"قۇتتى بٸلٸك" - قازاقتىڭ تٶل مۇراسى

«ەزٸز كٸتاپ – بۇل ۇلىلىق نەگٸزٸ,
بٸلٸكتٸگە بولعاي بٸلٸم تەڭٸزٸ!
قۇت-بٸلٸكپەن بەزەنگەن بۇل جاماعات,
شٷكٸر قىلىپ الدا تٸلە قاناعات.
كٷللٸ دانا سٶزٸ تٷگەل سٷزٸلگەن,
ٸنجۋ-مارجان تٸزبەگٸندەي تٷزٸلگەن!
...تىڭداعانعا – ۇعىنىقتى, قادٸرلٸ,
جازباسى – اۋىر, ناداندارعا كەدٸمگٸ.
كٸتاپ سٶزٸ قولدان دەمەپ, كٶزدٸ اشار,
ەكٸ دٷنيە ٸسٸن بٸردەي وڭداسار.
...شىعىس ەلٸ, كٷللٸ تٷركٸ ٸشٸندە,
دٷنيەدە – كٸتاپ جوق بۇل پٸشٸندە»

جٷسٸپ بالاساعۇن

«جٷسٸپ بالاساعىن 1000 قىرعىز سومى بانكنوتاسىندا. «قۇتادعۋ بٸلٸك» (قۇتتى بٸلٸك) — جٷسٸپ بالاساعىن (بالاساعۇن) شىعارعان ديداكتيكالىق پوەما.

بۇل كٶنەتٷركٸ تٸلٸندە جازىلعان, تٷركٸ تەكتەس حالىقتاردىڭ ورتاق قازىناسى.

كٶپتەگەن زەرتتەۋشٸلەر بۇل پوەمانى ساياسات, مەملەكەت باسقارۋ, ەسكەري ٸس جٶنٸندەگٸ فيلوسوفييالىق تراكتات دەپ جٷر. شىندىعىندا دا, بۇل جالاڭ ەدەبي دٷنيە ەمەس. بۇل بٷتٸن بٸر تاريحي كەزەڭنٸڭ مٸنەز قۇلقىن بويىنا سٸڭٸرگەن, قوعامدىق ساياسي, ەلەۋمەتتٸك بٸتٸمٸ قانىق, مورالدىق ەتيكالىق, رۋحاني قازىنامىزدىڭ نەگٸزٸ, ارقاۋ بولارلىق دٷنيە. ونداعى بٷگٸنگٸ تٸلٸمٸزگە, وي تولعامىمىزعا تٶركٸندەس, ەتەنە جاقىن ورامداردى كٶرگەندە, قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ سولارمەن تٸكەلەي ساباقتاسا جالعاسقان ديداكتيكالىق پوەزييا مەن شەشەندٸك سٶزدەردٸڭ, بيلەردٸڭ وراعىتىپ, وي تاستايتىن كەڭ تىنىستى تولعامدارىنىڭ دەستٷرلٸ بٸرلٸگٸ «مەن مۇندالاپ» تۇرادى. جٷسٸپ بالاساعۇننىڭ مەملەكەتتٸ باسقارۋ قاعيدالارى مەن پرينتسيپتەرٸن, ەلگە بيلٸك جٷرگٸزۋدٸڭ ەرەجەلەرٸ مەن تەرتٸبٸن, قوعام مٷشەلەرٸنٸڭ مٸنەز-قۇلىق جەنە ەدەپ-عۇرىپ نورمالارىن جىر ەتكەن ەتيكالىق-ديداكتيكالىق مازمۇنداعى كٶركەم تۋىندىسى.

جٷسٸپ بالاساعىن «قۇتتى بٸلٸكتٸ» 1069—1070 جج. بالاساعىن قالاسىندا باستاپ, ون سەگٸز ايدىڭ ٸشٸندە قاشقار قالاسىندا اياقتاعان. قوعامدىق ەلەۋمەتتٸك مەنٸ تەرەڭ, حالىقتىڭ مورالدىق ەتيكالىق باعدارلاماسى ٸسپەتتەس بۇل ەڭبەگٸن قاراحان مەملەكەتٸنٸڭ سول كەزدەگٸ بيلەۋشٸسٸ تابعاش ارسلان حان بوعراتەگٸنگە تارتۋ ەتكەن.

قۇتادعۋ بٸلٸگ – جٷسٸپ بالاساعۇنيدىڭ ەڭبەگٸ. تٷركييا عالىمدارى 1942–43 ج. «قۇتادعۋ بٸلٸگتٸڭ» ٷش نۇسقاسىن دا ستامبۇلدان ٷش تومدىق كٸتاپ ەتٸپ شىعاردى. داستاندى زەرتتەۋ ٸسٸنە, ەسٸرەسە, تٷركٸ عالىمدارى ر.ر.ارات, م.ف.كەپريۋلد جەنە ا.ديلگار, ت.ب. كٶپ ەڭبەك سٸڭٸردٸ. «قۇتادعۋ بٸلٸگ» داستانى ورتا عاسىرلاردا بٷكٸل تٷركٸ ەلەمٸنە تٷسٸنٸكتٸ بولعان قاراحان ەۋلەتٸ مەملەكەتٸ تٷرٸكتەرٸنٸڭ تٸلٸندە جازىلعان.

ونى ق.كاريموۆ ٶزبەك تٸلٸنە (1971), ن.گرەبنەۆ (1971) پەن س.يۆانوۆ ورىس تٸلٸنە (1983), ا.ەگەۋباەۆ قازاق تٸلٸنە (1986), بٸر توپ اۋدارماشىلار ۇيعىر تٸلٸنە (پەكين, 1984) تەرجٸما جاسادى. قاراحان ەۋلەتٸ بيلٸك جٷرگٸزگەن دەۋٸردە ۇلان-عايىر ٶلكەنٸ الىپ جاتقان وسى مەملەكەتتٸڭ باسقارۋ تەرتٸبٸن بەلگٸلەيتٸن ەرەجەلەر, سونداي-اق قوعام مٷشەلەرٸنٸڭ قۇقىقتارى مەن مٸندەتتەرٸن ايقىندايتىن تيٸستٸ زاڭدار جوق ەدٸ.

مٸنە, ەلدەگٸ وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىمەن بالاساعۇن ٶزٸنٸڭ «قۇتادعۋ بٸلٸگ» داستانىن جازدى. دەمەك, داستان بەلگٸلٸ بٸر ماعىنادا ەلدەگٸ اتا زاڭ (كونستيتۋتسييا) قىزمەتٸن اتقارعان. بالاساعۇن داستاندا پاتشالار مەن ۋەزٸرلەردٸڭ, حان سارايى قىزمەتكەرلەرٸ مەن ەلشٸلەردٸڭ, ەسكەرباسىلار مەن نٶكەرلەردٸڭ, تەۋٸپتەر مەن اسپازداردىڭ, ديقاندار مەن مالشىلاردىڭ, ت.ب. قوعام مٷشەلەرٸنٸڭ مٸنەز-قۇلقى, بٸلٸم دەرەجەسٸ, اقىل-پاراساتى, قۇقىقتارى مەن مٸندەتتەرٸ قانداي بولۋ كەرەكتٸگٸن جەكە-جەكە بايانداپ شىعادى. داستاندا ەلدەگٸ بارلىق لاۋازىم, كەسٸپ يەلەرٸنە قويىلاتىن مورالدىق-ەتيكالىق تالاپتار سيپاتتالىپ كٶرسەتٸلگەن.

داستاننىڭ باستى يدەياسى تٶرت پرينتسيپكە نەگٸزدەلگەن. بٸرٸنشٸسٸ, مەملەكەتتٸ دۇرىس باسقارۋ ٷشٸن قارا قىلدى قاق جاراتىنداي ەدٸل زاڭنىڭ بولۋى. اۆتور ەدٸلدٸكتٸڭ سيمۆولدىق بەينەسٸ رەتٸندە كٷنتۋدى پاتشانى كٶرسەتەدٸ. ەكٸنشٸسٸ, باق-دەۋلەت, ياعني ەلگە قۇت قونسىن دەگەن تٸلەك. باق-دەۋلەت مەسەلەسٸ پاتشانىڭ ۋەزٸرٸ ايتولدى بەينەسٸ ارقىلى جىرعا قوسىلعان. ٷشٸنشٸسٸ, اقىل-پاراسات. اقىل-پاراساتتىڭ قوعامدىق-ەلەۋم. رٶلٸ ۋەزٸردٸڭ بالاسى ۇعدٷلمٸش بەينەسٸندە جىرلانادى. تٶرتٸنشٸسٸ, قاناعات-ىنساپ مەسەلەسٸ. بۇل مەسەلە داستاندا ۋەزٸردٸڭ تۋىسى, دەرۋٸش وردگٷرمٸش بەينەسٸ ارقىلى ەڭگٸمە بولادى. بالاساعۇننىڭ «قۇتادعۋ بٸلٸگٸندە» ٶمٸر مەنٸ پايىمدالىپ, جالپىادامزاتتىق رۋحاني بايلىقتار – مۇرات, دٸن, ەتيكا, ٶنەر جەنە دانالىقتىڭ مەنٸ سارالانعان.(ۋيكيپەدييا — اشىق ەنتسيكلوپەديياسىنان الىنعان مەلٸمەت).

كەلتٸرٸلگەن دەرەكتەرگە ٶز ويىمىزدى بٸلدٸرە كەتەيٸك: «قاراحان ەۋلەتٸ بيلٸك جٷرگٸزگەن دەۋٸردە ۇلان-عايىر ٶلكەنٸ الىپ جاتقان وسى مەملەكەتتٸڭ باسقارۋ تەرتٸبٸن بەلگٸلەيتٸن ەرەجەلەر, سونداي-اق قوعام مٷشەلەرٸنٸڭ قۇقىقتارى مەن مٸندەتتەرٸن ايقىندايتىن تيٸستٸ زاڭدار جوق ەدٸ» - دەيدٸ. اقىلعا سيمايدى. قاراحان قاعاناتىنىڭ 300 جىلعا جۋىق بٷكٸل ەلەمدٸ بيلەگەنٸن بٸلمەيتٸن جانعا نە ايتۋعا بولادى. ەلەمدٸ كەيٸننەن تاعى بٸرنەشە عاسىر بيلەگەن شىڭعىس حاننىڭ وسى قاراحانننىڭ ۇرپاعى ەكەنٸن قايدا قويامىز. يە, اتالارىمىز تٸلدە بۋىن جوق دەپ وسىندايدى ايتسا كەرەك. زاڭى, ەرەجەسٸ جوق قاعانات وسىنشاما ۋاقىت قالاي ٶمٸر سٷردٸ ەكەن?!

«قۇتادعۋ بٸلٸك» (قۇتتى بٸلٸك) — جٷسٸپ بالاساعىن (بالاساعۇن) شىعارعان ديداكتيكالىق پوەما.

بۇل كٶنەتٷركٸ تٸلٸندە جازىلعان, تٷركٸ تەكتەس حالىقتاردىڭ ورتاق قازىناسى.

«1911 جىلى قازان قالاسىندا شىققان قۇربانعالي حامەدوۆتىڭ «تاۋاريح حامسا» (بەس تاريح) اتتى جىلناما كٸتابىندا «بالاساعۇن», «قۇتادعۋ بٸلٸك» دەگەن سٶزدەردٸڭ ماعىناسىنا تٷسٸنٸكتەمە بەرٸلگەن. وندا بالاساعۇن – مەنەرلەپ قاشالعان تاس قالا, قۇتادعۋ بٸلٸك – قۇت, باقىت, بٸلٸم دەگەن ماعىنادا. بۇل كٸتاپتى بالاساعۇندا تۋعان بٸر ساحابا, تاقۋا جازىپ شىعارعان. ەممە بۇل كٸتاپتى قاشقاردا تامامداپ, مارشىق (شىعىس) مەلٸگٸ تابعاش بۋراحاننىڭ قۇزىرىنا ۇسىنعان. مەلٸك ونىڭ ەڭبەگٸن قادٸرلەپ, جارىقتاپ, ەرٸ ۇلىقتاپ حاس حاجىب (حاننىڭ ۋەزٸرٸ, مينيستر) دەگەن اتاق بەرٸپ, ەرەكشە ٸلتيپات بٸلدٸرگەن, سول ٷشٸن ول جٷسٸپ, ۇلى حاس حاجىب اتانىپ, اتاق-داڭقى جەر جٷزٸنە جايىلدى.

