden, etik, etene, etý t.t. Sonda myna kórshi orys halqynyń Ded, Dedýshkasy, Edinitsa dep júrgenderi bizdiń atamyzdyń aty bolyp shyǵady. Arǵy tegin ózderińiz kórip otyrǵandai Ad qaýymynan, iaǵni Adam (Adai) atadan alady.

4.            Id (It) – Idi (maiystyrdy), Iidi, itarshy, itarqa, itshilep kún kórý t.t.

5.            Od (Ot) pen Ód (Ót) – Qazaqtyń sózdik qorynda ejelde Od pen Ód býyndarynan bastalatyn sóz bolmaǵan. Onyń ornynda Ot pen Ót degen uǵymdar bar. Atalarymyz Kún («O» degen tańba kúndi beineleidi) men Otty qasietti sanap olardyń esimin ne bolsa soǵan qospaǵan. Alǵash ret Od degen uǵymdardy ainalymǵa qosqandar ebreiler men onyń izbasarlary (qolshoqparlary dese de bolady) orystar. Olar Adam (Adai) atanyń óz atalary ekenin bile tura barlyq jazba derekterinde Odoi, Ýodoi, Odoiýt dep hattaǵan. Bizdiń atalarymyz olarǵa, senderge «O» dan basqa sóz de (dybys ta) jetetin edi ǵoi, senderdiń bularyń, iaǵni Atany (Ata sózdi) syilai bilmegenderiń Odaǵai sóz boldy dep, ersi sózderdi Odaǵai sóz dep atapty. Ah, úh, átteń, áttegen-ai, táit, tek, maldarǵa bailanysty qurý-qurý (jylqyǵa), shók-shók (túiege), ká-ká (itke), a-ý-ý-ý-ý (qasqyrǵa), shóre-shóre (eshkige) t.t. osylai dúniege kelipti. Ata syilai bilmegen jan sózdi qaidan syilasyn olar esekke «Osel, Oslik» dep Qosai atamyzdyń atyn qoiǵasyn, olar sender onda sol esektiń balasysyńdar dep, esektiń balasyn atalarymyz Qodyq, al jabaiy siyrdy Qodas, tentekterdi Sodyr men Qodar dep atapty. Odaq pen Bodan sóziniń shyǵý tegi de osy. Áldi álsizben, kóp el az el men teń dárejede Odaq bola almaidy, Odaqqa kirgen el sol odaqtyń kúshtisine bodan bolady. Búkil qazaqtyń Keden odaǵyna kirgende, «Áttegen-ai» dep ókinish bildirgeni osydan bolatyn. Qazaqtyń ejelgi sózinde Odaq degen uǵym bolmaǵan. Bul keiingi jebreiler bastaǵan elderdiń Ata saltynan aýytqyǵannan keiingi ómir saltynyń jemisi. Bizdiń atalarymyz jaýmen soǵysqan da ǵana odaqtasqan. Demek, táýelsiz elderde odaq qysqa ǵana merzimge, qandai ma bir kúrdeli úlken aýqymdaǵy máseleni sheshý úshin jasalǵan. Buǵan aiǵaq izdep alysqa at shaptyrýdyń qajeti joq. SSRO odaǵyna múshe bolamyz dep, ulttyq bolmysymyzdan túgelge jýyq airylýǵa shaq qalǵanymyzdy kórip otyrǵan joqpyz ba?

6.            Ud (Ut) – Udaiy, Quda, Qudai, Qudaǵai, Qudalyq, Qudandaly (Quda anda) (Shyńǵys hannyń Jamuqamen úsh ret anttasyp Anda bolatyny osy), utys, utylý, utymdy t.t.

7.            Úd (Út) – Údek, Údetý, Údir, Údere kóshý, Útir t.t.

8.            Yd  – Ydyq, Ydyq sý, Ydyraý, Qydyrý t.t.

9.            Id  – Idiris paiǵambar, Kidirý t.t. Yt pen It – bul túbirlerden bastalatyn sóz kezdespeidi, onyń esesine ekinshi býynda kezdesetin sózder bar. Qyt-qyt, zytty, zyta jónelý, shyt (mata), ýyt (ýyty kúshti), bitir, titirkený, dittegen jerge jetý, kiit  t.t.

        Qazaqtyń sózdik qorynda osy toǵyz túbirden basqa, «D» dybysy ekinshi bolyp turatyn sóz joq. Adam atadan bastalǵan toǵyzynshy býyn atalarymyz Toǵyzǵa jetkende tolyp, tolysady. Toǵyz sanynyń tolyp, tolysqandy bildiretini osy. Toǵyz sany Tobyshtardyń laqap aty.   

        Endi osy atalarymyzdyń atyn kerisinshe ońnan solǵa qarai oqysaq ta sol toǵyz kúiinde qalady:

1.            Da (Ta) – dana, dala, dar, daq, daý, tań, taz, taq, tas, taý, tamyr, taqyr, Taraz, tarazy  t.t.

2.            Dá (Tá) – dári, dármek, dáke, dáp, dál, dám, dán, dáý, táj, Tájen, Táýke, Táýekel t.t.

3.            De (Te) – dem,  demek, dene,  delebe, dedim de, ter, teri, tez, teke, tesý, temir-tersek t.t.

4.            Di (Ti) – Diiar, Dinara, Dimash,  diirmen, diiý, time, tiiý, timeý, tittei t.t.

5.            Do (To) – doń (aibat), dóń, dońyz, dom, dop, dos, dozaq, tom, tomar, tor, tory, toryǵý t.t.

6.            Du (Tu) – duǵa, durys, Turar, tumar, tumsa, tuqym, tusaý, turaq, tulpar t.t.

7.            Dú (Tú) – dúken, dúrmek, dúl-dúl, túr, túrik, Túmen,  túie, túren salý t.t.

8.            Dy (Ty) – dyq (júregimde dyq qaldy), Dym bolmasa, dym emes, tyz, tyz etý, tym bolsasa, tys, tysqary, tyrma, tyrna, tyrnaq, tyshqan t.t.

9.            Di (Ti) – din, diń, dińgek, dilmar,  diril,  dittegen jeri, til, tilek, tilersek, tiz (tiz kiim), tize, tis, tiri, tirlik, tireý t.t.

      Osy toǵyzdyq júie Áz (Qazaq)  atamyzdyń esimine de bailanysty dál osylai qoldanylady:  Áz (Ás), Az (As), Ez (Es), Uz (Us), Úz (Ús), Oz (Os), Óz (Ós), Yz (Ys), Is (Ish), bul esimderden de keri sóz jasalady: zá (sá), za (sa), ze (se), zu (su), zú (sú), zo (so), zó (só), zy (sy), si (shi).

      Qosai ata esimine bailanysty Os (Osh), As (Ash), Ús (Úsh), Us (Ush), Ás (Ásh), Es (Esh), Ós (Ósh), Is (Ish), Ys (Ysh); Kerisinshe so (sho), sa (sha), sú (shú), su (shu), sá (shá), se (she), só (shó), si, shi bolyp qoldanylady.

      Qud (Qý, Ud, Qut) – Qý menen Ud qaýymdarynyń jalpy ataýy.  Shejirelik ataýy – Qudaike (Qý Adai áke). Adai atanyń úlken balasy, iaǵni taq murageri.

      Ad – qaýym, atalyq tekti bildirse,  Ad-am - Ata men Anamyzdyń  eli degendi bildiredi. Búgingi Adailar (Ad ana – Ai ana) osy búkil álem elderiniń túp atasy Adam ata men Aýa ananyń qarashańyraǵy bolyp tabylady. Olardyń «Til tańbaly Adailar» jáne Qas bi (Kaspii) dep atalatyndarynyń da syry osy.

        H1H ǵasyrda búkil Deshti Qypshaq rýlaryn hatqa tizgen qazaqtyń tuńǵysh ǵalymy Muhammed Salyq Babajanov (1834-1893) Adai qaýymynyń bul eki taipasynyń esimin Ad-gý, Ad-lý dep jazypty. Ad-gý degeni – Uly Adtar (Qudaike), Ad-lý degeni – Ad uly (Kelimberdi). Muhammed Salyq Ad-gýdiń násili noǵaily dep kórsetken. Jalpy Adailar tarihtyń ár kezeńinde ózderiniń arǵy túbi  - Ad ekenin umytpai, baiyrǵy esimderin qaitaryp alyp otyrǵan.

        Adtyqtar jóninde Quran Kárimde de jazylǵan jáne onda olar Hýd paiǵambardyń qaýymy dep kórsetiledi. Quranda myń jasaǵan Luqman Hakim osy Adtardan shyqqan delinedi (31 súre). Adtar áýleti Iemende de patshalyq etken. Búkil Aziia qurylyǵyndaǵy eń qurǵaq jer Iemende, Aden dep atalady. Osy jerde Aden degen qala men Ade atty áýejai bar. Quranda Hýdtyń esimi 7 ret aitylady. Hýd-Nýh paiǵambardyń bir uly Samnan taralǵan. 

        Sam ataýy biz úshin tańsyq emes. Beineý aýdanyna qarasty úlken kólemdegi qumdy aimaq kúni búginde de Sam qumy dep atalady. Sonymen qatar Adaida Sam dep atalatyn rý da, adam aty da bar. Mysaly, Muńaldyń Shoǵydan taraityn bir tarmaǵy Sam dep atalsa, Shońaidyń Dań atty aýylynan Sam esimdi árýaqty bi shyqqan. Sol atamyzdan «Han tóreligi buzylsa da, Sam tóreligi buzylmas» degen maqal qalǵan. Mańǵystaý ataýyndaǵy «Man» sózi topan sýdan aman qalǵan Nuq paiǵambar qaýymynyń ataýy. Kázirgi Qazaq (túrik), Iran, Alman (german) halyqtarynyń negizin qalaǵan ariishiler (arystar) kún qudaiyn Sam dep atapty. «Samaladai jarqyrap» degen sóz osydan qalǵan. Bizdiń sózdik qorymyzda odanda basqa «Sam jamyrai» deitinde tirkes bar. Maǵynasy, kún uiasyna otyryp, iaǵni, kók jiekten jamyrai qosylyp degen mezgil ólshemin bildiredi. Qashaǵannyń jyryndaǵy «Adai nurdan jaralǵan» deitinin, túp atamyzdyń tipti ári de ekenin meńzegeni dep túsingenimiz durys.

      Iemen eli Buzaýdyń eki balasynyń (Aitýmys pen Jemenei) kishisi Jemeneidiń eli. Qazaqtyń sózdik qoryndaǵy «I» men «J» dybystarynyń aýysyp qoldanylatyny osydan. Al, arjaǵy ekeýinińde túp atasy Em - Emen dep atalady. Búgingi arabtar men ebreiler óz tekterin Semitten taratady. Demek, olardyń ózderi de Buzaýdan taraǵanyn tolyqtai moiyndaidy. Shyndyqtyń aty shyndyq, odan eshkim eshqaida qashyp qutyla almaidy. Sóz túbiri jańylyspaidy.

       Al «Gý» ge kelsek, bulda qazaqtyń óz sózi. Mysaly, qatty dybys shyǵaryp jel soqsa, «gýlep» ketti ǵoi, nemese qatty aiqailap sóilesip otyrsa nege sonsha «gýildep» otyrsyńdar delinedi. Demek, «Gý» dybysqa bailanysty. Jańa týǵan náreste «R»-ǵa tili kelip sóilerden buryn gýildegen dybys shyǵaryp jatady. Demek, Ad qaýymy adamzat damý jolynyń bastaýynda tur degen sóz. 

      Qutadgý - Adai shejiresinde Qudaike esimimen hattalǵan, iaǵni joǵaryda kórsetkenimdei Uly Adtar degendi bildiredi.  Qudaike – birikken sóz, Qý Adai Áke degen maǵyna beredi. Bul qaýym Qosai ata urpaǵy Nuq paiǵambar zamanynda Topan sýǵa qaryq bolǵan. Muhammed Salyq Babajanov atamyzdyń  Ad-gý degenimiz – Uly Adtar (Qudaike),  Ad-gýdiń násili noǵaily (Noi Aǵa eli) dep kórsetýiniń syry osy. Noi (Noev kopsheg), Noǵailar Nuq paiǵambar qaýymynyń balama ataýy.

       Júsip atamyzdyń  ...«Shyǵys eli, kúlli túrki ishinde,

                                       Dúniede – kitap joq bul pishinde» dep jyrlaitynynyń syry osy. Shynynda da, Nuq paiǵambar zamanyndaǵy topan sýǵa ketken Qud qaýymy jaily jazylǵan bul birden-bir jalǵyz eńbek. Qazaqtyń sózdik qoryndaǵy Qudai degen uǵymymyzdyń shyǵý tegi osy. Qud-ai, iaǵni Qud ata – Ai ana. Alǵashqy atalarymyz ózderinen aldyńǵy atalaryn Qudai dep tanyǵan.

       Bilik – birikken sóz. Sóz túbiri Il (Ile), ary qarai Bil, Ilik, Bilik bolyp shyǵady.  Bilik uǵymy sanaǵa bailanysty. Aqylyń men bilimiń zor bolsa, biliktisiń, kem bolsa bilimsiz, nadansyń. Biliktiń túbiri Ilik septiginiń ataýy. Kimniń? Neniń? degen suraqtarǵa jaýap beredi.

       «Ilik septigi. Bul septiktegi sózder kimniń? Neniń? Qai? Qandai? degen suraqtarǵa jaýap beredi: Joldasymnyń (kimniń) bólmesinde gý-gý áńgime júrip jatyr. Úidiń (neniń) terezesinen kún sáýlesi túsip tur.

        Ilik septiginiń jalǵaýlary: -nyń/-niń, -dyń/-diń, -tyń/-tiń. Bul jalǵaýlar býyn úndestigi men dybys úndestigi zańdylyqtaryn saqtap jalǵanady: butaq+tyń, kúrek+tiń, bazar+dyń, kóz+diń, dana+nyń, beine+niń t.s.s.

       Ilik septiginiń jalǵaýy keide túsirilip, demek, jasyryn túrde de qoldanylady: ujymnyń múshesi – ujym múshesi, qalanyń kóshesi – qala kóshesi, institýttyń kitaphanasy – institýt kitaphanasy t.s.s.  Teginde, arnaiy oi ekpini túspegen jaǵdaida ilik septiginiń jalǵaýy jasyryn bolǵany jón.

       Jer-sý attary, ákimshilik ataýlary jasyryn ilik septiginde turady: Torǵai oblysy, Qaskeleń qalasy, Ál-Farabi dańǵyly, Aral kóli, Mańǵystaý túbegi t.s.s.

       Ilik septigindegi sóz negizinen, sóilem múshesinen anyqtaýysh bolady» («Qazaq tili» oqýlyǵynan).

       Demek, «Qutadǵý bilik» -  Qutadgýdiń biligi, iaǵni Uly Adtardyń bilimi jasyryn ilik septigine jatady. Basqasha joramal, boljamdardyń bári túp-tamyrymen qate. Qazaqtyń sóz túbiri (óz túbi) men sóz jasaý júiesi eshqashan qatelespeidi. Sol úshinde qazaq qaǵandarynyń tańbasy «Til» bolyp, ózderi Qas bi (Kaspii) atanǵan.

        ...«Bilik berdi – adam búgin jetildi.

        ...Aqyldy – uly, bil, bilimdi – bilikti.

        ...Bilim kimde sol bilikti bolady.

        ...Bilim bilseń, bále júrmes irgeden.

        Bilimsizder bar keseldi kóredi,

        Emdemese, tekten-tekke óledi» (Júsip Balasaǵun)

        ...«Aqyry qaǵan shydamady, bilem, suraǵyna kóshti. Daýsyna qaraǵanda, ýázirine riza emes sekildi.

        - Myna kitabyńda jazǵan Ile degen kim ózi.

        - Erterekte, bizdiń jerimizde, bizdiń elimizde sondai bir kisi bolǵan. Jurt ony Ile ataǵan. Ózi sopy, ózi bek, halyq arasynda týrashyldyǵy jáne ádildigimen málim bolǵan kisi eken. Ol aitqan mynadai sóz bar: «Mańyzdy ispen shuǵyldanýshy adam bek atanýy kerek. Al eger de sol bek parasatty bolsa, jurt onyń isine alǵys bildiredi, eshkim aldyn kesip kedergi keltirmeidi. Adam dańqqa, qurmetke tek óziniń isi arqyly ǵana qol jetkizedi».

       Ile óte ertede ómir súrgen. Bizden alys emes jerde Ile degen jailaý bar. Jetisýdaǵy úlken bir ózen de Ile dep atalady.

      - Imm, demek, ol kisiniń artynda naǵyz uly rýh qalǵan eken ǵoi, - dedi qaǵan oilana (O.Janaidarov. Júsip Balasaǵun» kitabynan. Almaty, «Arýna», 2008). Mine naǵyz er-azamattyń sózi men isiniń bir jerden shyǵýǵa tiis degen uǵymnyń bastaý alatyn jeri. Til men bilimniń sóz túbirleriniń «Il» bolatyny osydan.

      Bilik sóziniń taǵy bir negizgi maǵynasy bar. Ol kez-kelgen dúnieniń ózegi (orysshasy Os) degen sóz. Bul Uly Adtardyń bilimi sol ózekpen bizge kelip jalǵasty degen sóz. Mysaly, ony búgingi kúnniń túsiniginde jer óz osinde ainalady, nemese mashina motorynyń ishindegi porshenderdi qozǵap turatyn ózekti «iindi bilik» degen ataýynan da kórýge bolady. Batys elderiniń ǵaryshty Kosmos (Kos most), iaǵni Qosai kópir dep júrgenderiniń de syry osy. Eske usta! Aqyl-esi durys, sanaly qazaq balasy úshin sóz túbiri eshqashan jańylysqan emes.

    -     Balyqshy Júsip atamyzdyń teginiń Qazaq – Adai ekendigin myna joldardan da anyq ańǵarýǵa bolady. Sebebi, Sózdiń máni men maǵynasyn jáne onyń shyǵý tarihyn Adam atanyń qarashańyraǵynyń ieleri Qaz Adailardan artyq eshkim bilmeidi. Olar búkil álem elderimen  Qas bi dep moiyndalǵan. Qazaqtyń Qap taýy (Kavkaz) men Manqystaý túbeginiń ortasyndaǵy teńizdiń Kaspii dep atalýynyń syry osy.

          «Kisi kórki – júz, júzdiń kórki – kóz,

          Aýyz kórki – til, tildiń  kórki – sóz» (J.Balasaǵun). Bul jazý 1909 jyly Saraishyq qalasynyń ornynda qazba jumystaryn júrgizý kezinde qysh qumyradan da tabylǵan.

         Qara jerge jasyl kókten keldi sóz,

         Sózben adam uly boldy, endi sez!

         ...Kóp sóileme, az ait bir-er túiirin,

         Bir sózben shesh túmán sózdiń túiinin.

         (Kórgen emen kóbik sózben ońǵandy,

         Tobyqtai túi toqsan aýyz tolǵamdy!)

         Sóz kisini uly qylar, bek qylar,

          Kóp sóz basty qara jerge kep tyǵar.

          Kóp sóileseń, "Ezbesiń" - dep jek kórer,

          Sóilemeseń, "Mylqaý" - eken, dep sóger!

          Bulai bolsa, teń ortasy - keregiń,

          Tilge ustamdy bolsań, óser bedeliń!

          Tilińdi baq, basyń aman bolady,

           Sózdi qysqa ait, jasyń uzaq bolady.

           (Tildi kútip, baqsań - aman basyń da,

           Sózdi qysqa qylsań - uzyn jasyń da!)

           Ziiany kóp, paidasy mol - aqtalar,

           Sondyqtan til maqtalar da, dattalar!

           Bilip sóilep, sózińde sól, óń bolsyn,

           Sóziń túpsiz qarańǵyǵa, kóz bolsyn!

           (Taýyp sóile sóziń ońdy, jón bolsyn,

           Sóziń, basyr adamdarǵa kóz bolsyn!)

           Biliksizder ózi naǵyz basyrdyń,

           Bilim úiren, nadan, kóziń ashylsyn!

           (Biliksizder - nadan, kózin bailaǵan,

           Bilimdiden ónege al, ei nadan!)

           Týǵan óler, kórseń qalar belgisiz,

           Sózińdi izgi sóile, ólseń de ólgisiz!

           Qos nárseni shalmas qarttyq quryǵy:

           Biri - izgi sóz, biri izgi qulyǵy!

           Týǵan adam ólip sózi qalady,

           Ózi ketip, izgi aty qalady!

           Tirshilikte kelse ózińniń ólmegiń –

           Sóz, qulqyńdy jaqsart, ońda, ei, begim?!

           Tildi sóktim, hám madaqtap demedim,

           Munym - sózdiń syryn uqsyn degenim.

         ...Sózdi ulyma arnadym men, er-batyr,

         Ulym, tyńda, mende altyn-ken jatyr.

         Saǵan arnap sóz sóiledim, ei, ulym,

         Ósietimdi qabyl alǵyn qulynym!

         Kúmis, altyn qalsa menen senderge,

         Olardy sen bul sózime teńgerme!

         Kúmisti iske tutsań - bitip qalady,

         Sózimdi iske tutsań - kúmis tabady.

         Qalar mura - sóz, kisiden kisige,

         Sózdi mura tutsań, paida isińe,

         (Kisilerge miras ata sózi ǵoi,           

         Ata sózi - uqsań - quttyń kózi ǵoi).

    -  Eńbek avtory Júsip Balasaǵun. Taza qazaqi esim. Ishinde ózge tildiń, ózge eldiń birde-bir býyn, dybysy joq. Júsip esimine eshqandai kommentarii qajet emes. Bul esimdi balasyna eki qazaqtyń biri qoiady. Demek, atamyzdyń tegin osy bir aýyz esimge bola-aq, taza qazaq dep batyl tujyrym jasai alamyz. Alaida, qazirgi qazaqty, búkil ǵalymdarymyzben qosa shatystyryp júrgen Júsip atamyzdyń esiminen keiin atalyp turǵan Balasaǵuni.

        Bizdiń qazaq ǵalymdary Balasaǵundy qalanyń aty, sondyqtan Júsiptiń ata-tegi ornynda atalyp tur, bul Júsip osy qalanyń turǵyny degendi bildiredi dep tujyrymdaidy. Bul tujyrym túp-tamyrymen qate. Sebebi, qala ataýynyń ózi sol ejelgi uly atalarymyzdyń esimi. Bútkil jer betindegi uǵymdar men ataýlardyń barlyǵy sol ejelgi uǵymdardy dúniege ákelgen atalarymyzdyń aty. Buny biz bul kúnde «avtorlyq quqyq» dep atap júrmiz. Bul tujyrym daýǵa jatpaidy. Buǵan daýlasqan jandy, áli mektepke de barmaǵan, balabaqshadan beli shyǵa almai júrgen sábige teńesek, durysy sol bolar.