بٸزگە وسى قاراحان دەۋٸرٸنەن ەكٸ ٷلكەن ەدەبي ەسكەرتكٸش جەتكەن. بٸرٸنشٸسٸ, بالاساعۇن پەرزەنتٸ جٷسٸپ بالاساعۇنيدىڭ «قۇتادعۋ بٸلٸك» اتتى داستانى, ال ەكٸنشٸسٸ ماحمۇت قاشعاريدىڭ «ديۋاني لۇعات ات-تٷرٸك» شىعارماسى» («تارازدان شىققان تارلاندار - قازاق تاريحى»).

«ەجەلگٸ تٷركٸستاننىڭ باتىسى مەن شىعىسىندا بٸردەي ٸح عاسىردان باستاپ-اق ىقپالدى ٸرگەلٸ ەلدٸك قۇرعان قاراحاندار ەۋلەتٸنٸڭ بيلٸگٸ دەۋٸرلەپ تۇرعان زاماننان (841-1212 ج.ج.) بٸزگە جەتكەن جٷسٸپ حاس حاجيبتىڭ «قۇتتى بٸلٸگٸ» ادامزات ٶركەنيەتٸنٸڭ ٶلمەس قازىنالارىنىڭ باعا جەتپەس اسىل مۇراسى. وسىنداي كەڭ تولعامدى, تاريحي, پاراساتتى پايىمداۋلار مول عىلىمي ويدىڭ, اقىندىق ٶنەردٸڭ ٷزدٸك دارا تۋىندىلاردىڭ دٷنيەگە كەلۋٸنە بەلگٸلٸ بٸر ٶركەنيەتتٸ احۋالدىڭ قۇنارلى توپىراعى, تاريحي-ەلەۋمەتتٸك ورتا تىنىسى مەن قوعامدىق ساياسي جاعدايلاردىڭ زاڭدىلىقتارى بولعانى كٷمەنسٸز.

بۇل كلاسسيكالىق شىعارما سول كەزدٸڭ ٶزٸندە بەلگٸلٸ دەرەجەدە تاريحي-يدەولوگييالىق, پسيحو-پەداگوگيكالىق, ەدەبي-مەدەني دەستٷردٸڭ, كٶركەمدٸك–ەستەتيكالىق تانىمنىڭ قالىپتاسقان مەكتەبٸنٸڭ بولعاندىعىن مەڭزەيدٸ. مۇنداي كٶلەمدٸ شىعارمالاردىڭ دٷنيەگە كەلۋٸ, جازىلۋى–تۇتاس بٸر شىعارماشىلىق كەزەڭنٸڭ, ٶرٸستٸ دەستٷردٸڭ جەمٸسٸ. سول كەزدٸڭ ٶزٸندە-اق تٷرلٸ ٸرٸلٸ-ۇساقتى, مەندٸ-مەنسٸز سان الۋان شىعارما, جازبالاردىڭ بولعاندىعىن بٷگٸنگە دەيٸن ساقتالىپ كەلگەن تٷرلٸ تٸزبەلەردەن جاقسى اڭعارۋعا بولادى. بٸر قىزىعى, ورتا ازييا مەن قازاقستان جەرٸندە جازىلعان شىعارمالار جٶنٸندەگٸ كٶنە سيپاتتامالاردا, بيبليوگرافييالىق تٸزبەلەردە وسى ەڭبەكتٸڭ اتى اتالمايدى. مەسەلەن, ەبۋ سەيت سەمەديدٸڭ (1113 ج.ٶ.) بەلگٸلٸ «كيتەب ەل-ەنسەب» اتتى ەڭبەگٸندە, سول دەۋٸردەگٸ بەلگٸسٸز, ۇساق اۆتورلار جٶنٸندە جٷزدەگەن بەت ماعلۇماتتار جازىلعاندا, جٷسٸپ بالاساعۇنيدىڭ ەلەمگە ايان ەڭبەگٸ حاقىندا ەش دەرەك تٷسپەگەن. اتالىپ, تٷستەلٸپ, حاتتالىپ ەن تاعىلعان شىعارماعا قاراعاندا «قۇتتى بٸلٸكتٸڭ» بٸزگە تۇتاستاي ساقتالىپ جەتكەنٸ ەرەكشە جاعداي.

تٷركٸ مەدەنيەتٸنٸڭ ۇلى دا ۇلاعاتتى ەدەبي ەسكەرتكٸشٸ «قۇتادعۇ بٸلٸك» داستانىن جازعان جٷسٸپ بالاساعۇنيدىڭ ٶمٸرٸ مەن قىزمەتٸ, ماقساتى, جاس شاماسى حاقىندا دەرەكتەردٸ نەگٸزٸنەن شىعارمانىڭ ٶز مەتٸنٸنەن عانا تابامىز. داستاننىڭ ەل ٶمٸرٸندەگٸ ماڭىزى, سيپاتى مەن قاسيەتٸ, مۇرات-ماقساتى مەن تٸلٸ جايلى ماعلۇماتتار دا مەتٸندە كەزدەسەتٸن اۆتوردىڭ ٶز پايىمداۋلارىنان جاقسى اڭعارىلادى. بۇل تاقىرىپ بٷگٸنگٸ كٷندە ٶتە ٶزەكتٸ جەنە ەلٸ دە تەرەڭ زەرتتەۋدٸ قاجەت ەتەدٸ.

...جٷسٸپ حاس حاجيب بالاساعۇن–حٸ عاسىردىڭ اسا كٶرنەكتٸ اقىنى, ەسٸمٸ كٷللٸ شىعىس ەلدەرٸنە بەلگٸلٸ بولعان دانىشپان-ويشىل, ەنتسيكلوپەديست-عالىمى, بەلگٸلٸ قوعام قايراتكەرٸ.

جٷسٸپ بالاساعۇن ٶز زامانداستارىنا جەنە ٶزٸنەن كٶپ جىلدار كەيٸن ٶمٸر سٷرگەن ۇرپاقتارعا ورتا عاسىردىڭ عالىمى, دەلٸرەك ايتساق, تابيعاتتانۋ, ريەزيەت (ماتەماتيكا), فەلەكيەت (استرونومييا), تاريح, اراب-پارسى تٸلدەر بٸلٸمٸ ت.ب. تولىپ جاتقان عىلىم سالالارىن جەتە مەڭگەرگەن عۇلاما عالىم رەتٸندە جاقسى مەلٸم بولعان.

ەيتسە دە, جٷسٸپتٸڭ ەسٸمٸن ەلەمدٸك ەدەبيەت تاريحىندا مەڭگٸلٸككە ٶشپەستەي ەتٸپ جازىپ قالدىرعان بٸردەن-بٸر تاريحي-ەدەبي مۇراسى–«قۇتادعۇ بٸلٸك» داستانى. بۇل داستان كەزٸرگٸ تٷركٸ تٸلدەس حالىقتاردىڭ ورتا عاسىرداعى تاريحى, قوعامدىق ساياسي ٶمٸرٸ, عىلىمى, ەدەبيەتٸ مەن مەدەني دەرەجەسٸ, ەدەت-عۇرپى, نانىم-سەنٸمٸ ت.ب. جٶنٸندە اسا قىزىقتى دا قۇندى, ەرٸ قىرۋار مول دەرەكتەر بەرەتٸن كٶركەم تۋىندى. اقىن «قۇتتى بٸلٸكتە» قانداي ادام «ۇلى حاس حاجيب» بولىپ ٸستەۋٸ مٷمكٸن دەگەن ساۋال قويىپ, وعان ٶزٸ ەگجەي-تەگجەي جاۋاپ ايتادى. «ۇلى حاس حاجيب-ەمٸرشٸ-پاتشانىڭ كٶرەر كٶزٸ, ەسٸتەر قۇلاعى, ول مەملەكەت زاڭدارى مەن سول ەلدٸڭ ەدەت-عۇرپىنىڭ دۇرىس ورىندالۋىن قاداعالاپ وتىرادى. سونداي-اق, ۇلى-ۋەزٸر-قازىنا ٸسٸن باسقارۋشى ادامعا, سارايدا قىزمەت ەتەتٸن حان كٶشٸرۋشٸلەر مەن قولٶنەرشٸلەرگە پاتشا اتىنان ەمٸر ەتەدٸ, ەلشٸلەردٸ قابىلداپ, شىعارىپ سالادى, رەسمي تٷردەگٸ سالتاناتتى جيىنداردىڭ زاڭعا سەيكەس ٶتۋٸن قاداعالايدى, ەرٸ كەدەيلەر مەن جەتٸم-جەسٸرلەردٸڭ ارىزىن تىڭداپ, ونى ەليكبەككە, ياعني تابعاش قارا بوگرا حانعا جەتكٸزٸپ وتىرۋى تيٸس». بۇعان قاراپ, جٷسٸپ بالاساعۇننىڭ پاتشا سارايىندا قانداي قىزمەت اتقارعانىن ەمەس, سونىمەن بٸرگە اقىن «قۇتتى بٸلٸكتە» ٶزٸنە ٶتە جاقسى تانىس مەسەلەلەردٸ مەيٸلٸنشە تەرەڭ بٸلٸپ بارىپ جازعانىن دا اڭعارامىز.

«ارابشا, تەجٸكشە كٸتاپتار كٶپ. ال, بۇل–بٸزدٸڭ تٸلٸمٸزدەگٸ تۇڭعىش دانالىق جيناعى». «بٸزدٸڭ تٸلٸمٸز» دەپ اقىن تٷركٸ تٸلٸن ايتىپ وتىرعانى مەلٸم. سونداي-اق بۇل داستانعا قاراسٶزبەن جازىلعان كٸرٸسپەدە شىعارمانىڭ تٸلٸ جٶنٸندە ايتىلعان مىناداي پٸكٸر بار: «شىعىس ەلدەرٸندە, بٷكٸل تٷركٸستان حالىقتارىندا تٷركٸ سٶزدەرٸمەن بوگراحان تٸلٸندە جازىلعان بۇدان ارتىق كٸتاپ جوق». تابعاش قارا بوگرا حان ەۋلەتٸ قاراحان مەملەكەتٸندە بيلٸك جٷرگٸزگەن دەۋٸردە كەڭٸنەن تاراعان جازبا-ەدەبي تٸل كەزٸندە «بوگراحان تٸلٸ» دەپ تە ايتىلعان.

سونىمەن, «قۇتتى بٸلٸك» داستانىنىڭ تٸلٸن كازٸرگٸ تٷركٸ تٸلدەرٸنٸڭ قايسى توبىنا جاتقىزۋعا بولادى دەگەن ساۋال تۋادى. بۇل جٶنٸندە بٷگٸنگٸ تٷركولوگييا عىلىمىندا ەرتٷرلٸ پٸكٸر ايتىلىپ كەلەدٸ. مىسالى, س.ە.مالوۆ «قۇتتى بٸلٸك» كٶنە ۇيعىر تٸلٸندە جازىلعان دەيدٸ, ٶيتكەنٸ, شىعارمانى اۋدارعاندا ۇيعىر سٶزدەرٸ كٶپ كەزدەسكەن» (جەنە نۇسقانىڭ بٸرەۋٸ ۇيعىر تٸلٸمەن كٶشٸرٸلگەن; ۆەنا نۇسقاسى).