         Meniń bul tujyrymymnyń aidai aiǵaǵyn urpaǵyna «Diýani Hikmet» atty áigili eńbegin qaldyrǵan Qoja Ahmet Iassaýiden de aiqyn kóremiz:

         «Qoja Ahmet Iassaýi (? – 1166 j.) qazaq halqynyń baiyrǵy mádenietiniń tarihynda airyqsha oryny bar uly aqyn. Óz aty Ahmet, esiminiń aldyndaǵy «qoja» musylman dinin taratyp, ýaǵyzdaýshylyq qyzmetine orai berilgen ataý, al sońyndaǵy «Iassaýi» aqynnyń qai jerden shyqqandyǵyn kórsetedi. Biraq naqtylyq úshin aitsaq, Iasy qalasy onyń týǵan jeri emes, jastaiynan jetim qalyp, aǵaiyn týystarynyń qolyna kelip, bala kezinen ósken jeri. Aqynnyń týǵan jeri qazirgi Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Sairam aýdany. Ákesi Ibrahim musylmansha saýaty bar, sóz qadirin biletin bilikti adam bolǵan. Sheshesiniń aty Qarashash» (Júsip Balasaǵun – Aqseleý Seidimbekov Eltutqa. Gazetten).

         Túsinikteme: Ahmet atamyzdyń esiminiń aldynda turǵan Qoja degen sóz, Qoja Ahmettiń atasy, iaǵni onyń rýy degen sóz. Al Iasaýi degenimiz de bul da arǵy atalarynyń aty. Ony biz esim sońyna jalǵanǵan «I» dybysynan, iaǵni onyń balasy, urpaǵy degen sózden aiqyn kóre alamyz. Ol zamanda qazirgi «ov», «ova», «ich»-terdiń ornyna «I» dybysy qoldalanylǵan (Ferdaýsi, Iasaýi, Júgineki, Nizami, Tarazi, Adaii,  Mami t.t.)

        Iassaýi – birikken sóz. Ia (Iafes, sonymen qatar qazaqtyń uly qaǵany áigili Shyńǵyshan shyqqan Qiian (Qiiat) rýynyń sóz túbiri), As (Az, Qazaqtyń laqap aty), Aý (Aýa anamyzdyń sóz túbiri), eń sońyndaǵy «I» dybysy joǵaryda aitqanymdai Qoja Ahmet - Iafes Qazaq pen Aýa anamyzdyń urpaǵy degendi bildiredi. Ózderińiz kórip otyrǵandai Iasaýi,  Qoja Ahmettiń týǵan jerin emes, onyń tegin kórsetip tur. 

         Balasaǵuni – Al, Bal, Bala, Aq, Saq, Ún, Ǵun degen esimderden jáne «I» degen dybystan turady. Sóz túbiri Al, Bal, Bala, iaǵni Adai atanyń besinshi nemeresi Balyqshy (Shybyntai) atamyzdyń aty. Qazaqtyń «alty Alashy» osy atamyzdan bastalady. Al, Saq  pen Kúnge (Gýn, Hýn, Hýnný) kommentarii qajet bolmas. Bular mektep oqýshylaryna da belgili. Bútkil jer betindegi «Al», «Bal» degen túbir sózden jasalǵan ataýlardyń barlyǵy Balyqshy atamyzdan qalǵan. Mysaly, buǵan Alash, Alty alash,  Bal (aranyń baly), Bala, Balyq, Balasaǵun qalasy, Balqash kóli, Baltyq teńizi, Balqan elderi men taýlary t.t. jatady. Erte de atalarymyz qalany Balyq dep ataǵan. Ekeýiniń de «al», «ala» degen bir túbirden bolatyny osy. Shejire deregi boiynsha Balyqshylardyń laqap aty Shybyntai delinedi. Attary álemge áigili Edil men Jaiyq arasynda tórt myń jyl saltanat qurǵan Qypshaqtardyń shyqqan tekteri osy. Bul jerde adam balasy qandai kóp bolsa, sýda  balyq jáne jer betinde shybyn sondai kóp degen sóz. Qazaqtyń sóz jasaý júiesinde barlyq uǵymdar bir-birimen balama túrde qatar-qatar (parallel) bolyp atalyp otyrady. Al, sóz túbiri árqashanda túp Atamyzdyń esimin, iaǵni búgingishe aitqanda «avtordy» atap kórsetedi. Shybyntai men Qypshaqtyń túbirles (yb, yp) bolatyny osy. Eske usta! Sóz túbiri jańylyspaidy.

        Demek, Balasaǵunidiń tolyq maǵynasy Balyqshy Saq Kún dep, Júsip Balasaǵun-i degenimizde «I» dybysy Júsip Balyqshy Saq Kún atamyzdyń balasy, urpaǵy degendi bildirip, búgingi «Ov» pen «Ich»-terdiń ornynda tur. Demek, Júsip atamyz búgingi tilmen aitqanda Qarahandar imperiiasynyń qaǵandary shyqqan Muńaldardyń aǵasy Balyqshy atamyzdyń urpaǵy.  Ekeýi de Adaidyń ekinshi balasy Kelimberdiden taraidy, iaǵni Adai atamyzdyń nemereleri bolyp tabylady.

      Tarih taǵlymy: Búkil jer sharynyń túpkir-túpkirindegi ai dalada, ásiriese eń kóbi qazaq dalasynda qaptap salynǵan Bal-bal tastar solardan qalǵan jádigerler. Buǵan kúmán keltiretin qazaq balasy shyǵyp jatsa, onda olardyń ózin qazaq dep ataýlaryna quqyǵy bolmaidy.

        Ol kezeńde Qarahan qaǵanaty Kúnder eli dep te atalǵan.  Búkil álem tarihy aýyzdarynan tastamaityn Ǵun, Ǵýnný, Hýn, Hýnný dep júrgenderi osylar. Qaǵan esiminiń Kúntýdy Elik (sóz túbiri Kún men El)  dep, ony Ǵadilettiń atasy dep atalatynynyń da syry osy. Kúnniń sóz túbiri Ún, iaǵni aýzyńnan shyǵatyn dybys (sóz). Sóz ózinen ózi shyqpaidy. Aýyzdyń túbinde sol sózdi shyǵaratyn til bar. Barlyq Qazaq qaǵanattary tańbalarynyń «Til» bolatyny osy. Qazaq qaǵandarynyń barlyǵy adam Atanyń qarashańyraǵy Adaidan shyqqan. Sondyqtan da olar kúni búginde de «Til tańbaly Adailar» dep atalady. Shyndyqtyń aty shyndyq. Bulardyń bári bolyp ótken dúnieler. Odan eshkim eshqaida qashyp qutyla almaidy. Ǵadilettiń túbirinen Ad degen túbirdi alyp tastaý eshkimniń qolynan kelmeidi. Mine bizdiń atalarymyz tarihty osylai jazǵan.

        Olar Saq dep te atalǵan. Jyrda mynadai joldar bar:

        «Kóz qulaǵyn tikti Elik kúlli elge,

        Oǵan barsha qaqpa ashyldy bir demde!

        Paryqsyzdy óz qolymen jazalap,

        Essizderdi qýdy elinen qaralap.

        Basqardy Saq. Súiindi eli, áýleti,

        Marqaidy ózi. Artty kúnde dáýleti.

        Barlyq jerde erge saqtyq kerek bek,

        Bektik iske kerek saqtyq erekshe!»  Saqtar men Kúnder qazaqtyń laqap attary, jáne olardyń bári bizdiń tikelei atalarymyz. Búgingi qazaq solardyń qarashańyraǵy. Bul daýǵa jatpaýǵa tiis. Balasaǵun sóziniń maǵynasy osy. Saqtyń sóz túbiri (óz túbi) Aq, Adai shejiresindegi ataýy Aqpan, iaǵni Aq Man. Adaidyń besinshi býyn urpaǵy.

       Jyrdyń ón-boiynda atam qazaqtyń budan da  basqa «ter iisi» ańqyp tur. Mysaly:

       «Ashýda saq, sabyrly bol sasqanda.

       Daiyndala júr, ólimdi de umytpai,

       ...Tegińdi bil, ózińdi de umytpai. (Atam qazaqtyń «Tegin bilmegen teksizi» osy emes pe?)

       Sadaqa qyl óziń taýar, baryńdy,

       Súiindirip elińdi, ulyq qaýymdy. (Sadaqany kúni búginde de berip júrgen joqpyz ba?)

       ...Jomart saqi bolyp, tuz-dám tatyrǵan,

       Kisi aiybyn ashpa, sókpe, jasyrǵan! (Saqi sirá Saq, al Jomart Jemeneidiń balasy)

       ...Ata «Ul-qyz! – dep, janyn baǵyp jata almas,

       Atasynyń atyn ul-qyz atamas)» (Qazaq balasy atasy men ákesiniń atyn atamaidy).

       ...El aýzynda qańqý sózden keteiin.

       Ne degenin tyńda Úsh Orda beginiń, (Úsh orda, qazaqtyń úsh júzi emes pe? Qazaqtan basqa el Orda dep atalmaidy).

       ...Ógdúlmish Odǵurmyshqa asqa (qonaqqa) barmaq salt-dástúrlerin aitady:

       Aitty Ógdúlmish, jaýap berip: Aǵaiyn,

       Bul da asa kerekti, aityp baǵaiyn.    

              Túrli-túrli shaqyrýdyń jóni de,

              Túrli-túrli qonaqasy, tóri de...

       (Shaqyratyn adamdar da san alýan,

       Usynar as-taǵamdar da alýan).

              Sonyń biri: neke toiy ońdy asa,

              Súndet asy, shildehana, bolmasa...       

       Shaqyrar ne teń-tús, qurby-qurdasyń,

       Úlken-kishi, týys-baýyr syrlasyń.

              Iá, qazannyń azasyna shaqyrar,

              Ulǵa at qoiyp, bireý azan shaqyrar.

        Bul as-sýdyń qaisybiri bolmasyn,

        Áýeli, ańdap shesh bararyń-barmasyń!?

             Aǵaiyn, dos, týys-baýyr shaqyrsa,

             Lázim baryp, kórip maýqyń basylsa» (Ózderińiz kórip otyrǵandai qonaqasy, súndet, shildehana, azan shaqyryp, ulǵa at qoiý tek qana qazaq halqynyń ata-salty emes pe?).

        ...("Túsi igiden túńilme!" der halaiyq,

       Sol halyqtyń tilegine jaraiyq!)

       Nurly kimniń syrt bitimi, túsi de,

       Sondai nurly bolar sulý ishi de! ("Túsi igiden túńilmeý!" tek qana qazaqqa tán naqyl emes pe?)

       ...(Aqtyq sózim ushqan tildiń ushynan,

       Tumardai kór, urpaǵyma usynam.)

       ...Jebedei em, iildim sadaqtaiyn,

       Kóńilim shurq-shurq, oq jyrǵan tabaqtaiy (Sadaq pen Jebe Qaz Adaidyń tańbasy).

       ... «Sóz buryndyq derlik taqqan túiege,

       Túie ere berer buida, iege.

       ...Jyrda Ýázir degen laýazym kóp qoldanylady. Ýa, Áz, Ir, Ázir degen birikken sózderden turady. Sóz túbiri Áz áýlie, iaǵni búgingi kúnge Qazaq degen atpen jetken uly eldiń túp atasynyń esimi. Qalǵandary da kúni búginde de qoldanysta júrgen sózder. Mysaly: Ýa, Halaiyq! Ýa, Batyr! Ýa, jurtym! Ýa, Qas bi (Ýa qasbi) t.t. «Ýa» sózi han men qaǵandarǵa qaratyp aitylmaidy.  Ir - iri, bir, birinshi, iaǵni alǵy, aldyńǵy, alǵashqy degen maǵyna beredi. Ázir –  ázir boldy (daiyn boldy),  ázir (qazir) – ýaqyt ólshemi, qazirgi ýaqyt. Demek, Qazaq degenimiz eń túpkirdegi Áz atamyzdan bastap búgingi kúnge jetken máńgi ólmeitin el degen sóz. Bul sózdiń basqasha túsiniktemesi joq.  Qazaqtyń ejelgi handary men qaǵandarynyń 40 ýáziri bolǵan. Olardyń bári qyrdan tómen qarai bir arnamen aqqan sý siiaqty Kún qaǵanynyń, uly Atalarynan qalǵan  izin jalǵaǵan.     

       ...Shyn-Mashyn ǵalymdary men hakimderiniń bári bir aýyzdan mynadai bir kelisimge keldi, Máshryq (Shyǵys M.Q.) ýálaiatynda kúlli Túrkistan elderinde (túrik halyqtary jasaǵan jerler de) Buǵrahan (Býrahan M.Q.) tilinde túrki sózimen bul kitaptan jaqsyraq kitapty eshkim eshqashan jazǵan emes;

      ...Jalpy qazaqtyń sóz jasaý júiesin biletin janǵa jyr qaharmandarynyń da, avtordyń da tekteriniń taza qazaq ekendikterin kámil moiyndatatyn qazaqtan basqa elde joq kóptegen sózder bar. Solardyń biri Elik. Jyrda Elik Qaǵannyń esimi retinde beriledi. Elik qazaqta óte sulý, óte názik dala ańynyń ataýy retinde de qoldanylady. «Biler jetik bul isti Elik ózi de: Atasy bek edi, endi – ózi bek!». Bek – Bekarys, Kishi Júz Alshynnyń balama ataýy. Mańǵystaýda Beki degen jer men eldi meken, Qazaqtyń Qap taýyndaǵy Osetiiada Kazbek degen taý ataýy, Bekman, Beksultan, Bektemir t.t. adam attary qazaqta kúni búinde de bar.  

        Ógdúlmish – sóz túbiri Óg (Ók), iaǵni Kók Aspan eliniń urpaǵy, balasy degen sóz. Ol jyrda da osy maǵynada, iaǵni Ýázirdiń aqyldy balasy retinde kórsetilgen. Buny túsiný úshin taǵy da eshqashan jańylysyp kórmegen sóz túbirine júginemiz. Ózderińiz kórip otyrǵandai Kóktiń (Kók aspan, Kóktem, Kók shóp t.t.) túbiri Ók, Ýázirdiń sóz túbiri Áz. Tolyq maǵynasy, Áz áýlie (Qazaq) atamyzdyń aqyldy urpaǵy degen sóz.

       Odǵurmysh – Sóz túbiri Od (Ot), Adtardyń laqap aty. Alǵashqy ot jaqqan, iaǵni Ottyń «avtory»  osylar. Otan degen uǵymymyzdyń da tegi osy. Ot jáne An degen eki sózden qosylyp jasalǵan birikken sóz.  Ot (Ad) ata, An ana. Adam atamyz Aýa anamyzǵa úilenip, Ot-aý tigip,  eń alǵashqy otany (operatsiiany) eń birinshi neke túni Aýa anamyzǵa jasaǵan bolatyn. Árbir ataý sózdiń túbirinde (óz túbinde, iaǵni sózdiń atasynda) avtorlyq quqyq saqtalatynyn baǵamdasaq, eń birinshi 

 Ota (operatsiia) jasaǵandar osy atalarymyz bolyp shyǵady.  Odǵurmysh dastanda molshylyqtyń simvoly retinde sýrettelgen. Qazaqtyń «Bas ekeý bolmai, mal ekeý bolmaidysynyń» syry osy. Demek, molshylyqta ómir súrýiń úshin, basyń ekeý bolýy, iaǵni úilenýiń shart. Dastanda molshylyq Odǵurmysh dep atalyp, Ýázirdiń (Qazaqtyń) inisi atalǵan. Jyrda emshilerdi «Otashy» dep ataidy. «Kisi aýyrsa berer dári-dármegin, Otashyny, kim emdeidi, ál berip?!».

       Demek, qazaqtyń «Otan otbasynan bastalady» deitinderiniń syry osy. Otan – Ot basy (Ot iesi) men Ot anasynan jáne olardyń urpaqtarynan quralady. Otan ataýy Qazaqtyń Ata saltynyń maǵynasyn aishyqtap kórsete almaidy. Sebebi, bul uǵymda seniń otbasyń qaida júrse, otanyń sol jer bolady. Bul qazirgi «kelimsekterdiń» bolmysyna tolyqtai sáikes keledi.

      Al, Ǵurmyshqa kelsek, Qý, Ur jáne Mysh degen birikken sózderden turady. Qý – Qudaike, Ur (Uran, Turan, Túrik), Myshtyń maǵynasy Mys (temir). Osy aitylǵandardyń Mańǵystaýdaǵy toponomikalyq aiǵaqtamasy Tur, Turan, Belturan (naǵyz Turan, naǵyz Tur Man), Aqmysh, Jarmysh bolyp tabylady. 

       Qazaqtyń ata saltynyń maǵynasyn ashyp kórsetetin uǵym «Ata meken».  Qazaqtyń ejelgi qaǵidasy boiynsha, osy sóz tirkesin sóileter bolsaq:

       Ata (Adam ata, Man ata) – búkil álem elderi eń alǵashqy Adamdy osylai ataidy. Bul kúnde Man atamyzdyń atyn Manqystaý (Mandardyń qystaýy) ustap otyrsa, Adam atanyń atyn Adai ustap otyr.

       Meken  (M-eke-n) – bul sózdiń tolyq maǵynasy  «Man (Men) áke».  Bul sóz qazaqtyń jasyryn Ilik septiginiń qaǵidalaryna sáikes jasalǵan. Tolyq maǵynasy Atam, Ákem jáne meniń týǵan jerim, iaǵni ata mekenim.  Bundai uǵym jer betindegi esh bir eldiń  sózdik qorynda joq. Sebebi, bul álem elderiniń barlyǵy Adam ata men Aýa anadan jáne onyń balasy Áz ákeden tarady degen sóz. Bul uǵymnyń maǵynasy búgingi qazaqtar sol eń túptegi Ata mekenderinde otyr degen sóz.

       Aitoldy, bul Adai shejiresinde Buzaýdyń úlken uly Aitýmys (Aitýmysh) esimimen hattalǵan. Jyr keiipkerleri esimderiniń Odǵurmysh, Ógdilmúsh, Kósámish dep atalatynynyń jáne qazaqtyń ańyz-ertegilerinde jii kezdesetin, «baiaǵy da sondai bir adam bolypty mys» degen sóz tirkesteriniń  syry osy. Aitýmys jeti sanynyń avtory Jemeneidiń týǵan aǵasy, iaǵni Buzaýdyń eki balasynyń úlkeni. Mine qazaqtyń kieli sany «Jetiniń», iaǵni jeti atalyq júieniń, nemese «I» dybysynyń «J»-ǵa ainalý syry osy. Artyńa urpaq qaldyryp, eki orta da úzilip qalmai, jeti ataǵa jetseń,  baqyttysyń, jetpeseń jetimsiń. Uly atalarymyzdan qalǵan qaǵida da baqyt degen uǵymymyzdyń tolyq maǵynasy osy. Eske ustaiyq? Qazaqtyń sóz jasaý júiesinde birde-bir dybys (árip), birde-bir tynys belgisi bostan-bosqa qoiylmaidy.

        Osy dastandy bizdiń «ǵalymdar» kózderin tyrnalap ashqaly beri zerttep-zerdeleýmen keledi. Alai da, búgingi tilmen aitqanda osynshama sáikestikti, babalar tili men aitqanda osynshama  qazaqtyń salt-dástúrin, iaǵni  Ata saltymyzdy kóre turyp eshqaisysy Júsip atamyzdyń tegi qazaq dep aitýǵa da, jazýǵa da bilimderi de, batyldyqtary da jetpei keledi. Sebebi, bizdiń búgingi «ǵylymymyzdyń» deńgeii, ejelgi qazaq mádenieti deńgeiimen salystyrǵanda áli «balań» kúide qalyp otyr. Otarlaýshy Reseidiń biligi men osy joldy aina qatesiz jalǵastyrǵan búgingi orys tildi bilik Qazaqtyń tarihyn qanshalyqty burmalap jazsań, sen sonshalyqty «bilimdi-ǵalymsyń», ótirikti jalǵastyrǵanyń  úshin sen barlyq syi-qurmetke, iaǵni  ataq, dańq, laýazym, aqsha, orden men medaldarǵa  iesiń. Olardy, bizdiń atamyz degenderdiń báriniń joly jabyq. Bári seni jinalyp, kúlki-kelemej etedi. Eske ustaiyq! Ár azamat, óz sanasynyń, iaǵni aqyly men biliminiń jetken jeriniń «qonaǵy» bolmaq. Sizderdiń aýyldaryńnyń qonǵan jeri sol bolsa, oǵan qazir ne amal bar. Biraq, shyndyqtyń aty shyndyq. Ol eshqashan ózgermeidi. 

         Sóz reti kelgesin ol shyndyqqa qalai jetýge bolatynyn da aita keteiin. Sizderdiń (memlekettiń) qazirgi jazyp júrgen tarihtaryń, beinelep aitqanda meniń ómirbaianymdy, ózime emes, ózgege jazdyrǵanyń siiaqty bolyp tur.  Tarih jazǵanda, tarihtyń ózegine orystyń, qytaidyń, parsynyń, arabtyń t.b. aitqandaryn emes, qazaqtyń bir aýyz sózin, onyń sóz túbirin jáne ózimizdiń shejire-dastandarymyzdy qoiýlaryńyz kerek. Qalǵandaryn, sol ózekke qosymsha material retinde paidalanyńyzdar.

     - Al, Qarahan qaǵanaty men Qarahandar áýletine kelsek, olardyń bári Muńaldan taraidy. Bular búkil álemge ádil biligin júrgizgen Shyńǵyshannyń arǵy atalary. Bári de Oǵyz hannan taraidy. Bul Shyńǵyshannyń tikelei urpaǵy Ábilǵazy Bahadúr han qaldyrǵan «Túrik shejiresinde» aiqyn kórsetilgen. Eshbir jannyń buǵan kúmán keltirýge quqy joq. Bulardyń bári qazaq qaǵanaty bolyp tabylady. Aiyrmasy, el (memleket) ataýy bilik basyndaǵy Qaǵannyń rý-tegine bailanysty ózgerip otyrady.

         Jalpy qaǵan degen laýazymdy iemdengenderdiń barlyǵy osy áýletten, iaǵni Adam atanyń qarashańyraǵynan. Ózgelerdiń buǵan quqy bolmaǵan. Bul kezinde Ata saltyn ustanǵan barlyq elderdiń ainymas zańy bolǵan.

         Qazaq qaǵandarynyń biligi óte ádil jáne olardyń biligi búkil jer shary elderine taraǵan. Muny Júsip atamyz bylaisha sýrettegen:

        «Begim uly qaǵan boldy, nurlandym  -

        Qabyl qylsa, berdim janym – qurbandyq!»

        ...Álem tyndy, qaǵan taqqa otyrdy,

        Dúnie túgel kýá bolyp qosyldy.

        Shartaraptan keldi kóktiń qustary,

        Úndi, Rýmnen, elderden bek tysqary.

        (Keldi aspannan kúlli ǵalam qustary,

        Biri – hindi raiy, biri – qaisary.)

        ...Siiapat jasar biri kelip Shyǵystan,

        Batystan biri qyzmet etýge tyrysqan.

        Turdy osyndai qyzmetke jer beti.

        ...Qaǵan dańqy jetti álemge kez kelgen.

        Uiqy qashty kóre almaǵan kózderden!