ال ا.ي.ششەرباك قارلۇق تٸلٸندە, گ.ف.بلاگوۆا داستانداعى سٶزدەردٸڭ تالدانۋ سيپاتىنا قاراپ, بۇل شىعارما قارلۇق-قىپشاق تٸلٸندە جازىلعان دەگەن قورىتىندى جاسايدى.

ول قالاي بولعان كٷندە دە جٷسٸپ بالاساعۇن ٶز داستانىن سول كەزدە قاشقاردان باستاپ, سوناۋ امۋداريياعا دەيٸنگٸ ۇلان-عايىر ٶلكەلەر مەن ۋەلاياتتاردى ٶزٸنە قاراتقان قاراحان مەملەكەتٸندە ٶمٸر سٷرگەن تٷركٸ تايپالارىنىڭ بەرٸنە بٸردەي تٷسٸنٸكتٸ, ورتاق تٸلدە جازعانى داۋسىز. ونىڭ ٷستٸنە ەسٸمٸ كٷللٸ ەلەمگە بەلگٸلٸ شىعىستانۋشى-عالىم ۆ.ۆ.بارتولدتىڭ: «قاراحان ەلٸنٸڭ ازاماتتارى ٶزدەرٸن ۇيعىر دەپ اتاعان ەمەس, جٷسٸپ بالاساعۇن ٷشٸن ٶزٸ جازعان تٸل ۇيعىر تٸلٸ بولعان ەمەس»-دەگەن ەدٸل پٸكٸر ايتتى.

جٷسٸپ حاس حاجيب بالاساعۇننىڭ, «قۇتتى بٸلٸك» داستانىنىڭ بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن ساقتالعان ٷش نۇسقاسى بار:

بٸرٸنشٸسٸ, ۆەنا نۇسقاسى, ونى گەرات نۇسقاسى دەپ تە اتايدى. بۇل قولجازبا كەزٸر ۆەنانىڭ كورولدٸك كٸتاپحاناسىندا ساقتاۋلى تۇر. سول ٷشٸن ونى ۆەنا نۇسقاسى دەيدٸ. ال دەل وسى قولجازبانى گەرات نۇسقاسى دەۋٸنٸڭ سەبەبٸ, بۇل قولجازبا 1439 ج. گەرات شاھارىندا كٶشٸرٸلگەن ەكەن. ونى ۇيعىر ەرپٸمەن كٶشٸرگەن ادامنىڭ ەسٸمٸ–حاسان قارا سەيٸل.

داستاننىڭ وسى ۆەنا نۇسقاسىنىڭ تاعدىرى قىزىق. بۇل قولجازبا ەلدە كٸمدەر ارقىلى گەراتتان تٷركيياعا جەتكٸزٸلەدٸ. ال, 1474 جىلى «قۇتتى بٸلٸك» قولجازباسىن بٸرەۋ ساتىپ الىپ, ستامبۋلعا ەكەتەدٸ. ارادا 300 جىلداي ۋاقىت ٶتٸپ, 1796 جىلى اۆسترييانىڭ بەلگٸلٸ عالىمى يوسيف فون حاممەر–پۋرگشتال ستامبۋلدا ديپلوماتييالىق جۇمىستا جٷرگەن كەزدە بٸرەۋدەن وسى قولجازبانى ساتىپ الىپ, ونى ۆەناداعى كورولدٸك كٸتاپحاناعا سىيعا تارتادى.

ەكٸنشٸسٸ كاير نۇسقاسى. بۇل قولجازبا اراب ەرٸپٸمەن كٶشٸرٸلگەن. ونى كايرداعى بٸر كٸتاپحانانىڭ سيرەك كەزدەسەتٸن قولجازبالار قورىنان 1896 ج. نەمٸس عالىمى ب.موريتس تاپقان. بەلگٸلٸ ورىس عالىمى ۆ.ۆ.رادلوۆ پەتەربۋرگ عىلىم اكادەميياسىنىڭ ازييا مۋزەيٸ ٷشٸن كاير نۇسقاسىنىڭ بٸر داناسىن كٶشٸرٸپ الادى. كازٸر بۇل قولجازبا رەسەي عىلىم اكادەميياسى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ لەنينگراد بٶلٸمشەسٸندە ساقتاۋلى تۇر.

ٷشٸنشٸسٸ, نامانگان نۇسقاسى. ونى 1913 جىلى ا.ۆ.ۆاليدوۆ ٶزبەكستاننىڭ نامانگان شاھارىنان تاپقان ەدٸ. «قۇتتى بٸلٸك» داستانىنىڭ اراب ەرٸپٸمەن كٶشٸرٸلگەن ەڭ تولىق سانالاتىن وسى نۇسقاسى ٶزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم اكادەميياسىنىڭ ەبۋ رايحان ەل-بيرۋني اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىندا ساقتالىپ كەلەدٸ.

ال ەندٸ تاريحناماعا كەلەتٸن بولساق ٶزبەك عالىمى كايۋم كاريموۆ نامانگان نۇسقاسى بويىنشا ۇزاق جىلدار بويى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزدٸ. سٶيتٸپ, 1971 جىلى داستاندى كازٸرگٸ ٶزبەك ەرٸپٸ نەگٸزٸندە ترانسكريپتسييا جاساپ, ونى عىلىمي حاتتاماسىمەن بٸرگە جەكە كٸتاپ ەتٸپ باسىپ شىعاردى.

ەرينە, جوعارىداعى اتالعان ٷش قولجازبانىڭ ەر قايسىسىنىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ, ياعني ەربٸر قولجازبانىڭ ٶزٸندٸك ارتىقشىلىقتارى مەن كەمشٸلٸكتەرٸ بار. سوندىقتان, عالىمدار ٷش نۇسقانى دا ٶزارا سالىستىرا زەرتتەپ «قۇتتى بٸلٸكتٸڭ» عىلىمعا نەگٸزدەلگەن تولىق مەتٸنٸن جاساپ شىعۋ ٷشٸن كٶپ ەڭبەك سٸڭٸردٸ.

«قۇتتى بٸلٸك» داستانى جٶنٸندە تۇڭعىش رەت باسپاسٶز بەتٸندە حابار بەرٸپ, ونىڭ نۇسقاسىنىڭ بٸر بٶلٸگٸن 1823 جىلى «ازييا» جۋرنالىندا باستىرىپ شىعارعان عالىم فرانتسۋز جاۋبەرت امادەس بولدى. بۇل ٸستٸ كەيٸنٸرەك ۆەنگر عالىمى گەرمان ۆامبەري قولعا الدى. ول داستاننىڭ بٸرنەشە تاراۋىن ترانسكريپتسييالاپ, نەمٸس تٸلٸنە اۋداردى, وعان تٷسٸنٸك بەرەتٸندەي سٶزدٸك جاسادى. سونىڭ بەرٸن قوسىپ, 1870 جىلى «قۇتتى بٸلٸكتٸ» جەكە كٸتاپ ەتٸپ شىعاردى.

ەيتسە دە, مۇنىڭ بەرٸ ەلٸ دە الداعى ٷلكەن جۇمىستاردىڭ باستاماسى عانا ەدٸ. «قۇتتى بٸلٸكتٸ» كەڭ كٶلەمدە زەرتتەۋ, ونى باسقا تٸلدەرگە اۋدارما جاساۋ سالاسىندا كەلەلٸ ٸستەر تىندىرعان ادام اكادەميك ۆ.ۆ.رادلوۆ بولدى. ۆ.ۆ.رادلوۆ بۇل شىعارمانى زەرتتەۋ, اۋدارۋ, باسپاعا ەزٸرلەۋ ٸستەرٸمەن 20 جىل بويى (1890-1910ج.ج.) اينالىستى. داستاننىڭ بٸرنەشە تاراۋىن نەمٸس تٸلٸنە اۋدارىپ, باسپاسٶزدە شەتٸنەن جارييالاي باستادى. الايدا, وسى كەزدە «قۇتتى بٸلٸكتٸڭ» بۇرىن بەلگٸسٸز بولىپ كەلگەن كاير قولجازباسىنىڭ تابىلۋىنا بايلانىستى ۆ.ۆ.رادلوۆ شىعارمانى نەمٸس تٸلٸنە اۋدارۋ جەنە كٸتاپ ەتٸپ شىعارۋ جۇمىستارىن ۋاقىتشا توقتاتىپ قويدى. ٶيتكەنٸ الدىمەن كاير نۇسقاسىنىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸن زەرتتەپ بٸلٸپ الۋ قاجەت ەدٸ.

قازاقتىڭ بەلگٸلٸ اقىنى, ەرٸ ەدەبيەت زەرتتەۋشٸسٸ اسقار ەگەۋباەۆ «قۇتتى بٸلٸك داستانىنىڭ قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ قالىپتاسىپ, دامۋىنا يدەيالىق-كٶركەمدٸك ەسەرٸ» (دەستٷر, پوەتيكا جەنە اۋدارما مەسەلەلەرٸ) دەگەن تاقىرىپقا عىلىمي ەڭبەك جازدى. سونداي-اق, ول اقىن رەتٸندە «قۇتتى بٸلٸك» داستانىنىڭ تٷپنۇسقاعا مەيٸلٸنشە جاقىن پوەتيكالىق اۋدارماسىن جاساپ شىقتى.

پوەمانىڭ كەيبٸر ٷزٸندٸلەرٸنەن ورىس تٸلٸنە بٸرنەشە رەت س.ە.مالوۆ اۋدارىپ شىقتى. ەركٸن اۋدارماسى «عىلىم باعىتقا يە» دەگەن اتپەن 1971 جىلى ي.گرەبنەۆ ارقىلى جٷزەگە اسىپ, جوعارىدا ايتىلعانداي, ك. كاريموۆ «كۇتادعۇ بٸلٸكتٸ» ٶزبەك تٸلٸنە اۋداردى. ر.ر.ارات جوعارىدا ايتىلعان ٷش قولجازبامەن ٷلكەن زەرتتەۋ جۇمىسىن جٷرگٸزە وتىرىپ, 1947 ج. عىلىمي جيناقتى جازىپ شىقتى. «قۇتتى بٸلٸك» اتتى «قۇتادعۇ بٸلٸكتٸڭ» تولىق مەتٸنٸن ورىس تٸلٸنە س.ي. يۆانوۆ موسكۆادا 1983ج. اۋدارىپ شىقتى.

جەكەلەگەن بەيٸتتەردٸڭ باسىلىمى اكادەمييالىق دەرەجەدە اكادەميك ا.ي.كونونوۆ پەن س.ي.يۆانوۆتىڭ رەداكتسييالىق ەتۋٸمەن جٷزەگە استى. 1970 ج. لەنينگرادتا «قۇتادعۇ بٸلٸككە» ارنالعان ٸV-تٷركولوگييالىق كونفەرەنتسييا ٶتٸپ, وندا بۇل ەسكەرتكٸشتٸ تەرەڭ زەرتتەۋدٸڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋ قاجەتتٸلٸگٸ ايتىلىپ ٶتتٸ.

بالاساعۇني شىعارماشىلىعىن جالپى مەدەني ورتا كٶلەمدە العاشقى اراب حاليفاتىنىڭ قۇرىلۋىمەن بايلانىستى زەرتتەۋ كەرەك ەكەنٸن العاش نەمٸس عالىمى وتتو البەرتس ۇسىندى, ول بالاساعۇن كٶزقاراستارىنىڭ ەيگٸلٸ عالىم يبن-سينامەن بايلانىسىن, اتاپ ايتقاندا, ونىڭ ەتيكا تۋرالى كٶزقاراستارىنىڭ ۇشتاسىپ جاتاتىنى تۋرالى ايقىنداماسىن ۇسىندى. سونىمەن قاتار, البەرتس اريستوتەل مەن جٷسٸپتٸڭ ەتيكاسىن سالىستىرىپ زەرتتەۋگە ەرەكەت جاسادى.

بالاساعۇننىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋدە ورىستىڭ شىعىستانۋشى عالىمدارى ۆ.ۆ.بارتولد پەن س.ە. مالوۆ, بەلگٸلٸ كەڭەس تاريحشىسى مەن ەدەبيەتتانۋشى عالىمدارى س.ە.بەرتەلس پەن ا.ي.سامويلوۆيچ, ا.ي.كونونوۆ جەنە باسقالارى ويداعىداي نەتيجەگە جەتتٸ. بٸراق بۇل ەسكەرتكٸش لينگۆيستيكا, ەدەبيەتتانۋ جەنە تاريحي - مەدەنيەت سالاسىندا قۇندى بولا تۇرسا دا, شىعىستىڭ ويشىل عالىمىنىڭ ەڭبەكتەرٸن زەرتتەۋ كٶبٸنەسە تاريحي-فيلولوگييالىق جوسپاردا جٷردٸ. عالىمدار ەڭبەكتٸڭ فيلوسوفييالىق تۇرعىدان زەرتتەلۋٸن ۇلعايتۋدىڭ قاجەتتٸلٸگٸ تۋعانىن اتاپ كٶرسەتتٸ. بالاساعۇننىڭ «قۇتادعۇ بٸلٸگٸ» سول كەزدەگٸ رەسمي ەدەبي تٸل–اراب تٸلٸندە ەمەس, تٷركٸ حالقىنىڭ تٸلٸندەگٸ بٸرٸنشٸ ەنتسيكلوپەدييالىق ەڭبەك بولىپ تابىلادى. مۇنى بالاساعۇننىڭ انا تٸلگە سٷيٸسپەنشٸلٸگٸ, حالىقتىڭ تٶل پەرزەنتٸ, شىنايى ٶكٸلٸ دەپ بٸلۋگە بولادى. سول كەزدەگٸ ەلٸ كٶشپەندٸلٸكتەن ايىرىلا قويماعان ورتاازييالىق قاراحانيدتەر ەۋلەتٸنە دامىعان وتىرىقشى ايماقتارداعىداي (ماۋرەنناحر, شىعىس تٷركٸستان) بيلەۋ ساياساتىن جٷرگٸزۋگە ۇمتىلۋ تەن بولدى. سوندىقتان دا, بۇل ەڭبەك كٶشپەلٸ قاراحانيدتەرگە تٷسٸنٸكتٸ بولۋ ٷشٸن تٷركٸ تٸلٸندە جازىلدى دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ ا.ا.ۆاليتوۆا. بٸراق «قۇتادعۇ بٸلٸك» تەك قانا ساياسي تراكتات ەمەس, ول سول عاسىرداعى ەرتٷرلٸ عىلىم مەن مەدەنيەت سالالارىنىڭ دا دامۋىن دا كٶرسەتتٸ. بۇل ەڭبەك اۆتوردىڭ ٶمٸردٸ كٶرسەتۋدەگٸ فيلوسوفييالىق پايىمداۋىنىڭ تەرەڭدٸلٸگٸن, ادام قۇقىنىڭ سول زامانداعى دامۋىن كٶرسەتەدٸ. جالپى العاندا, بالاساعۇن ەڭبەگٸ كەڭ كٶلەمدٸ فيلوسوفييالىق مٸنەز-قۇلىقتى, پراكتيكالىق ٶمٸردٸڭ ەستەتيكالىق كٶزقاراسىن كٶرسەتەدٸ. جٷسٸپ بالاساعۇننىڭ «قۇتادعۇ بٸلٸك» پوەماسى تٷرٸك تٸلٸندەگٸ مۇسىلمان دٸنٸن ٷگٸتتەيتٸن بٸردەن-بٸر ەجەلگٸ ەڭبەك بولىپ ەسەپتەلەدٸ دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ ا.ي.كونونوۆ. پوەمانىڭ فيلوسوفييالىق نەگٸزٸندە مۇسىلماندىق ەلەمەنتتەر قالىپتاسقان دەپ ەسەپتەلەدٸ. ا.ي.كونونوۆتىڭ ايتۋىنشا, ج.بالاساعۇننىڭ «قۇتادعۇ بٸلٸك» پوەماسى ەزٸرگە, ەرتەدەگٸ تٷرٸك تٸلٸندە جازىلعان شىعارمالاردىڭ ٸشٸندەگٸ مۇسىلمان يدەولوگيياسىنا نەگٸزدەلگەن جەنە سول «يدەولوگييانى» ۋاعىزداعان بٸرٸنشٸ شىعارما.

جٷسٸپ بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بٸلٸك» اتتى تاريحي-فيلوسوفييالىق عىلىمي شىعارماسىن جان-جاقتى زەرتتەۋ كازٸرگٸ ۋاقىتتىڭ كەلەلٸ مەسەلەسٸ. ول ورتا عاسىرلىق حالقىمىزدىڭ مەدەنيەتٸن, شىعىس مەدەنيەتٸمەن سالىستىرا زەرتتەۋگە جول اشادى» («قۇتتى بٸلٸك» ەسكەرتكٸشٸنٸڭ تاريحي تانىمىنىڭ قالىپتاسۋىنىڭ كٶركەم-يدەيالىق ەسەرٸ» ج.ابەۋوۆا, ب.ح.تاجيباەۆ. تاراز قالاسى).

ەندٸگٸ سٶزدٸ ٶزٸمٸزدٸڭ جەنە دە ٶزگە ەلدەردٸڭ عىلىم ەلەمٸنە بەرەيٸك:

«قۇتادعۋ بٸلٸك» - مۇسىلمان يدەلوگيياسىنا نەگٸزدەلگەن, سول يدەولوگييانى ناسيحاتتايتىن, تٷركٸ تٸلٸندە جازىلعان جالعىز ەڭبەك. داستاندا قاي زاماندا بولسىن بارلىق عالىمداردى تولعاندىرىپ كەلگەن جالپى ادامي يدەيالەردىڭ, ٸزگٸ مۇراتتار مەن ويلاردىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشە كٶركەم دە, اسا ايشىقتى بەينەلەنۋٸ -پوەمانىڭ سارقىلماس رۋحاني قازىنا كٶزٸ ەكەندٸگٸنٸڭ دەلەلٸ» (اندرەي كونونوۆ, اكادەميك-عالىم, فيلولوگ, تٷركٸتانۋشى).

«قۇتادعۋ بٸلٸك» - ەجەلگٸ ۇيعىرلاردان قالعان قۇندى ەڭبەكتەردٸڭ بٸرٸ. تۋىندى اتاۋىنىڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸن قۇراپ تۇرعان «قۇتادعۋ» سٶزٸ «قۇتادماق» ەتٸستٸگٸنەن شىققان. ال «قۇتادماق» - «قۇت يەسٸ ەتۋ, قۇتقا جەتۋٸنە كٶمەكتەسۋ» دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ. «قۇتادعۋ بٸلٸكتٸ» نەمٸس تٸلٸنە اۋدارعان عالىمدار ۆامبەري مەن رادلوۆ كٸتاپتا جيٸ كزدەسەتٸن «قۇت» سٶزٸن «باقىت» دەپ, ال «قۇتادعۋ بٸلٸك» دەگەندٸ «باقىت ەكەلەتٸن ٸلٸم» دەپ اۋدارعان.

...بٷكٸل تٷركٸ حالقىنا ورتاق ۇلى تۇلعا, ويشىل اقىن جٷسٸپ حاس قاجىب «قۇتتى بٸلٸك» اتتى ٶلمەس ەڭبەگٸنٸڭ اتاۋىنا ەنگەن «قۇت» سٶزٸن دانىشپاندىقپەن تاڭداپ العان. سەبەبٸ, تٷركٸ مەملەكەتتٸگٸنٸڭ تاريحىندا «قۇت» سٶزٸ ەرەكشە رٶلگە يە. ەجەلگٸ تٷركٸلەردٸڭ نانىمى بويىنشا, قۇت دەگەنٸمٸز – قانداي دا بٸر بيلٸك كٷشٸ ەمەس, ول – كيەلٸ سيپاتقا يە رۋحاني كٷش. ...مەنٸڭشە, «قۇتادعۋ بٸلٸك» -مەملەكەتتٸ باسقارۋ عىلىمى (ساياسي بيلٸك عىلىمى)» (سادري ماكسۋدي ارسال, تاتاردىڭ تاريحشى جەنە تٸل تانۋشى عالىمى, ساياساتكەر).

«اتاقتى ۇيعىر اقىنى جەنە ويشىلى جٷسٸپ بالاساعۇن (شامامەن 1018-1086) قىرعىزستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بالاساعۇن قالاسىندا تۋعان. ول «ەربٸر ادام قوعام الدىنداعى ٶز مٸندەتٸن ورىنداپ, ٶزٸنەن كەيٸن جاقسى اتىن قالدىرۋى كەرەك» دەپ ەسەپتەدٸ. «بەرٸ دە دٷنيەدە ۇمىتىلادى, - دەپ جازادى جٷسٸپ, - تەك «ٸزگٸ ٸستەر» مەن «دانا سٶز» عانا اجالدى بٸلمەيدٸ».

«قۇتادعۋ بٸلٸك» داستانى – ەلەم مەدەنيەتٸندەگٸ تاڭعاجايىپ قۇبىلىس. جٷسٸپ بالاساعۇن ٶزٸنٸڭ شىعارماشىلىق دانىشپاندىعىمەن تٷركٸتٸلدەس حالىقتار جالپىەلەمدٸك مەدەنيەتتٸڭ دامۋىنا ٶز ٷلەستەرٸن قوسا الاتىندىعىن دەلەلدەدٸ» (ازيز نارىنباەۆ, ۇيعىردان شىققان تۇڭعىش فيلوسوفييا عىلىمىنىڭ دوكتورى, اكادەميك-عالىم, تاريحشى, قىرعىزستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىمعا ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ).

«جٷسٸپ بالاساعۇن تٷركٸتٸلدەس حالىقتىڭ تاعدىرىن كٶكتەمدە بولاتىن جاندانۋ, ويانۋ, قايتا تٷلەۋ كەزٸندەگٸ كٶرٸنٸستەرٸنە استارلاپ, مەڭزەپ, تەڭەگەن» (نەمات كەلٸمبەتوۆ, فيلولوگ عالىم, تٷركٸتانۋشى).

«جٷسٸپ قازٸرگٸ قازاقستان جەرٸندەگٸ شۋ بويىنا ورنالاسقان ەسكٸ قالانىڭ بٸرٸ – بالاسۇعىندا تۋعان. وسىدان جٷسٸپ بالاساعۇن اتالىپ كەتكەن. بۇل قالا سول كەزدەردەگٸ قاراحان مەملەكەتٸنٸڭ بٸر استاناسى, ەكٸمشٸلٸك جەنە ساۋدا-ساتتىق ورتالىعى بولعان.

...ەر ەلدٸڭ دانىشپاندارى بٸزدٸڭ كٸتابىمىزدى ٶزدەرٸنشە اتاپ جٷر. قىتايدىڭ ويشىلدارى «مەملەكەت يەلەرٸنٸڭ دانالىق ەرەجەلەرٸ» دەپ اتاسا, ٷندٸ كەمەڭگەرلەرٸ ونى «جايلى باسشىلىق كٸتابى», شىعىس پاتشالىقتارى «حٷكمەت ەشەكەيٸ», پارسىلار «باقىتقا جەتكٸزەتٸن عىلىم», كەيبٸرەۋلەرٸ ونى «پاتشالارعا كەڭەسشٸ كٸتاپ» دەپ اتاپ كەتكەن. ال تٷرٸكتەر جەرٸندە بۇل كٸتاپتى «قۇتادعۋ بٸلٸك» دەيدٸ» (حانعالي سٷيٸنشەليەۆ (1918-2006), فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور).

«تاريحي دەرەكتەر بويىنشا بالاساعۇن («بالا» - كٶرٸكتٸ قاشالعان تاس, «ساعۇن» - قالا دەگەن موڭعول سٶزٸ) ۇلى جٸبەك جولىنىڭ بويىنداعى ٸرٸ تٷركٸ قالالارىنىڭ بٸرٸ بولعان» (گٷلجامال قورتباەۆا, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دٸڭ شىعىستانۋ فاكۋلتەتٸ تٷركٸتانۋ جەنە ٷندٸتانۋ كافەدراسىنىڭ دوتسەنتٸ).

«قۇتتى بٸلٸك» - تٷركٸ ەلٸنٸڭ ەل بولۋ جولىنداعى قوعامتانۋ, ەلتانۋ داستانى دەسە دە سييادى. «قۇتتى بٸلٸك» جازىلعان تۇستا «يگور جاساعى تۋرالى جىر» دا, «موڭعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸ» دە دٷنيەگە كەلمەگەن-تٸن. ورتا ازييا, تٷركٸ تاريحىنىڭ الاساپرانعا كيلٸگٸپ, تٷركٸ دارابوزدارىنىڭ شاشاسىنا دا, ساناسىنا دا شاڭ تيمەگەن تۇنىق تۇستا تۋعان تۋىندى سونىسىمەن دە قىمبات.

...«قۇتادعۋ بٸلٸك» داستانىنىڭ ورحون-ەنيساي جازبالارىمەن (ٷ-ٷ111 عاسىرلار) تامىرلاستىعى جەنە ح1ٷ-حٷ عاسىرلارداعى قازاق جىراۋلارىنىڭ ٷردٸسٸمەن, كلاسسيكالىق قازاق ەدەبيەتٸ ٷلگٸلەرٸمەن ساباقتاستىعى ٶركەني ەدەبي دەستٷر ارناسىن تانىتادى. قازاق ماقال-مەتەلدەرٸمەن, قاناتتى سٶزدەرٸمەن, شەشەندٸك سٶزدەر تابيعاتىمەن, اباي تاعلىمىنىڭ, شەكەرٸم قاجىنىڭ كٶركەمدٸك دٷنيەسٸنٸڭ جٷسٸپ بالاساعۇننىڭ رۋحاني كٶركەمدٸك ەلەمٸمەن جاراستىعىن بٸلدٸرەتٸن جەلٸلەر ٶتە كٶپ. «قۇتتى بٸلٸكتەگٸ» قازٸرگٸ قازاق ەدەبيەتٸندە قاز-قالپىندا جٷرگەن ۇشقىر سٶز, ماقال-مەتەلدەردٸڭ بٸرقاتارىن ٶزبەك, قىرعىز, تاتار, ۇيعىر حالىقتارىنىڭ ەدەبيەتٸنەن دە كەزدەستٸردٸك. وسىلاردىڭ ٶزٸ-اق داستاننىڭ پوەتيكاسىنىڭ تاريحيلىعىن مەڭزەيدٸ.

...سوڭعى بەس عاسىر جىراۋلارىنىڭ شىعارمالارىنان دا ٶلەڭ قۇرىلىمى, ۇيقاس تٸزٸلٸمٸ, مازمۇن ٷندەستٸگٸ, وي سارىنداستىعى, پوەتيكالىق رۋحى جاعىنان «قۇتتى بٸلٸككە» قابىسىپ تٷسٸپ وتىراتىن تۇستاردى تىم كٶپ ۇشىراتامىز.

...سوندىقتان دا «حان تٸلٸ» دەسەك تە, «قارلىق-قىپشاق», «وعىز-قىپشاق», «تٷركٸ تٸلٸ» دەسەك تە, «قۇتتى بٸلٸكتٸڭ» قوسپاسى از, تازا تٷركٸ تٸلٸندەگٸ شىعارما ەكەندٸگٸ داۋسىز». (اسقار ەگەۋباي, اقىن, فيلولوگ عالىم, «قۇتتى بٸلٸكتٸ» العاش قازاق تٸلٸنە اۋدارۋشى).

بٷگٸنگٸ بٷكٸل ەلەم عىلىمىنىڭ جٷسٸپ بالاساعۇني جەنە ونىڭ ۇلى ەڭبەگٸ «قۇتادعۋ بٸلٸگٸ» جايلى بار بٸلەتٸندەرٸ وسى. ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي ەرقايسىسىنىڭ وي-تۇجىرىمى ەر جاققا تارتادى, بٸردە-بٸر تاريحشى عالىم جٷسٸپ بالاساعۇنيدٸڭ قاي ۇلتتىڭ ٶكٸلٸ جەنە ونىڭ «قۇتادعۋ بٸلٸگٸ» قاي ەلگە ارنالعان جەنە ولاردىڭ بٷگٸنگٸ مۇراگەرلەرٸ كٸم دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرە الماعان. دەمەك, بٷگٸنگٸ قازاق تاريحى عىلىمىنىڭ جەتكەن جەرٸ, شىققان «شىڭى» وسى. كەلٸڭٸز بٸرگە سارالايىق:

- «قاراحان ەۋلەتٸ بيلٸك جٷرگٸزگەن دەۋٸردە ۇلان-عايىر ٶلكەنٸ الىپ جاتقان وسى مەملەكەتتٸڭ باسقارۋ تەرتٸبٸن بەلگٸلەيتٸن ەرەجەلەر, سونداي-اق قوعام مٷشەلەرٸنٸڭ قۇقىقتارى مەن مٸندەتتەرٸن ايقىندايتىن تيٸستٸ زاڭدار جوق ەدٸ» دەلٸنەدٸ. قاتە تۇجىرىم. قالىپتاسپاعان سالت-دەستٷرٸ جوق ەل, باسى بٸرٸگٸپ مەملەكەت قۇرا المايدى. ال, بٷكٸل ەلەمگە بيلٸگٸن جٷرگٸزگەن قاعان باسقارعان قاعاناتقا بۇلاي باعا بەرۋ, بۇل ەندٸ بارىپ تۇرعان ساۋاتسىز, كٶرسوقىرلىق. بۇندايدى اتالارىمىز «كٶرمەس تٷيەنٸ دە كٶرمەس» دەپ بٸر اۋىز سٶزبەن تۇجىرىمداعان. بٷتكٸل جەر بەتٸندە قازاقتىڭ اتا سالتىنان اسقان زاڭ بولىپ كٶرگەن ەمەس جەنە ەشقاشان بولا المايدى دا. بٸزدٸڭ قازٸرگٸ زاڭ دەپ جٷرگەندەرٸمٸز كٷنٸنە «مىڭ» قۇبىلادى. ال, قازاقتىڭ اتا سالتى (اتا زاڭى) 70 000 جىلدان بەرٸ بٸر ٶزگەرمەي كەلەدٸ. مٸنە زاڭ دەپ وسىنى ايت.

سٶز تٷسٸنگەن جانعا وسىنداي بٸلٸمدٸ, شاريعات پەن تاريحاتقا تەرەڭ بويلاپ, اقيقاتقا كٶز جەتكٸزٸپ, ماعريپاتقا ٶتكەن جان ۇلى قاعاناتتىڭ باس ۋەزٸرٸ بولىپ وتىر. دەمەك, وسىنداي جاندى ەدٸلەت سٷيگٸش, بٸلٸمدٸ جاندى باس ۋەزٸرٸ (حاس قازىسى) ەتٸپ تاعايىنداعان قاعاننىڭ بٸلٸمٸ دە ودان كەم بولماعان. ەگەر مەملەكەت قۇرىلىمى, ونىڭ بيلٸگٸندەگٸ جانداردىڭ ٶمٸرگە دەگەن كٶزقاراسى, ۇستانعان باعىتى, بٸلٸم دەڭگەيٸ وسىنداي بٸلٸمدٸ بولماسا بۇل ەڭبەك ۇلى قاعاناتتىڭ ەكٸنشٸ ادامىمەن جازىلماعان بولار ەدٸ. بٸز مىنانى ايقىن تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك, بۇل جەردە جٷسٸپ اتامىزدىڭ جالپى ويدان شىعارعان ەشتەڭەسٸ جوق. بۇنداعى عاقلييات سٶزدەردٸڭ بەرٸ ەجەلگٸ ۇلى ادتاردان قالعان سٶز. ونى اقىن كٸتاپتىڭ اتىمەن دە ايقىن كٶرسەتكەن. «قۇتادگۋ بٸلٸك» دەگەنٸمٸزدٸ بٷگٸنگٸ تٸلگە اۋدارساق ەجەلگٸ ۇلى ادتار قۋ ھۇد اتالارىمىزدىڭ بٸلٸمٸ بولىپ شىعادى.

- ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي, قازاقتىڭ زەرتتەۋشٸ-عالىمدارىنىڭ ەشقايسىسى (اسقار ەگەۋباي, ن.كەلٸمبەتوۆ, ج.ابەۋوۆا, ب.ح.تاجيباەۆ, ح.سٷيٸنشەليەۆ, گ.كورتباەۆا ت.ب.) «تاريحات» دەگەن ساتىدان ٶتپەگەندٸكتەن ٶزٸندٸك وي-پٸكٸرلەرٸ جوق, بەرٸ دە «بٸرٸنٸڭ اۋزىنا بٸرٸ تٷكٸرٸپ قويعانداي» ٶزگە ەلدٸڭ (ا.ي.كونونوۆ, س.ي.يۆانوۆ, س.ە.بەرتەلس, ا.ي.سامويلوۆيچ, ي.گرەبنوۆ, س.ە.مالوۆ, ا.ي.ششەرباك, گ.ف.بلاگوۆا, ۆ.ۆ.بارتولد, ۆ.ۆ.رادلوۆ, ا.ا.ۆاليتوۆا, جاۋبەرت ادامس (فرانتسۋز عالىمى), گەرمان ۆامبەري (ۆەنگر عالىمى), وتتو البەرتس (نەمٸس عالىمى), س.م.ارسال (تاتار عالىمى), ا.نارىمباەۆ (ۇيعىر عالىمى) ت.ت.) اۋزىنا قارايدى. ولار نە ايتسا سونى قايتالايدى. وسىندايدا عالىم بولا ما ەكەن, كٷنٸ كەشە (بار-جوعى بٸر مىڭ جىلعا دا جەتپەيدٸ) ارامىزدان كەتكەن ٶز اتالارىن تاني الماي جٷرگەن.

وسىنشاما ٶزگە ەلدٸڭ عالىمدارىنىڭ ەشقايسىسى وعىز-قاراحان مەملەكەتٸندە, ەڭبەكتٸڭ اۆتورى جٷسٸپ بالاساعۇندى دا «مەنٸڭ اتام» دەپ ايتا الماعان. ولار ونى بۇدان مىڭ, ون مىڭ, جٷز مىڭ جىلدان كەيٸندە ايتا المايدى. سەبەبٸ, بٸرەۋدٸڭ اتاسىن مەنٸڭ اتام دەپ اتاۋ, بۇل بارىپ تۇرعان اقىماقتىڭ ٸسٸ بولعان بولار ەدٸ. دەمەك, ولاردى ٶزگەنٸڭ اتاسىنا مەنٸڭ اتام دەپ جابىسپاعاندارى ٷشٸن دە «عالىم» دەپ اتاۋعا بولادى, ال ول بٸزدٸڭ جاعدايىمىزدا كەرٸسٸنشە بولماق.

- قولىمىزداعى بار دەرەكتەردٸ جەنە جىردىڭ ماعىناسىن سارالاۋعا ەشقاشان جاڭىلىسىپ كٶرمەگەن, بٷكٸل ەلەم شەجٸرەسٸنٸڭ كٸلتٸ, ياعني بٷگٸنگٸشە ايتقاندا «كودى» قازاقتىڭ انا تٸلٸن, ونىڭ «سٶز تٷبٸرٸن» جەنە اداي شەجٸرەسٸن قولدانامىز:

«قۇتادعۋ بٸلٸك» - قۋ, ۇد, قۇت (قۇد), اد, گۋ (ادگۋ) دەگەن بٸرٸككەن سٶزدەردەن تۇرادى.