        Zań túzeldi, jahan tynshyp jailandy,

        Ádil zańmen aty ańyzǵa ainaldy». Tarihqa sheginis jasap, ótken tarihqa úńilsek, Qazaq qaǵandarynyń zańdary óte ádil bolǵan. Olar jer shary elderiniń birde-biriniń tiline, dinine, salt-dástúri men ádet-ǵuryptaryna tiispegen. Qazaq qaǵandarynyń bári jer betinde tek qana ádiletti qoǵam ornatýdy maqsat tutqan. Sondyqtan, bundai qurmet Qazaq qaǵandarynyń bárine de kórsetilgen. Qaǵan, iaǵni «jer betindegi barlyq handardyń aǵasy» degen laýazym qazaqtan basqa elde bolmaǵan. Qaz-aq (Qaz aǵa) barlyq elderdiń aǵasy bolsa, Q-aǵa-n barlyq handardyń aǵasy bolǵan. Muny túsiniý úshin qazaqtyń sóz jasaý júiesin jaqsy bilýimiz shart. Mysaly, Aǵa degen uǵymnyń sóz túbiri Aǵ (Aq). Biz qazaqtyń uly júzin Aq arys degenimizde, onyń túpki máni Aǵa Arys, iaǵni olar basqa arystardyń báriniń aǵasy degen sóz. Eske ustaiyq! Sóz túbiri (óz túbi) eshqashan jańylyspaidy. Al, Qaǵanǵa kelsek, túp ataýdy (atany) sózdiń túbirine «jasyryp» berý, tek qana bul emes. Qazaqta Sadaq (S-ada-q) – Ada Saqtardyń atasy, Sanaq (S-ana-q) – Saqtardyń anasy, Senek (S-ene-k) – Saqtardyń enesi, Sabaq (S-aba-q) – Saqtardyń apasy degen siiaqty uǵymdar bar. Mańǵystaýdaǵy Qazaq múiisinde Ada degen birneshe aral men Senek degen jer ataýy kúni búginde de bar.

    -  Osy eńbekti zertteý maqsatynda qanshama kitap oqysam da, esh jerden «Qutadgý bilikti» qazaqtiki degen tarihshy kezdestirmep edim. Qudaiǵa shúkir! Jalǵyz emes ekenmin. Jaqynda qolyma Ánes Sarai aǵamyzdyń myna eńbegi tústi. Úzindi: «Mine, osy turǵydan búgingi qazaq etnosynyń arǵy tegi – erte orta ǵasyrlardaǵy túrki taipalarynyń alǵashqy órkeniet úrdisiniń bastaýynda turǵandyǵy týraly buryn eshkim aýyz ashpaityn. Tipti, Alber Kamiý, Jan-Pol Sartr syndy eýropa áspettik kózqarastaǵy «oishyldar» adamzat qaýymynyń sábi sanaly shaǵynda alysty jaqyndatyp, jaqyndy tabystyrǵan erekshe dinamikaǵa ie qaýym – kóshpeliler álemine, kúlli túrki násiline tóbeden qarap, ózderi turpattaǵan órkenietter óresinen oryn tappai sandalady. Basqasyn bylai qoiǵanda, kúni keshege deiin maldanyp kelgen oqýlyqtarymyz ben anyqtamalyq ádebietimiz qazaq halqyn maldyń tisine erip, saharanyń bir túkpirinde stihiialyq túrde bas qosqan tobyr keipinde múshtitip qoidy. Eýropa «uiqydaǵy arý» qalpynda jatqanda, ibir-sibir turǵyndary áli shalbar kimegen shaqta túrki jurty, ilki qazaq taipalary megalittik týyndylaryn bádizdep, urpaǵyna – myna biz ben sizge, aitar amanatyn tól árpimen tasqa qashap ketipti. Ol az deseńiz, 4 tomdyq grammatikalyq sózdik shyǵaryp, «Qudatǵý bilik» atty etikalyq-filosofiialyq traktatty jastana oqyp jatypty…» (Ánes SARAI jazýshy, QR Memlekettik syilyqtyń laýreaty. Kók túrikteriniń qaǵandyǵy).

    -   Shyǵarma (Qutty bilik) tolyqtai tarihi derektermen sáikes jazylǵan. Munda qazaqtan shyqqan kóptegen ejelgi uly tulǵalardyń attary atalyp, olardyń uly isterine madaq aitylady.  «Afrasiab «Avestada» tarihi tulǵa, ári mifologiialyq keiipker retinde tanylady. Biraq biz Alyp Er Tońǵanyń tarihtaǵy Afrasiab qaǵan ekendigin, al Afrasiabtyń ózi Alyp Er tońǵa ekenin kópke deiin ajyrata almai keldik. Júsip Balasaǵunnyń «Qutadgý biligin» oqyǵannan keiin ǵana kózimiz jetti. Júsip Balasuǵynnyń dastanynda danyshpannyń týǵan qalasy Balasaǵundy saldyrǵan Turannyń uly qaǵany Alyp Er Tońǵa týraly madaq jyr joldarymen órilgen arnaýly taraý bar» (Mekemtas Myrzahmetov, filologiia ǵylymdarynyń doktory, professor).

          «Nazar salsań, bul túrkiniń bekteri,

          Jahannyń áz bekteri, asyl tekteri.

          Túrik bekteri ishinde atyn asyrǵan,

          Alyp Tońǵa Er edi, quty tasyǵan.

          Bilimi - dańqy uly, kóptiń sarasy,

          Bilimdi, oily ári halyq aǵasy.

          Zerek, dana kóńili sara, seri edi,

          Jutty jalǵan elge tutqa er edi!

          Tájikter ony Afrasiiab ataǵan.

          Elderge ol kóp izgilik jasaǵan.

          Qajet bilseń bilim, aqyl, danalyq,

          Qolǵa alýǵa dúnieni qaratyp.

          Tájikter de hatqa muny túsirgen,

           Kitapta joq bolsa kimder túsingen!?

        Jaqsy aitqan has batyr, er keshegi,

        "Ne bir berik túiindi erler sheshedi!"

        Alyp Er Tońǵa (Aprasiab, Tońa, Toba) teginiń qazaq ekendigi de eshqandai daýǵa jatpaidy. Onyń teginiń Qazaq ekendigi kóne zaman murasy «Avestada» tarihi tulǵa ári mifologiialyq keiipker retinde sýrettelse, M.Qashqaridyń «Túrik sózdigimen» osy «Qutadgý bilikte» aiqyn kórsetilgen. Tarihshylarǵa buny zerdeleý úshin eń birinshi Qaz Adai shejiresin tolyqtai meńgerip, eńbektiń ár sózine zer salyp oqýǵa keńes beremin.  Sonda bul eńbektiń keiipkerleri men avtorlary sizder úshin «kosmostan» túskendei bolmai, jerde, qastaryńda birge júredi. Alla jar bolyp, uly Atalar arýaǵy jelep-jebep júrgei!

     -  Qazaqtyń Qarashańyraǵynyń ieleri  elden erek uly tulǵalardy  madaqtap, olardy urpaqqa úlgi etip, Ata jolynan aýytqyp, elge teris úlgi kórsetip, kesapat jasap, ziiandaryn tigizgenderdiń de esebin júrgizip, ondailarǵa keleshekte jol bermeý úshin olardy da aishyqtap, atap otyrǵan. Bul qaǵida kúni búginde de óz mánin joiǵan joq. Mańǵystaýdyń esti azamattarynyń úiinde olardyń báriniń tizimi bar. «Qara tizimge» ilikkenderden keleshekte  urpaǵy da bezetin bolady. Qazaq balasy úshin budan asqan jaza bolmaidy. Júsip atamyzdyń shyǵarmasynda bul júie de tolyq kórinis tapqan.

          ...Eki túrli at, tilde júrer, qalǵanda,

          Bir - jaqsy, bir - jaman, myna jalǵanda.

          Jamandy - sógip, jaqsyny asyl sanaidy,

          Baiqap qara, kóńiliń neni qalaidy!?

         ...Jaqsy bolsań, atyńdy atap maqtaidy,

         Jaman bolsań, ei er, sógip, dattaidy.

         Baiqa, Zahhaq* sorly nege sorlady,

         Fariddýn* jolyń qalai qoldap, ońdady?

          Biri izgi er-di, ony maqtady,

          Biri zulym edi, ony dattady.

          Jaqsylyq pa, jamandyq pa qalaryń?

          Maqtaýy ma, sókkeni me alaryń?

          Tilegiń qaisy, birin qalap, tańdaǵyn,

          Jamanyń - jaqsy bop ókinip qalmaǵyn. 

    -  Qazaqtyń salt-dástúrin bilip, shejire deregin basshylyqqa alyp, zer salyp zerttegen janǵa Adai elinen shyqqan aqyn-jyraýlardyń ózge óńirlerden erek óz joly, óz qaǵidasy bar. Mysaly, solardyń eń negizgileriniń biri Allataǵalaǵa (Táńirge, Qudaiǵa) syiynyp, árqashanda musylmandyqty ýaǵyzdap otyrǵan. Mańǵystaýlyq aqyn-jyraýlardyń ishinde bul taqyrypty aýyzǵa almaityn birde-bir aqyn joq. Sebebi, barlyq uly dinderdiń barlyǵy ejelgi qazaq qoǵamy arasynda dúniege kelgen. Mine osy qaǵida «Qutadgý bilikte» bylaisha beriledi:

       «1. pendelerin jarylqaýshy: Jańa at berip, qosqan sózdiń shyraiyn, jarylqasyn qudaiym! 2. bilim, aqyl, qasiet berýshi: Adamdy haq jaratty da eskerdi: Oǵan aqyl, bilim, óner, es berdi. Kimge qudai berse bilim, aqyldy, Qoly jetip, alar ol mol asyldy! Shúkir qyldy, es toqtatqan ulyna, Qudaiyna aqyl bergen qulyna. 3. dúnieni jaratýshy: Jaratýshy haq jaratty aparyp, Jaratty da jarastyrdy qataryn. «O, qudaiym! – dedi, — bárin jarattyń, Rizyǵyńdy túgel jaiyp tarattyń. 4. bárin bilýshi: Bilseń alla! Jazyqtymyn, baiqadym, Muń-sherimdi saǵan ǵana aitamyn. 5. medet, kúsh berýshi/ońdaýshy: Men tileimin, qudai medet bersin dep, Isiń úshin saqtap, jebep júrsin dep!» Jaqsylardyń isin qudai ońdasyn, Qut darytyp, rizyq berip qoldasyn. Jalynamyn qudai jolyn ońdasyn. Ottan-sýdan saqtap ózi qorǵasyn! Qudai maǵan taýfiq bersin, kúsh bersin, Úsh ese kóp aqy ap, bir is istersiń! t.b».

   -     Qazaq halqy sonaý Adam-Adam bolǵaly bergi 70 000 jyldyq shejireni saqtap búgingi kúnge jetkizdi. Jer betinde bul júieni, iaǵni Atalyq tekti qazaqtan artyq biletin de, dál bizdei saqtai alǵan da el joq. Adam degen sózdiń ózi ejelgi qazaqtardyń arasynda dúniege kelgendikten, bizder bir-birimizdi Adam dep atap júrmiz. Sóz túsingen janǵa bul da daýǵa jatpaýǵa tiis. Sondyqtan Júsip Balasaǵun atamyz: «Ata-ananyń eń basty paryzy – balany ótkenge parasatpen, tereń sezimmen qurmetpen qaraýǵa tárbielep, ata-baba arýaǵyn ardaqtaýǵa, salt-dástúrdi qurmetteýge baýlý»,- deidi. Batys elderinde, ishinde myna kórshi orys eli de bar, bunyń biri joq. Olar osy qaǵidasymen, eskiniń bári jaman, bári jaý, olardyń túp-tamyryna balta shabamyn dep júrip, óz túpterine de balta shapty. Olar qartaiǵan shaǵynda qarttar úiinen basqa bara jer tappaityndarynyń bastaýyn osy jerden alady.