«قۇت. مەيرام سوپى ەرتەرەك ٶلٸپ قالىپ, نۇرفايا بەيبٸشە كٶپ زامان بەس بەرەكەنٸڭ بٸرٸنە قوسىلعان بەيبٸشە بولىپ, حالقىنا ۇيتقى, قۇت بەيبٸشە اتانعان ەكەن (م-ج., 16). شولپان بٸر ۇل پەرزەنت تاۋىپ, سول سەبەپتٸ «اياعى قۇتتى» بولدى (م. دۋلات, 134);

«قۇت» سٶزٸنٸڭ بٷكٸل سٸبٸر تٷركٸلەرٸندە شاماندىق دٷنيەتانىممەن ارالاسىپ جاتقان ۇعىم ەكەنٸن اڭعارۋ قيىن ەمەس. قامنىڭ نەگٸزگٸ اينالىساتىن ٸسٸنٸڭ دەنٸ وسى «قۇت». ٶلگەن ادامنىڭ قۇتىن قۇرمەتتەپ شىعارىپ سالۋ, اتا-بابالاردىڭ قۇتىنا ارناپ اس بەرۋ, قۇرباندىق شالۋ; اۋىرعان, باعى تايعان ادامنىڭ قاشقان قۇتىن قايتارۋ ت.ت. سيياقتى اسا كٷردەلٸ مٸندەتتەر شامانعا جٷكتەلەدٸ. «قۇت» سٶزٸ جالپى تٷركٸلٸك. بايىرعى تٷرٸكتەردە بٸرنەشە ماعىنادا قولدانىلعان: 1. جان, ٶمٸرلٸك كٷش, رۋح; 2. باقىت, دەۋلەت, جاقسىلىق, جولى بولۋ, باعى اشىلۋ ت.ب. 3. كٸسٸلٸك, ۇلىلىق; قازاق پەن قاراقالپاقتاردا قۇت: 1. ٶمٸرلٸك, كٷش, رۋح; 2. مال-جاندى قورعايتىن تۇمار; 3. باقىت; تۋۆالىقتاردى قۇت: جان, تٸرشٸلٸك كٶزٸ; حاكاستاردا حۋت: جان, رۋح, ٶمٸرلٸك كٷش; مونعولداردا حۋتاگ: باقىت, جاقسىلىق; مانچجۋرلەردە حۋتۋ: باقىت (باسكاكوۆ ن.ا. يايموۆا ن.ا. شامانسكيە ميستەريي گورنوگو التايا. گورنو-التايسك, 1993. س 11. قورقىت اتا: 596).

كەيبٸر زەرتتەۋشٸلەر قورقىت سٶزٸنٸڭ تٷپ تٶركٸنٸ «كٶر» جەنە «قۇت» دەگەن ەكٸ سٶزدەن تۇراتىندىعى. وسى ورايدا «كٶر» سٶزٸنٸڭ گور, گٶر, گۋر سيياقتى فونەتيكالىق نۇسقالارى بولعانىنداي, «قۇت» سٶزٸنٸڭ دە گۋت, عۇت, حۋت دەيتٸن ۆاريانتتارى كەزدەسە بەرەدٸ. سوندىقتان دا ەۋەلگٸدە عۇرعۇت, گٶرگۋت, گورگۋد, كٶرحۋت, كٶرعۇت سيياقتى تۇلعالاردا ايتىلۋى ەبدەن ىقتيمال. ەزٸربايجانشا قازٸر دە گورگۋت, تٷركٸمەنشە گوركۋت بولىپ ايتىلادى. قۇت ادامعا جەلەپ-جەبەۋشٸ كيەلٸ كٷشتەردٸڭ, رۋحتاردىڭ, باسقا دٷنيە يەسٸنٸڭ ارقاسىندا قونادى. ونى كەرٸ قايتارىپ الاتىندار دا سول كٷشتەر. قاتتى قورىققاندا «قۇتى قاشتى» دەيدٸ قازاقتار (قورقىت اتا: 596).

ل. بۋداگوۆ قۇت سٶزٸنٸڭ بٸرنەشە ماعىناسىن بەرەدٸ سونىڭ بٸر-ەكەۋٸ مىناداي: دج. تات. قوت كۋت, جيزن, سچاستە; سەردتسە, حرابروست, ۆ الت. دۋشا, پريسۋتسۆٸە دۋحا: قودي جقتي دۋشا ۆىشلا, ت.ە. راستەريالسيا وت ستراحا, كير. قۇتتى كٷن سچاستليۆىي دەن, قۇتتىقتاۋ جەلات زدوروۆيا, سچاستيا, دات بلاگوسلوۆەنٸە, وبيلٸە (و بوگ) [19, ب.69-70]. قازاقتار «قۇت» كەلدٸ دەپ ەر نەرسەنٸ ىرىم – جورا رەتٸندە تۇتىنعان. «قۇت» كەتسە ىرىسىم بٸرگە كەتەدٸ دەپ تٷسٸنگەن. تابيعاتتىڭ قۇبىلىستارىن دا: جاڭبىر, قار مولىنان جاۋسا سوعان بايلانىستى ادام ٶمٸرٸندەگٸ ٶزگەرٸستٸ «قۇتتى» قۇبىلىس دەپ ۇققان. ق. حاليد: تاريحشىلار «قۇداتعۋ بٸلٸك» تۋرالى وسى كٸتاپ اتىنا اسا قانىق بولماعانى ٷشٸن بٸراز تٷسٸنٸك جازۋ كەرەك بولدى. «قۇداتعۋ بٸلٸك – قۇتادعۋ بٸلٸك» بوپ جازىلا بەرەدٸ, ەكەۋٸ بٸردەي بٸلٸك – بٸلۋ, «قۇد» - كٷت (ەكەۋٸ – قۇت) دەگەنٸ بۇل ارابتىڭ «كٷتٸب» سٶزٸنەن الىنعان, تٸل – سٶز. «قۇتىب» – ەر نەرسەنٸڭ باياندى بوپ بايىزداپ تۇرۋىنا ايتىلادى, سول ٷشٸن «قۇتىب جۇلدىزى» اتاۋى بار (تەمٸرقازىق جۇلدىزىن ايتىپ وتىر).

«قۇت» – باقىت ماعىناسىندا, «وعان پەلەن جەرگە قۇت بولدى» دەيدٸ, ياعني «سونىمەن ول باقىتتى بولدى» دەمەكشٸ, قۇتتىقتاعاندا «قۇتتى بولسىن» دەۋ وسىدان». وسى كٸتاپتا بەرٸلگەن تٷسٸنٸكتە: «قۇت» اتاۋى ارابتىڭ «قۇتىب» سٶزٸنەن الىندى دەۋ شىندىققا كەلمەيدٸ. «قۇت» – ٶز الدىنا ۇعىم بەرەتٸن ەرتەدەگٸ تٷركٸ سٶزٸ, ماعىناسى – «باقىت», «جان», «باقىتتى بولۋ» – دەيدٸ [57, ب.240-297]. قۇت ا. [قۇت: پيششا, پروپيتانيە] – يزوبيليە; سچاستە; بلاگودات. (كرتسايز, 171); قۇت زات. باقىت, بەرەكە (Ќتتس, 96); كۋت– قۇت, باق, دەۋلەت (م.ق.); قۇت > دەۋلەت. قۇت > كٶت <> كوت.

احمەتيانوۆ بىلاي دەيدٸ: نايبولەە يزۆەستنىم يز نيح ۋ سوۆرەمەننىح تاتار, باشكير ي چۋۆاشەي, ا تاكجە ۋ مارييتسەۆ ي ۋدمۋرتوۆ ياۆلياەتسيا كوت, كۋت, حات, دۋشا, دۋح; سچاستە, بلاگوپولوچيە; ۋيۋت; دوستوينستۆو, حوروشيي ۆيد, يمەيۋششيي پاراللەلي ۆو ۆسەح التايسكيح يازىكاح, ۆكليۋچايا داجە كورەيسكيي (gut (ماگييا), سم. Ramstedt 1949: 132). پو ۆسەي ۆەروياتنوستي, داننوە سلوۆا وبرازوۆالوس ۆ درەۆنەتيۋركسكيح ديالەكتاح ي راسپروسترانيلوس يز نيح نا سوسەدنيە يازىكي, يبو يمەننو ۆ تيۋركسكيح يازىكاح موجنو نايتي نايبولەە درەۆنيە, يسحودنىە فونەتيچەسكيە ۆاريانتى, سم. الت. كووت «ۋتەشەنيە, وترادا» (ناريادۋ س كۋت «دۋشا»), در. – تيۋرك. gamut «سچاستە, بلاگودات» (Gabain 1951: 331), «ۆەليچيە, دوستوينستۆو» (دتس: 439). ۋ كەتوۆ kut, kyut «دۋح-پوموششنيك شامانا» (Donner 1933: 88) ۆەروياتنو, زايمستۆوۆانو يز تيۋرك. *kayut. [2, ب.34]. توب. قرتقا كۋرتكا, قرتقەيى ستارۋحا (بۋداگوۆ, 1871: 49). قازاق تٸلٸندە كٶتٸبار, بوقكٶت دەگەن كٸسٸ ەسٸمدەرٸ بولعان.

تٷيٸن. قۇت پەن باقىت, باقىتپەن باقسى ماعىنالاس سٶزدەر. مەشھٷر-جٷسٸپ قۇت لەكسەماسىن باقىت دٷنيەدەن تىس جاراتۋشى سيياقتى قولدانعان. قۇت جاقسىلىق ەكەلۋشٸ دەپ تٷسٸنگەن. قۇت > قورقىت > ق...ق (ەركەكتٸڭ جىنىس مٷشەسٸ) > كٶتەك (ك..ت) تٷبٸرلەس سٶزدەر سيياقتى. قۇت (ق...ق) > ۇمايمەن ٸن (ەن) س...ك (ەتٸستٸك) تاس..ق, تىلاق (تىلاك, پاتوچكا, يازىچەك (انات.) ل. بۋداگوۆ, 1869: 755 ب) (تىلاق//تٸلشٸك بٸر سٶز) قوزعالىس, ۇرپاق (ۇرىق) ەكەلۋشٸ تٸرشٸلٸك يەسٸمەن تىعىز بايلانىستى. قۇتتىڭ ماعىناسى بٸز ويلاعانداي جەڭٸل-جەلپٸ بٸر نەرسە ەمەس, اسا تەرەڭدە جاتىر. قازا بەرسە, تۇيىققا تٸرەلەدٸ. ونىڭ ارجاعىندا تٸرشٸلٸك – ٶمٸر جاتىر. تىلاق > تاس...ق > تال > تۇل سەمانتيكالىق جاعىنان ٶتە جۋىق تىعىز بايلانىستى. تەرەڭٸرەك بارعاندا بەرٸبٸر ٶمٸر, تٸرشٸلٸك, قوزعالىس دەگەنگە كەلەدٸ. ادام + رۋح + ارۋاق + ادام (ۇرپاق) ارقىلى مەڭگٸ جاسايدى ٶلٸم جوق دەگەنگە ەكەلەدٸ. كيەلٸ ادام قۇت ەكەلەدٸ دەپ ۇققان. اياعى قۇتتى بولسىن! – دەيدٸ. نەگٸزٸندە كيە مەن قۇت ماعىناسى دا مەن-مازمۇنى دا بٸر. فەتيش (فەتەشيزم) – قۇت سٶزٸنەن دٸننٸڭ بٸر تارماعى كەلٸپ شىققان» (ا.ق. تۇرىشەۆ «مەشھٷر-جٷسٸپ شىعارمالارىنداعى ميفولوگييالىق لەكسيكا» 3 توم. پاۆلودار-2008).

قۋ – قۋمان (قۋ ماننىڭ ۇرپاقتارى), ەجەلگٸ باتىس جازبالارى قازاقتاردى «كۋماندار» دەپ حاتتاعان; وسى تٷبٸردەن بٸزدٸڭ سٶزدٸك قورىمىزدا قۇدا, قۇداعاي, قۇداي «سىباپ الىپ, ...ىقپاي, «قۇداي – شۇناقتان» (جۇبان مولداعاليەۆ), قۋ ادام (قۋلىق جاسايتىن, ايلاكەر ادام), قۋ تٷلكٸ, قۋ دٷنيە, قۋ تٸرلٸك, قۋ سٷيەك (قۇر قۋ سٷيەك ەتسٸز ٶڭٸ بەتسٸزدٸڭ (جٷسٸپ بالاساعۇن), اتا جولىن قۋۋ, قۋ باس, قۋ سيراق, قۇلاق, قۋلىق, قۇلاما جار, قۇمالاق دەگەن سيياقتى ۇعىمدار دٷنيەگە كەلگەن. كٷنٸ بٷگٸنگٸ قازاقتىڭ سٶزدٸك قورىنداعى ۋ, سۋ, بۋ, جۋ, نۋ, تۋ, گۋ, زۋ, رۋ, اۋ, قۋ دەگەن ۇعىمداردىڭ بارلىعى تٷپ تامىرىن قۋ اتامىزدان الادى. بۇلاردىڭ بەرٸ قۋ اتامىزدىڭ لاقاپ اتتارى, ياعني بٷگٸنگٸشە ايتقاندا وسى ۇعىمداردىڭ «اۆتورى». كٷننٸڭ دە اۆتورى وسىلار. قۋ جەنە ٷن (ٷندٸ-ارييلەر, ٷندٸستەر) دەگەن ەكٸ بٸرٸككەن سٶزدەردەن تۇرادى. شامالى مەكتەپ كٶرگەن بٸلٸمٸ بار, اقىل-ەسٸ دۇرىس جاندارعا بۇل داۋعا جاتپاۋعا تيٸس.

كٷننٸڭ سٶز تٷبٸرٸ «ٷن». ال ٷن اۋىزدان شىعاتىن دىبىس. دىبىستا (ٷندە) ٶز-ٶزٸنەن شىقپايدى. ونىڭ ار جاعىندا سول دىبىستى شىعاراتىن تٸل بار. بٷگٸنگٸ قاز ادايلار سول ەجەلگٸ تٷپتەگٸ ادام اتانىڭ قاراشاڭىراعىنىڭ يەلەرٸ. ەلەمدٸ بيلەگەن قاعاننىڭ باس تاڭباسىنىڭ «تٸل» بولىپ, ال ادايلاردىڭ «تٸل تاڭبالى ادايلار» دەپ اتالاتىندارىنىڭ سىرى وسى. شىندىقتىڭ اتى شىندىق. ودان ەشكٸم ەشقايدا قاشىپ قۇتىلا المايدى. مۇنى مويىنداۋ, مويىنداماۋ ٶز ەركٸڭدە. ەر كٸم دە ٶز ساناسىنىڭ, ياعني اقىلى مەن بٸلٸمٸنٸڭ جەتكەن جەرٸنٸڭ «قوناعى» بولماق. بٸلٸمٸڭ جەتپەگەن «اۋىلعا» قوناق بولىپ, «قىرعا دا» شىعا المايسىڭ.

«قىرقادان قىرعا قاراسا,

قىرىق شالعىسىن كٷنٸنە

ون ەكٸ سٸلكٸپ تاراسا;

قۋ تٶڭكەرسە اسپاننان

ٷش تٸلەگەن باپپەنەن.

داۋىلپاز سوقسا استىنان

جەلبەگەي كٷرەڭ اتپەنەن,

باۋىرى شۇبار, سىرتى كٶك

قارشىعا قۇسقا جاراسار!

الاس بولىپ اداسقان,

مۇنار بولىپ تۇلداسقان,

مۇسىلمان بولىپ دٸندٸ اشقان;

مۇنىڭ بەرٸ جٸگٸتتەر,

بٸر كٸسٸدەن تابىلماس –

استانا جۇرتقا جاراسار» (مۇرات مٶڭكەۇلى «بەس عاسىر جىرلايدى» الماتى-1989. 131 بەت).

باستاعان سٶزٸمٸزدٸ اياقتاپ جىرعا تٷسٸنٸك بەرە كەتەيٸك: بٸلٸمسٸز ادام قىرقادان ويعا قارايدى (تۇمسىعىنىڭ استىنان باسقانى كٶرمەيدٸ), بٸلٸمدٸ ادام قىرقادان قىرعا قارايدى. قاراعاندا دا جەي قارامايدى. قىرىق شالعىسىن كٷنٸنە ون ەكٸ سٸلكٸپ تارايدى.

قىرىق شالعى ەجەلگٸ قازاقتىڭ حاندارى مەن قاعاندارىنىڭ قىرىق ۋەزٸرٸ, ياعني «عايىپ ەرەن قىرىق شٸلتەن» اتانعاندار. نازار اۋدارايىق ۋەزٸر سٶزٸنٸڭ تٷبٸرٸ ەز ەكەنٸنە, جەنە بۇل سٶزدٸڭ تولىق ماعىناسى ۋە (ۋا, اۋا), ەز (از) جەنە ٸر (بٸر, پٸر) دەگەن بٸرٸككەن سٶزدەردەن تۇرادى. ماعىناسى اۋا انا مەن ەز (قازاق) ەۋليە ەڭ بٸرٸنشٸ, ٸرٸ پٸر دەگەن سٶز بولىپ شىعادى. سٶز تٷبٸرٸ جاڭىلىسپايدى. سٶز رەتٸ كەلگەسٸن توقتالا كەتەيٸن, جالپى تاريحشى قاۋىمعا ٶتە قيىن, سەبەبٸ تاريحقا تەرەڭ بويلاعان سايىن اتالارىمىزدىڭ ۇلى ٸستەرٸن بٷگٸنگٸ كٷننەن ٸزدەيسٸڭ. تابا الماساڭ جانىڭ كٷيزەلەدٸ. ەلباسىمىزدىڭ «قىرىق ۋەزٸرلەرٸ وسىنداي اتقا لايىق پا?», تٸپتٸ سولاردىڭ ەشقايسىسى «قۇتادعۋ بٸلٸكتٸ» بٸلە مە ەكەن? ەي, قايدام? قازاقتىڭ انا تٸلٸن مەنسٸنبەيتٸن جاندار ونى قايدان وقىسىن.

قازاق قاعاناتتارىنىڭ قاراشاڭىراعى ون ەكٸ اتادان قۇرالعان. بۇل قۇرامعا كٸرٸپ, سول قۇرامدا مەڭگٸ قالۋ ٷشٸن بارلىق رۋلار ادامي قاسيەتتەرٸ تۇرعىسىنان جارىسقا قاتىسىپ, بٷگٸنگٸشە ايتقاندا «كونكۋرسكە» تٷسكەن. «كونكۋرستان» ٶتكەننەن كەيٸن دە ەگەر ولار اتا سالتىنىڭ تالاپتارىنا ساي بولا الماي قالعان جاعدايلارىندا «ون ەكٸ اتا» قۇرامىنان شىعارىلىپ ورنىن باسقالار باسقان.

«قۋ تٶڭكەرسە اسپاننان». مٸنە «قۇتادگۋ بٸلٸكتەگٸ» قۋ (قۋمان) اتا ەسٸمٸنٸڭ قازاق شەجٸرەسٸندەگٸ كٶرٸنٸس تاباتىن جەرٸ. قۋ ەسٸمٸ اسپانداعى قۇداي دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرٸپ تۇر.

«ٷش تٸلەگەن باپپەنەن». ٷش سانى قوساي اتامىزدىڭ ساندىق اتاۋى. ٷش تٸلەك تٸلەۋدٸڭ باستاۋ الاتىن جەرٸ وسى. تٸلەك قابىل بولىپ بٷكٸل ادامزات بالاسى سۋعا عارىق بولعاندا تەك قانا قوساي اتانىڭ قاۋىمى مەن ۇرپاعى امان قالىپ تٸرشٸلٸكتٸ ارى قاراي جالعاستىرىپ كەتەدٸ. بٸزدٸڭ سٶزدٸك قورىمىزداعى سٶيلەم اراسىنا قويىلاتىن ٷتٸرلەر, نٷكتەلەر مەن قوس نٷكتەلەردٸڭ سىرى وسى. ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي ٷتٸر – ۇد, نٷكتە - نۇق, قوس نٷكتە - قوساي نۇق بولىپ تۇر. سٶز تٷبٸرٸ جاڭىلىسپايدى.

«داۋىلپاز سوقسا استىنان

جەلبەگەي كٷرەڭ اتپەنەن» داۋىلپاز - بۇل سٶزدە ەكٸ تٷبٸر سٶز بار اۋىل جەنە از. بۇل سٶزدٸڭ ماعىناسى ەلەمنٸڭ بارلىق مەدەنيەتٸن كەدٸمگٸ قازاقتىڭ اۋىلىنان (قازاق اۋىلدان) شىققان ەز اتامىزدىڭ ۇرپاقتارى «جەلبەگەي كٷرەڭ اتپەنەن» جەلٸپ جٷرٸپ تاراتتى دەگەن سٶز. كٷرەڭ اتتى دا قولعا ٷيرەتكەن سولار بولاتىن.

بٸز استانا جۇرت اتانۋ جولىندا: الاس بولىپ اداسىپ, مۇنار بولىپ تۇلداسىپ, مۇسىلمان بولىپ دٸندٸ اشقان» ەلمٸز. بۇل بٸر ادامنىڭ قولىنان كەلمەيتٸن شارۋا, بۇل تەك استانا جۇرتقا جاراسادى. قازاقتىڭ استاناسىنىڭ اتاۋى استانا دەپ قويىلۋى ٶتە سەتتٸ قويىلعان اتاۋ. ەلباسىمىز ايتقانداي بٸز سول كيەلٸ اتاۋعا لايىق ۇرپاق تەربيەلەۋگە تيٸسپٸز. ول ٷشٸن ەل بيلٸگٸنٸڭ تۇتقاسىن ۇستاعان ەر بٸر ازاماتتان «قۇتادگۋ بٸلٸكتەن» سىناق الىنىپ بارىپ تاعايىندالۋى كەرەك.

«ەڭ ەسكٸ زاماندا تٷرٸك جۇرتىنىڭ اتالارى – سو (سە, ساق دەپ اتالادى م.ق.) دەگەن حالىق بولىپتى. سول حالىقتا ەجەن-شيدۋ دەگەن حان بولىپ, ونىڭ اسپان قىزى قاتىنىنان تۋعان تٶرت بالاسى بولىپتى: بٸر بالاسى اققۋ بولىپ كەتٸپتٸ. بٸر بالاسى قىتايشا كي-عۋ دەگەن ەكەن. ول اپۋ مەن عان دەگەن دارييادا پاديشالىق قىلىپتى. بٸر بالاسى شۋ-سي دەگەن دارييادا پادشا بولىپتى. ٷلكەن بالاسى نادۋلۋشا دەگەن. ول باسي-چۋ سي شي دەگەن تاۋدا بولىپ حان ورداسى سوندا بولىپتى. تاۋدىڭ بيٸكتٸگٸنەن ول ەل سۋىقتان ٶلەتۇعىن بولعان سوڭ, نادۋلۋشا وت جاعۋدى ٷيرەتٸپ, ەلٸن سۋىقتان ساقتاعان سوڭ, ٶزگە تۋىسقاندارىنا قاراعان ەلدەر دە سوعان قاراپ, اتىن – تٷكيۋ قويىپتى. تٷكيۋ دەگەن – دۋلىعا دەگەن سٶز. قىتايدا «ر» دەگەن ەرٸپ جوق بولعان, تٷكيۋدىڭ ورتاسىنا «ر» قوسىلىپ «تۋركۋ» بولادى.