    -  Taǵy bir erekshe qaǵida, ejelgi paiǵambarlar men danalardan qalǵan barlyq kitaptar jyrmen jazylǵan. Bul da tek qana Adam atanyń qarashańyraǵy ielerine tán qasiet. Oiyńdy qysqa da, nusqa jyrmen jetkizýiń úshin sanań asa joǵary, al aqylyń men bilimiń kemel bolýy shart. Bul ekiniń biriniń qolynan kele bermeitin sharýa.

         «Qutadǵý bilik»   aqynnyń jalǵyz shyǵarmasy emes.    Aqynnyń bul poemasynan da basqa jazǵan kóptegen shyǵarmalary da bolǵan. Mysaly, Namangan qoljazbalarynyń ishinen onyń 600 joldan astam rýbailary tabylǵan. Olardyń da poeziialyq kórkemdigi joǵary, filosofiialyq tolǵamdary tereń delinedi.

    -  «Qutadgý bilikte»,  Júsip atamyz bizge Uly Adtardyń urpaǵyna qaldyrǵan bilimin, aqyl, ósietin qysqa da, nusqa tujyrymdarmen jetkizedi. Bul da tek Ataǵa ǵana tán qasiet. Mysaly:

       1.Aqyl qaida bolsa, ulylyq bolady

       Bilim kimde sol bilikti bolady

             2.Tildiń paidasy men ziiany birdei

             Kóp sóileme, azait berer túiirin

             Bir sózben túi túmen sózdiń túiinin.

       3.Izgilik-adamzat úshin eń qajetti qasieti

       Eldiń basshysy izgi bolsa, halqy da izgi bolady.

       Izgilik-oń,essizdik -sol, júziń -ar,

       Ońyń -ujmaq, solyń-tozaq, bilip al.

            4.Dańq pen dáýletke shattanba,ol bir orynda turmaidy.

            Bir orynda sý, sóz, dáýlet turmaidy,

            Jihangerler júre bermei tynbaidy

       5.Ádilettiń jolyn qý, shynshyl bol.

       Ádil bolsań qaraǵa –aq, aqqa jaq.

       Urpaqtaryń jaqsy atyńdy saqtamaq.

           6.Sarańdyq pen ashkózdikten aýlaq bol.

           Qidy tergen salyp qońyz siiaqty,

           Sarańdyqtan asqan ne bar uiatty.

       7.Itterdiń basshysy arystan bolsa,      

       Itter de arystandai kúrkirer,

       Al arystandardyń basshysy it bolsa,

       Ittiń tirshiligin qylar.

           8.Teksiz kisi ýázir bola almaidy.

           Bet qandai bolsa, ýázir de sondai.

           Jaman-jaqsy tabyspaidy eshqashan,

           Túzý-qisyq qabyspaidy eshqashan.

      9.Namysshyl er bol

      Namysshyl er jaýdyń isin basady,

      Namyssyz er jer baýyrlap qashady.

          10.Óz paidańnan góri,el paidasyn oila. Qaiyrymdy bol!

          Adam ba adam óz paidasyn kúittegen

          Adam naǵyz el paidasyn dittegen.

      11.Tilińdi baq, basyń aman bolady,

      Sózdi qysqart, jasyń uzaq bolady.

          12.Bil, arystan basshy bolsa itterge,

          Arystandai kúrkirer kep itter de»,

      13.Qara jerge jasyl kókten keldi sóz,

      Sózben adam uly boldy, endi sez!

         14.Tilsiz kisi eki-aq túrli, bilersiz,

         Biri - saqaý, biri – nadan, jigersiz.   

      15. Kisilik qymbat emes, kishilik qymdat.

      Ulyq bolsań, kishi bol.

          16."Ul"-dan uly shyǵar dep jurt joryǵan:        

          Bolar bala tanylady boǵynan...

      17.Elik oiyn máteldedi, balady:

      "Tekti erdiń tekti urpaǵy qalady.

          18. Áke kórgen, ul ákeden bolady,

          Neni ekseń, jerden sony orady!"

      18.Sábiinde kókirekke túigeni

      Ólgeninshe sanasynda júredi!

         19. Uiada ne kórse, ushsa sony iledi,

         Sútpen sińgen óle-ólgenshe júredi!

      20. Ádil bolsań qaraǵa - aq, aqqa - jaq,

      Urpaqtaryń jaqsy atyńdy saqtamaq!

          21. Ózińdi baq, qiialyńa aldanba,

          Óz tegińdi bilmeý  qorlyq jalǵanda.

      22. Qara jerge neni ekseń, sol ónedi,

      Neni berseń, qaitar sonyń tólemi.

          23. Jaqsy sóz bar - jarym yrys, tálimdi

          Zymyraǵan kún, jyl jaily kádimgi.

   -      Mańǵystaýlyq MAD patshalyǵy jáne olardyń urpaqtary árqashanda tek qana «Tarihat» jolyn ustanǵan.  Adam-adam bolǵaly búkil álemde bolyp ótken áleýmettik oqiǵalar, álemdi jaqsylyqqa súiregen Adam ata men Aýa anadan bastalǵan uly tulǵalardyń barlyǵyn ataq-dárejelerimen saralap, jaqsysyn da, jamanyn da esepke alyp, sanap otyrǵan.

...Dúregen Ánes – Jabaldan

Alty alashtyń biri edik (109 bet).

...Hazireti Jaqyptyń

On eki deidi uldary (117 bet).

...Qyryq jyl jylap, eńirep

Atasy Jaqyp júr edi (199 bet).

...Máriam uly Ǵaisanyń

Alty júz jyl artynan (119 bet).

...Bizden buryn baiqasaq,

Alty jurt ketken jer edi,

Eki júzdei jyl deidi

Anaý Ázirettiń Alataýynan

Bizdiń Adai kelgeli (126 bet).

...On segiz myń ǵalamnyń

Násibesin jetirgen  (Sáttiǵul Janǵabyluly «Amanat» Almaty-1996.  144 bet).

         Qazaqta «Júieli sóz júiesin tabar» degen maqal bar. Bul qyrdan tómen qarai saimen aqqan sý siiaqty. Artqy júie aldyńǵy júieniń sońynan eredi, iaǵni túp atany sózdiń túbirinde saqtap, sol qaǵidany ary qarai jalǵastyryp otyrady. Joǵaryda kórsetilgen sandyq júie bizge Júsip Balasaǵun atamyzdyń «Qutadǵý bilik» atty eńbeginen miras etilgen. Sandyq júie Júsip atamyzǵa arǵy atalarynan miras bolǵan.

        «Úsh ot, úsh sý, úsh jel túgel taraldy,

         Úsh topyraq ǵalam solai jaraldy.

         ...Tórt nárse bar, az uǵyp keiime,

         Dana aitqan sózdi túigin zeiinge.

         Bul tórteýdiń bireýi – jaý, biri – órt,

         Úshinshisi – tirshiliktiń tory, dert.

         Bulardan basqa bireýi bar, ol – bilim.

         Osal kórme tórteýiniń eshbirin.

         ...Úsh nárse bar, jer qylatyn adamdy,

         Úsh kúná bar, ottai qaryr tabandy.

         Birinshiden – arsyz, maqtan, jamandyq,

         Ekinshiden -  aldaý, arbaý, aramdyq,

         Úshinshisi – alyp satar, sarańdyq –

         Aqymaq qylar osy úsh túrli nadandyq»

         ...Myń-myń qoldar syiyn berip, tabyndy,

         ...Eki dúnieni ustaýdy kózdedim men.

         ...Elý jasym meni de qursaýǵa aldy.

         ...Alpystan assań – shildeniń aptabynan.

         Attadym de qysqy aiaz qaqpanyna.

         Elý otyz jiǵandy keri alady,

         Alpys qolyn tigizse neń qalady?!

         Ei, elý, mende qalǵan óshiń bar ma?

         Etek-jeńdi julmalap esimdi alma!

         ...Tórt júz de alpys ekinshi jyl edi, bil,

         Bul sózdi aittym janymdy sap, berilip,

         On segiz ai qurastyrdym, talǵadym,

         Terip túgel sóz sarasyn tańdadym!»

      - Balyqshy Júsiptiń (Balasaǵunidiń) «Qutadǵý bilik» atty eńbegin arnaiy tapsyrmamen jazyp, syiǵa tartqan Qarahandardyń uly  qaǵany Boǵrahan (tolyq aty – Tabǵash Boǵra Qaraqaǵan Ábý-Áli Hasan) óz tegin Mańǵystaýdan alady. Bul Mańǵystaýda, aqiqat pen kelisim sharttyń piri Qaraman ata esimimen kúni búginde de saqtalǵan.  Qaraman ata — Qaraman áýlie kesenesi, qorymy jáne jer asty meshiti Mańǵystaý aýdanynyń ortalyǵy Shetpe kentinen 35 km jerde, Beki eldi mekeniniń batys jaǵyndaǵy Qandybas qyrqasyna taiaý jerde, Qandybas qystaǵynyń batysynda 5 km jerde ornalasqan. Bul — Mańǵystaýdyń ejelgi kieli oryndarynyń biri. Qaraman ata mazary Mańǵystaý aimaǵynyń mazarattary ishindegi eń kóne zirattar qataryna jatady. Qaralardyń túbi Mańǵystaýdaǵy Túpqaraǵannan (Qaraǵantúp, Qaraǵan túbek dep te atala beredi) bastaý alady.  

        Al, Boǵra dep júrgenderi ózimizdiń Býra, iaǵni Úlektiń (Kerúlektiń) balama ataýy. Mańǵystaýda Býrabai atty shyńyraý qudyq pen Úlek atty qorym jáne qudyq ataýy kúni búginde de saqtalǵan. Endi osynyń ústine Kókshetaýdaǵy Býrabai kólin qosyńyz. Sonda siz Býra degen esimdi qazaqtan ózge eshkimge telimeitin bolasyz.

   - «Qutadǵý biliktiń» ózge ultqa emes, tek qana Qazaqtyń Ana tiline tiesili ekenin aiǵaqtaityn dálelderdiń bastysy jyrdaǵy Táńir, Adam, El, Rý, Taipa jáne onomastikalyq ataýlar. Bul ataýlardyń barlyǵy da qazaqtyń ejelgi shejire-jyr, dastandaryndaǵy ataýlardy esh bir ózgerissiz qaitalaidy. Ondaǵy ataýlar kúni búginde sol kúiinde qoldanysta júr. Olar: Qudai, Táńir, Alla, Haq (jyrda osy tórteýi de qatar atalady, bulai atalý tek qana qazaqqa tán qaǵida); El-jurt ataýlary Quzorda, Shyn, Mashyn, Qashqar, Qytai, Rým, Úndi, keiipkerler Kúntýdy, Aitoldy, Ógdilmish, Odǵurmysh, Erlik, Kósemish; han, patsha, haliftar (Qaidar (Ázireti Áliniń laqap aty), Tabǵash Qara Býra, Afrasiab, Alyp Er Tońǵa, Husraý, Qaisar, Nushyrban; ǵulamalar Ulyqpan, Uqlidas;  paiǵambarlar Musa, Súleimen, Isa, Muhammed Mustafa; qazaqtyń ejelgi shejire-dastandarynyń keiipkerleri Zulqarnaiyn Eskendir, Shaddad, Namrud, Farýn, Qaryn, Rústem; aspan deneleri men juldyzdar Qozy, Úd, Árándir, Qýshyq, Arystan, Bidai basy, Úlgi, Shadan, Ia, Oǵlaq, Balyq, Kún,  Ai, Rými qyzy, Úrker, Qaraqus, Iyldyryq, Aiǵyr, Ótiken, Saratan, Sábit, Arzý, Ialshyq, Ońai, Kúrúd; etnonim maǵynasyn aiqyn beretin terminder – Orta Aziia halyqtary men taipalarynyń ataýlary (Saq, Kún, Qypshaq, Tájik, Shyǵyl, Qarlyq, Iaǵma,  Baiat) jáne Orta Aziiadan tys mekendegen halyqtar men taipalar (arab, iran, úndis, grek, qytai t.b.); áleýmettik terminder sart, tat; áskeri terminder sherik, júz, myń) t.b. bóri, qulan, záńgi (qara tústi adamdy qazaqtar ertede Záńgi dep ataǵan) t.b.

         Avtordyń týǵan, ósip—óngen jeri Qazaq dalasy. «Júsip Has Hajyb Balasaǵun (1020-?) Orta Aziianyń belgili aqyny. Týǵan jeri Jetisý jerindegi Balasaǵun qalasy. Buryn bul qalany «Kúz Orda» dep ataǵan».   

«Quzorda» eli onyń turǵan mekeni,

Túp-teginen qyzyl tildiń shesheni!» Búgingi kúnge jetken barlyq derek osylai deidi.

        Qazaqtyń ana tilin jaqsy meńgergen jáne Ata shejireden habary bar jandarǵa osy joǵary da kórsetilgen ataýlardyń ózi-aq olardyń teginiń Qazaq ekendigin daý-damaisyz moiyndaýǵa jetkilikti bolsa kerekti.

        Kúz orda demekshi, bunyń maǵynasyna jetý úshin eshqashan qatelesip kórmegen jáne eshqashan jańylyspaityn sóz túbirin kómekke shaqyramyz. Ózderińiz kórip otyrǵandai, Kúzdiń túbiri – Úz (Uz), iaǵni Buzaý atamyzdyń esimi. Bizdiń sózdik qorymyzdaǵy tuz, quz, muz degen uǵymdardyń da avtory osylar. Mine, búkil qazaq ǵalymdarynyń taba almai júrgen Júz degen uǵymynyń shyqqan tegi.

        Adai Ata shejiresinde Balyqshy men Buzaý aǵaly-inili týmalas jandar. Sóz túbiri men shejire jańylyspaidy.

     - Qazaqtyń sóz jasaý qaǵidasynda barlyq ataýlar  teńeýler men salystyrýlardan turady. Soǵan sáikes bizdiń sózdik qorymyzda nebir asyl teńeýler jii kezdesedi. Mysaly: 

        «Naǵashy – aǵ (aq), naq, aǵa, aǵash  degen birikken sózderden jáne «shy» degen jalǵaýdan turady. Sóz túbiri aǵa, aǵash. Qandai tamasha teńeý! Aqyn jandy, Qas bi atanǵan atalarymyz anasynyń týystaryn óz týǵan aǵasy jáne  tamyry tereńge ketken, japyraǵy jaiqalyp, biiktigi asqar shyńmen talasqan alyp báiterekti ósiretin alyp tulǵaǵa teńep otyr. Jái teńep otyrǵan joq, teńegende de sóz túbirine «aq (aqiqattyń) naq ózi» degen sózdi salyp nyǵarlap qoiǵan.  Budan asqan danalyq bolar ma?!

        Ózderińiz kórip otyrǵandai N-aǵash-y sóziniń súiegi aǵash. Osyǵan qaraǵanda eń birinshi dúniege aq, aǵa uǵymdary, onyń artynan aǵash, aǵashtan   keiin baryp naǵashy uǵymy dúniege kelgeni anyq kórinip tur.

        Bul uǵymnyń shyqqan tegi  Manqystaýda Aǵashty – alqap (Aǵashty-shili dep te atalady) jáne Aǵashty qudyq ataýymen saqtalǵan.

-              Qazaqtyń shejire-dastan, jyrlarynyń bárinde balama-teńeýler óte kóp qoldanylady:

           «Aq mańdaida tulymym

           Birge týǵan qulynym.

           Qolqanatym, quiryǵym,

           Sýdan shyqqan súirigim,

           Sýyrylyp ozǵan júirigim,

           Qozydai meniń egizim,

           Birge týyp, birge ósken,

           Kindigimdi bir kesken,

           Qarǵa júndi qattasym,

           Úirek júndi ottasym,

            Birge týǵan tektesim» («Qoblandy batyr» jyrynan)

           «Qyz Nazymǵa talasyp,

           Eki batyr soǵysty.

           Bult shainap, muz búrkip,

           Úrker men aidai toǵysty.

           ...Aq naizalar aiqasyp,

           Nar býradai alysty.

           ...Túrtip ótip ketkeni

           Taqiiadai ushady.

           ...Qyrǵi ilgen torǵaidai

           Moinyńdy julyp alaiyn.

           ...Qonaqqa soiǵan qozydai,

           Tamaǵyńnan baýyzdap,

           Kóńlińdi seniń tabaiyn. (Qambar batyr).

           ...Mysaly úrgen mestei bop,

           Denesi ketti tyrsyldap (Alpamys batyr).

           ...Shyǵa keldi qutyryp,

           Jarap júrgen nardai bop,

           Súiretilip aiaǵy

           Kishi-girim taýdai bop.

           Qarsy umtyldy Alpamys

           Qysyr emgen taidai bop.

           Qarsylasty eki sher

           Úrker menen aidai bop (Alpamys batyr).

            ...«Ushsa jelge tas túiin oramalym,

            Aqsha bultty basyma oraimyn men.

            ...Sipai berdim seniń shashyń eken jep

            Býra-býra tolqyndaryn bulaqtyń» (F.Ońǵarsynova).

        Qazaqtyń osy qaǵidasy «Qutadǵý bilikte» óte joǵary deńgeide kórinis tapqan. J.Balasaǵun atamyz Kúndi «Qyzyl qalqan» jáne «Rými qyzy» dep ataidy:

        «Rými qyzy júzin jerge jasyrdy,

        Bar álemdi záńgi-túnek basyndy.

        Rými qyzy júzin jerge jasyryp,

        Jahan júzi tunjyrady, jasyryp,

        Qyzyl qalqan naiza boiy asqanda,

        Saraiǵa kep kirdi týra jasqanbai». «Záńgi» demekshi Afrikanyń qara násildi turǵyndaryn  tek qana Qazaq halqy osylai ataǵan.      

    -  Búgingi kúnge jetken jazba derekterdiń bárinde Júsip Balasaǵun osy kitaby arqyly «Has Qajyb» degen ataq alǵany málim, «Has Hajyb» arab sózi, hannyń eń jaqyn, eń senimdi keńesshisi degen maǵynany bildiredi»  delinedi. Búgingi barlyq qazaq ǵalymdarynyń birin-biri bir aýyzdan maqýldaǵan tujyrymdary osy. Óziniń aitýynsha, Has Qajybtyń qyzmeti de tómendegidei eken: Zańdar men salt-dástúrdiń durys oryndalýyn baqylaý; qazynashy, bitikshi (kóshirmeshi), sheber t.b. qyzmetkerlermen bailanysta bolý, elshilerdi qabyldap, shyǵaryp salyp otyrý, saltanatty jiyndardy uiymdastyrý, adamdardyń aryzyn tyńdaý, qajettilerin el begine jetkize otyryp, ádil sheshim shyǵarý. 

        Júsip Balasaǵun Qarahan memleketiniń bas ýáziri, iaǵni ózi osy eńbegin syiǵa tartqan «handardyń hany» - Tabǵash Qara Boǵra qaǵannyń aqylshy keńesshisi bolǵan adam. Demek, qaǵan sol elde ádilet ornatýshy Bas Qazy, al onyń bas ýáziri Júsip Qas Qazy ataǵyn alǵan.

       Demek, «Qajyb» sózi  aýdarmadan ketken, nemese ádeii jasalǵan burmalaý sóz bolyp tabylady. Al, Has (Qas) sózine eshqandai kommentarii qajet emes. Qas Qazdyń (Qazaqtyń) balama (laqap) aty. Qazaq álem elderi mádenietiniń eń biik shyńy bolsa, oǵan balama retinde (sinonim) qoldanylatyn «Qas» sózi de kez kelgen uǵymnyń eń biik shyńy. Qazaqta «Qas» sózi kúni búginde de Qas batyr, Qas mergen, Qas sheber, Qas sulý, Qas dushpan, Qas asyl, Has bilikti, Has nadan, Has jaqsy, Qas tulpar t.t. bolyp qoldanylyp keledi. «Has» sózi dastanda óte kóp qoldanylady: Mysaly: «Has bilikti: «Nadanmyn» - dep túńilgen!», «Has jaqsynyń balasy tartpai qoimas tegine», «Kekshil bolsa has býradai kesirli».

       Qazaqta bi men qazy sinonim. Ekeýi de ádilettiń qorǵany. Bul jerde de bul uǵymdardyń búkil álem elderiniń qoldanysynda bolýynan Qas Qazymyz - Qas Qajyb, Qas biimiz – Kaspii atanyp júr.

    -  «Júsip qazirgi Qazaqstan jerindegi Shý boiyna ornalasqan eski qalanyń biri – Balasaǵunda týǵan. Bul qala sol kezderdegi Qarahan memleketiniń bir astanasy, ákimshilik jáne saýda-sattyq ortalyǵy bolǵan. Júsiptiń ákesi de óner iesi, kúishi-sazger eken. Ol da Qarahan memleketiniń qojasy Boǵrahanǵa (tolyq aty – Tabǵash Boǵra Qaraqaǵan Ábý-Áli Hasan) qyzmet etken. El ańyzynyń aitýynsha, ol Boǵrahannyń atalarynyń biri Husaiyn degenge arnap «Dárdi Husaiyn» («Husaiynnyń derti») degen kúi shyǵarǵan belgili qobyzshy bolypty» (Hanǵali Súiinsháliev (1918-2006) filologiia ǵylymynyń doktory, professor).

   -   «Qutadgý bilik» teginiń taza ekendiginiń basty aiǵaǵy «Qut» degen túbirdiń ózi bolyp tabylady. Qazaq ta osy túbirden Qut, qutty, qutsyz, qutaiý, qutpan, qutekei, quttyqta, quttylyq, quthana, qutylý, qutylmaý, quty qashty, qutty bolsyn, qutty jerine (ornyna) qondyrý, qutty qonaq bolý, qut bereke t.t. sózder bar. Osy bir aýyz sóz bizge Qý atamyzdyń da, onyń urpaǵy  Ud paiǵambardyń da teginiń taza qazaq ekendigine jáne olardyń da, osy biz sóilep júrgen qazaqtyń Ana tilinde sóilegenine tolyqtai kýálik ete alady. Áitpegende bul túbir sóz qazaqtyń sózdik qorynda bolmaǵan bolar edi. Buǵan kúmándanǵan jannyń aqyl-esi ornynda bolmaǵany.

    -   «Qutadgý biliktiń» sózdik qoryndaǵy túbirlerdi qazirgi qazaq tilimen salystyrǵanda, sóz basyndaǵy I – J sáikestigi aiqyn kórinedi. Ondaǵy «I» dybysynan bastalatyn túbirler qazaq tilinde árdaiym J dybysynan bastalyp otyrady. «Qutadgý bilikte» qoldanylatyn ortaq «i» dybysynan bastalatyn túbirler mynalar: iol (jol), iúk (júk), iúz (júz), iigit (jigit), iel (jel), ialǵan (jalǵan), ianýt (jaýap), ier (jer), iaǵy (jaý), iavýz (jaýyz), iyǵash (aǵash) t.t. bolyp kete beredi. Bul jerde nege bulai degen suraq óz-ózinen týyndap tur.

      Bul jerdegi I dybysy, qazaqtyń Ata (Ada) degen sózine jalǵanǵanda Adai, iaǵni Atanyń balasy degendi bildiredi. Mine I dybysynyń túbir sózdiń basynda turatyn sebebi.

       «Nuh paiǵambar úsh ulyn úsh tarapqa: Ham atty ulyn Úndistan jaqqa, Sam atty ulyn Iran jaqqa, Iafes atty ulyn soltústik jaqqa jiberdi. Úsheýine aitty: «Adam perzentterinen úsheýińizden ózge eshkim qalǵan joq, úsheýińiz úsh jaqta otyryńyz, urpaqtaryńyz kóp bolsa, sol barǵan jerlerińizdi jurt etip otyryńyz».

       Iafes atasynyń ámirimen Jýdy taýynan ketip, Edil men Jaiyq sýynyń arasyna qonys tepti Eki júz elý jyl onda turyp, opat tapty. Iafestiń segiz uly bar edi, urpaqtary kóp boldy. Olar mynalar: Túrik, Hazar, Saqlap, Orys, Meń, Shyn, Keimar, Tarih. Iafes ólerinde óz ornyna úlken uly Túrikti otyrǵyzyp, ózge uldaryna: «Barshańyz Túrikti patsha bilip, onyń sózinen shyqpańyzdar», - dep ósiet qyldy, oǵan Iafes uǵlany degen laqap at qoidy» (Ábilǵazy «Túrik shejiresi». Almaty-1992. 12 bet).

      «J» dybysy jeti ataǵa jetip, jetisip, kemeline kelgen Adai atanyń altynshy nemeresi  Buzaýdyń eki balasynyń kishisi Jemenei degendi bildiredi. Ózderińiz kórip otyrǵandai J dybysy Jemeneidiń bas áribi, jeti sany Jemeneilerdiń sandyq ataýy, Jebe Adailardyń tańbasy. Jeti ataǵa jetseń jettiń, jetpeseń jetimsiń.

    -  «Qutadǵý bilik» madaq janrymen jazylǵan shyǵarma. Sebebi, eń alǵash Atasyn da, Qudaidy da, Táńirdi de, (Allany da) - Allataǵala (Alla, Ata, Aǵa) jáne Adam (meniń atam) dep tanyǵandar Adam atanyń qarashańyraǵynyń ieleri Qazaqtar bolatyn. Allataǵala men Atalaryna jáne óz urpaqtaryna alǵash madaq aitqanda solar. Búgingi kúnderi ata -anamyzben,  áke-sheshelerimizdiń óz balalaryna riza bolyp, maqtaý aitatyndarynyń bastaý alatyn jeri osy.

           Qazirgi urpaq «Adamzattyń bárin súi, baýyrym!» dep aitqany úshin Abaidy áýlie kóredi. Al, shyndyǵyn da, Abaidyń da arǵy jaǵyndaǵy naǵyz áýlie búgingi kúnge Qazaq degen atpen jetken eldiń túp atasy Áz )Az) áýlie, olar   «Adam balasynyń bárin Adam (Atam meniń, meniń Atam) dep atap» qurmetteýdi  bizge miras etip ketti.

    -     «Qutadgý bilikti» barlyq ǵalymdar bir aýyzdan memleketti basqarý ǵylymy dep atap júr. Bul óte oryndy. Ol zamanda eldi «tektiden shyqqan tekti uldar» bilegen. Shyndyǵynda, munda ejelgi Nuq paiǵambar zamanyndaǵy topan sýǵa qaryq bolǵan Ad qaýymynyń  jalpy adamzattyq ustanymdary men adamgershilik qaǵidalary jyrmen órilgen.

    -    Júsip Has Hajib Balasaǵunnyń, «Qutty bilik» dastanynyń búgingi kúnge deiin saqtalǵan úsh nusqasy jetken. Birinshi nusqasy uiǵyr áribimen, ekinshi jáne úshinshi nusqasy arab árpimen jazylǵan. Demek, qolymyzda Júsip atamyzdyń óz qolymen jazǵan túp nusqasy joq. Bizge jetken búgingi nusqa, óz tilimizden ózge tilge, sol ózge tilden qaitadan qazaq tiline aýdarylǵan nusqa. Jyrdaǵy keibir dybystardyń ózgeriske ushyraýynyń basty sebebi osy.   Al, túpnusqa taza qazaq tilinde jazylǵan edi. 

         «On shaqty jyl buryn Túrkiiada túrkitanýshy ǵalymdardyń úlken simpoziýmy boldy. Oǵan Mongoliiadan men de qatystym. Atalmysh simpoziýmda Ózbekstannan kelgen filosofiia ǵylymdarynyń doktory, professor B.R.Karimov ortaǵa erekshe usynys tastady. Onyń «Ortatúrik» teoriiasy boiynsha túrki mádenieti men tilin saqtap otyrǵan tek qazaqtar ǵana eken. Sondyqtan, qazaq tili bolashaqta túrki halyqtarynyń ortaq tili bolýy tiis dedi. Lingvistikalyq jáne tanymdyq, etnografiialyq uzaq jylǵy zertteý jumystarynyń nátijesinde osyndai qorytyndyǵa kelgen eken. Alaida, ony birden Tashkent ǵalymdary ortaǵa alyp jep qoia jazdady. B.R.Karimov bul teoriiasyn áli de jalǵastyrýda». (Úsh qiian № 16. 24.04.2009 jyl).

    -   Bizge Qarahandar qaǵanaty dáýirinen eki úlken ádebi eskertkish jetken. Olar, qazaqtyń uly ǵulamalary Júsip Balasaǵunidyń «Qutadǵý bilik» atty dastany men Mahmut Qashǵaridyń «Túrki tilder sózdigi» (osy eńbekte kórsetilgen 246 maqal-mátelderdiń birde-bir sózi ózgermesten búgingi kúnge jetip, qazirgi qazaqtar arasynda kúni búginde de óz mánin joimai qoldanysta júr) shyǵarmasy. Olardyń izin ala Qoja Ahmet Iassaýidiń «Diýani hikmeti» dúniege keldi. Aradan bir jarym ǵasyr shamasy ýaqyt ótkende Osy Qarahandardyń tikelei urpaǵy Shyńǵys qaǵan dáýirinen «Muńaldyń qupiia shejiresi» men «Altan Tobyshy», araǵa taǵy úsh ǵasyr salyp Shyńǵys qaǵannyń tikelei urpaǵy Ábilǵazynyń «Túrik shejiresi» (1663-1665) jetti. Búkil álem elderiniń ǵalymdary, sanalaryn orystyń otarlyq ezgisi tolyqtai jaýlaǵan qazaqtyń búkil ǵalymdary «biriniń aýzyna biri túkirip qoiǵandai», bulardyń bárin kóne túrki tilimen jazylǵan dep tujyrymdady.

          Olardyń kóne túrki tili dep júrgenderiniń, qazaqtyń Ana tili ekendiginiń bultarpas aiǵaǵyn Shyńǵys qaǵannyń óz urpaǵynan shyǵyp han bolǵan jáne óz tarihyn ózi jazyp qaldyrǵan Ábilǵazy atamyzdyń «Túrik shejiresi» atty tarihi eńbeginen anyq kórýge bolady. Bul eńbektiń biz úshin birden – bir qundylyǵy, onyń taza kóne túrik tilinde, iaǵni búgingi qazaqtyń Ana tilinde jazylýy. Atamyzdyń óz aitýynsha, «Bul tarihty jaqsyly-jamandy barshasy bilsin dep túrki tilimen jazdym. Túrki tilimen, sonshalyq bes jasar bala túsinetindei etip jaqsy jazyppyn, túsinikti bolsyn dep shaǵatai túrkisinen, parsy, arab tilderinen bir sóz qospaimyn» degen (30 bet).  «Túrik shejiresin»  álemniń kóptegen elderi, onyń ishinde ásirese túrik elderi óz tilderine aýdaryp jatqanda, bul eńbek qazaq tiline aýdarylǵan emes. Onyń sebebi – shyǵarma tiliniń basqa tildermen kóp aralaspai, taza saqtalǵan kóne túrki tili, iaǵni onyń qazaqtyń Ana tili ekendigi.  Mundai pikirdi Ábilǵazy shyǵarmalarynyń tilin zerttegen A.N.Kononov, S.N.Ivanov, T.R.Qordabaev siiaqty ǵalymdar da rastaidy. Bul degeniń barlyq túrik halyqtarynyń túp qazyǵy, ata jurty, qara shańyraq iesi - Qazaq eli ekendigin aiǵaqtasa kerek. Demek, Qarahandar dáýiri (H-H1 ǵasyrlar) Shyńǵys han zamanynda (HIII ǵasyr), odan 300 jyldan asa ýaqyttan keiingi Ábilǵazy han zamanynda (HÚII ǵasyr) barsha halyq qazaq tilin jaqsy bilgen. Demek, búkil álemge túgelge jýyq biligin júrgizgen, Qarahandar men Shyńǵyshan qaǵan imperiialarynyń memlekettik tili qazaqtyń Ana tili bolǵan. Qaǵandar tilinde búkil álem sóilegen.

-  Keleshek zettreýshilerge asa eskeretin jaǵdai, Týysy Mańǵystaýlyq Adam Atanyń qarashańyraǵynan (Adailardan) shyqqan aqyn-jyraýlardyń, olardyń Ata shańyraǵynyń salt-dástúrlerin, iaǵni Ata zańyn tolyq ashyp kórsetetin  elden erek ózindik tól qaǵidasy bar. Olar:

-  Allaǵa (kitaptaryna, paiǵambarlaryna, sahabalaryna) iman keltirip,  madaq aitý;

-  Ata shejiresin taratyp, baqilyq bolǵan ata-baba arýaǵyn eske alý;

- Bolyp ótken, bolyp jatqan qubylystardyń, eldi jaqsylyqqa jetelegen uly tulǵalardyń esebin júrgizý, iaǵni sandyq júieni qoldaný.

 -  Elden erek uly tulǵalardy  madaqtap, olardy urpaqqa úlgi etý;

-  Ata jolynan aýytqyp, elge teris úlgi kórsetip, kesapat jasap, ziiandaryn tigizgenderdiń de esebin júrgizip, ondailarǵa keleshekte jol bermeý úshin olardy da aishyqtap, atap otyrý. «Qara tizimge» ilikkenderden keleshekte  urpaǵy da bezetin bolady. Qazaq balasy úshin budan asqan jaza bolmaidy.

- Adam balasyna Ádiletti bolýdy, Shariǵat pen Tarihattan ótip Aqiqatqa jetip, Maǵripatqa ótýdi ýaǵyzdaidy;

-  Shejireni qara sózben emes jyrmen jazý; Bul tek qazaqqa ǵana tán qaǵida.

-  Ejelgi qazaq ádebietine tán teńeýler men laqap (madaq) esimderdi qoldaný;

- Uly atalarymyzdyń tek qana ózderine tán eń bir asyl qasieti, ózderiniń urpaǵyna qaldyrǵan bilimin, aqyl, ósietin qysqa da, nusqa tujyrymdarmen (maqal-mátel, naqyl sózder) jetkizý.

Bul toǵyz júieni tolyq nusqasynda qoldaný Adam atanyń qarashańyraǵynan, Alshynnan, onyń ishinde ásirese Mańǵystaýdan shyqqan barlyq aqyndarǵa tán. Ábýbákir Kerderi, Abyl, Nurym, Aqtan, Qashaǵan, Sáttiǵul, Túmen t.b. shejire-tolǵaýlary osylai jazylǵan. Al qalǵan óńirler men basqa elder aqyndarynyń shyǵarmalarynda bul júie tutastai qoldanylmaidy, qoldanǵan kúnde de tórt-bes nusqasynan aspaidy.

Balyqshy Júsip atamyzdyń «Qutadgý bilik» shyǵarmasynda osy júie tolyqtai saqtalǵan. Demek, atamyzdyń teginiń qazaq ekendigi eshqandai daýǵa jatpaýǵa tiis.

Qojyrbaiuly Muhambetkárim, Mańǵystaý

Ult portaly