وسى ايتىلعان قىتاي سٶزٸنە قاراساڭىز, ەجەن-شيدۋ دەگەنٸ – ونىڭ بٸر بالاسى اققۋ بولىپ كەتتٸ دەگەنٸ التايداعى قۋ ٶزەنٸندەگٸلەرگە حان بولدى دەگەننەن شاتاق بولعان. ولاردىڭ قالعان نەسٸلٸ – وسى كٷندە كۋماندينسكيي دەپ ورىسشا اتالىپ وتىرعان ەلدەر, وسى كٷندە دە سو دەپ اتالاتۇعىندارى بار. قۋ ٶزەنٸندەگٸلەر ٶزدەرٸن قۋكٸشٸ دەپ اتايدى. جوعارعى ەجەن-شيدۋ دەگەن شيس پايعامبار بولسا كەرەك. ەجەن-شيدۋدٸڭ بٸر بالاسى قي-عۋ دەگەنٸ قىرعىز دەگەنٸ بولادى. سەبەبٸ, قىتايدا «ر» جوق جەنە سٶزدٸ قىسقارتىپ اياعىنداعى ەرٸپتٸ تاستاپ ايتاتۇعىن ەدەتٸ بار. قي-عۋدىڭ ورتاسىنا «ر» قوسىپ, اياعىنا «زي» قوسساڭىز قىرعىز بولادى. ونىڭ ماعىناسى – ەلسٸز دە ٶز ەركٸمەن جٷرگەن تاعى دەگەن سٶز دەپ نەجيب عاسىمبەك قىتاي سٶزدەرٸن جازعان شەجٸرەلەردەن الىپ جازادى.

ەجەن-شيدۋدىڭ بٸر بالاسى چۋ-سي دەگەن دارييادا بولدى دەگەنٸ – چۋ داريياسىنداعىلارعا حان بولدى دەگەن سٶز جەنە ەڭ ٷلكەن بالاسى – نادۋلۋشا باسي-چۋ – سي-شي دەگەن تاۋدا بولدى دەگەنٸ – شۋ داريياسىنىڭ باسىنداعى جارتاستى تاۋدا بولدى دەگەنٸ. سەبەبٸ چۋ – ٶزەن اتى, سي – دەگەنٸ حالىقتار دەگەنٸ, شي – دەگەنٸ بيٸك جار تاس جەنە ەبٸلعازى حان ھەم باسقا مۇسىلمان شەجٸرەلەرٸندە ەڭ بۇرىن وت جاققان پەشتٸ جىلى ٷيدٸ شىعارعان تٷرٸك دەيدٸ. بۇل قىتاي سٶزٸندە وت جاعىپ ٷيرەتكەن نادۋلۋشا تۋكيۋ ياعني تۋركۋ اتاندى دەيدٸ.

...شەجٸرە جازعاندار كەيدە سە دەپ تە جازادى.

...اقىرىندا جوعارعى قىتاي سٶزٸنەن تابىلعانى, بٸزدٸڭ حالىق سو ياكي سيت, ياعني شيس نەسٸلٸنەن. قىتايشا تۋكيۋ, بٸزشە تٷرٸك اتانعان حالىقتان شىققانىمىز انىق بولدى. ول سو, ياكي سيت حالقى كٶبەيٸپ, قوزعالعاندىقتان تٶرت بٶلەك بولىپ, بٸرٸ التايدىڭ تەمٸرقازاق جاق تۇمسىعىنداعى قۋ ٶزەنٸندە بولىپ قۋ ەلٸ, ورىسشا كۋماندى اتانعان. ەكٸنشٸ بٶلەگٸ اپۋ مەن قان ياعني اباقان مەنەن ەنيسەي ٶزەنٸ اراسىندا بولىپ قىرعىز اتانعان. ٷشٸنشٸ بٶلەگٸ التايداعى شۋ ٶزەنٸندە بولىپ, قىتايشا چۋ – كسي, ورىسشا چۋيسكيي اتاندى. تٶرتٸنشٸ بٶلەگٸ – قىتايشا تۋكيۋ, بٸزشە تٷرٸك اتانىپ, شۋ ٶزەنٸنٸڭ جوعارعى باسىنداعى جار تاستى تاۋدا بولدى. بەرٸ تۋكيۋعا قاراعاندا, تۋكيۋ بٸزدٸڭ تٸلشە تٷرٸك پاتشالىعى اتانعان. كەيٸنگٸ كەزدەردە ەلدەنەشە حاندىققا بٶلٸنٸپ, ەر تٷرلٸ اتپەن اتالعاندارى كٶپ بولسا دا, سونىڭ بٸر تابىنان تٷرٸك اتى جوعالماعان.

...قىتاي شەجٸرەسٸندە تٷركٸ جۇرتىنىڭ ارعى اتالارى – بٸر ۇرعاشى قاسقىرمەنەن حۋن اتانعان جۇرتتىڭ قول-اياعىن كەسٸپ دالاعا اپارىپ تاستاعان ون جاسار بالادان تۋعان دەيدٸ» (شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلى «تٷرٸك, قىرعىز-قازاق ھەم حانگدار شەجٸرەسٸ» الماتى-1991).

شەكەرٸم اتامىزدىڭ بۇل دەرەگٸ اداي شەجٸرەسٸمەن تولىقتاي سەيكەس كەلەدٸ. دەمەك, اتا تاريحتى دالادان ەمەس ٶز شەجٸرە-داستان, جىر-تولعاۋلارىمىزدان ٸزدەۋ كەرەك جەنە قازاق تاريحىنىڭ ٶزەگٸندە ٶز اتالارىمىزدىڭ قالدىرعان شەجٸرە-دەرەكتەرٸ تۇرۋى كەرەك. ال, ٶزگە ەل زەرتتەۋشٸ-عالىمدارىنىڭ دەرەكتەرٸ قوسىمشا ماتەريال رەتٸندە قارالۋى كەرەك. ەسكە ۇستايىق! اتا شەجٸرەسٸ جاڭىلىسپايدى. ەگەر كٸمدە-كٸم مۇنى تٷسٸنۋگە شاماسى جەتپەسە, وندا ونىڭ بٸلٸم دەڭگەيٸ مەكتەپ وقۋشىسىنىڭ بٸلٸم دەڭگەيٸمەن قارايلاس بولعانى.

سو, سە, سە, سي بەرٸ ساق دەگەن بٷگٸنگٸ قازاقتىڭ اتالارىنىڭ اتى. بٷكٸل ەلەمنٸڭ جازبا تاريحىنداعى ساقتار دەپ جٷرگەندەرٸ وسىلار. ولار ٶزدەرٸن ساق, ساقا دەگەن جالپىلاما اتاۋمەن اتاعان. ولار پارادارايا (تەڭٸزدٸڭ ارعى بەتٸندەگٸ ساقالار), ەۋروپالىق ساقالار-سكيفتەر نەمەسە ارال تەڭٸزٸ, سىردارييانىڭ ارعى جاعىن مەكەندەۋشٸلەر; حاوماۆارگا (حاوما سۋسىنىن جاسايتىن ساقالار) — فەرعانا القابىن مەكەندەۋشٸلەر; تيگراحاۋدا (شوشاق بٶرٸكتٸ ساقالار) — سىردارييانىڭ ورتا اعىنىن جەنە جەتٸسۋدى مەكەندەۋشٸلەر. ولاردى بٸرەسە قىرعىز, نەمەسە ەكەۋٸن بٸردەي قوساقتاپ قىرعىز-قايساق (قايسى ساق?) دەپ جٷرگەندەرٸ وسىدان. ەجەلگٸ ۋاقىتتا قىرعىز بەن قازاق بٸر حالىق بولىپ مانقىستاۋدىڭ ويى مەن قىرىندا بٸرگە تۇرعان. كەيبٸر تاريحشىلار شاتاسىپ قازاقتى قىرعىزدان تاراتادى. بۇل تٷپ تامىرىمەن قاتە تۇجىرىم. قازاقتىڭ شىعۋ تەگٸنٸڭ قىرعىزدان ەرٸ دە ەكەندٸگٸن جالعىز اۋىز سٶزبەن دە دەلەلدەۋگە بولادى. ول قاسقىر دەگەن سٶز. دالانىڭ وسى جابايى اڭىن ەكٸ ەلدە قاسقىر نەمەسە بٶرٸ دەپ اتايدى. قاس جەنە قىر دەگەن ەكٸ بٸرٸككەن سٶزدەن تۇرادى. قاس قازدىڭ لاقاپ اتى, ال قىر بولسا قىرعىز ەلٸنٸڭ تٷپ اتاۋى. تولىقتاي ماعىناسى بٷگٸنگٸ قىرعىزدار قازاققا جيەن بولىپ شىعادى. ولار قىر قىزدارىنىڭ ۇرپاعى. قىر سٶزٸنٸڭ الدىندا قاز (قاس) سٶزٸنٸڭ بۇرىن ايتىلۋى تەك قانا وسىنى بٸلدٸرەدٸ. بۇنىڭ باسقاشا ماعىناسى جوق.

اسپان قىزىن اۋا انا دەپ تٷسٸنسەك دۇرىسى وسى بولار.

قازاقتىڭ «اققۋ مەن قاز ەگٸز, اداي مەن تاز ەگٸز» دەيتٸندەرٸ دە وسى. قۋ ەلٸ مەن قاز ەلٸ ەگٸز, ياعني ەكەۋٸ بٸر ەل. ال, اققا كەلسەك, بۇل سٶزدٸڭ ەكٸ ماعىناسى بار: بٸرٸنشٸسٸ اعا (بۇل سٶزدٸڭ تٷبٸرٸ اع, اق) دەگەن سٶز. اققۋدىڭ تولىق ماعىناسى اعا قۋ ەلٸ. سەبەبٸ, قۇدايكە اداي اتانىڭ ەڭ ٷلكەن بالاسى. دەمەك ول بەرٸنٸڭ اعاسى. قاز-اق دەگەنٸمٸزدە دە قاز بەرٸنٸڭ اعاسى, ياعني اداي اتانىڭ سەگٸز نەمەرەسٸنٸڭ ەڭ ٷلكەن اعاسى دەگەن سٶز. شەجٸرەدەگٸ تەزٸكە اتامىزدىڭ, سٶز تٷبٸرٸنٸڭ (ٶز تٷبٸنٸڭ) ەز (از) بولاتىنى وسى. سٶز تٷبٸرٸ جاڭىلىسپايدى.

قي-عۋدى - قييان, قييات, قىرعىز دەسەك تە ەش جاڭىلىسپايمىز. بەرٸ بٸر تٷبٸردەن, ياعني بەرٸنٸڭ شىققان تەگٸ بٸر.

عۋ – عۋ مەن قۋ سينونيم. مۇحامەد سالىق باباجانوۆتىڭ دەرەگٸندە «ۇلى» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ.

«تەزٸكە مەن قوساي - اداي اتانىڭ ٷلكەن بالاسى قۇدايكەدەن تارايتىن ەكٸ نەمەرەسٸ. قۇدايكەنٸڭ وسى ەكٸ بالاسىنىڭ ەلٸ 1465 جىلدارى قازاق حاندىعى قۇرىلار كەزٸندە ولار ەكٸ رۋ ەل بولىپ قاتار ٶمٸر سٷرگەن.

1503 جىلى شايبان حان 10 مىڭ قولمەن موعولستانعا جورىققا شىقتى. سوندا ونىڭ قوسىنىندا اد-گۋ, اد-لۋ رۋلارى دا بولعان, نوعايلىلار مەن اد-گۋلەردٸڭ بٸرٸككەن جاساعىن قاجى قازى بي, ال اد-لۋلەردٸڭ جاساعىن حامزا بي باسقارعان» (جۇمابەك مۇحانوۆ. «گۋبەرناتور امان تٶلەەۆ). امان تٶلەەۆ دەمەكشٸ, امان تٶلەەۆ تە جٷسٸپ بالاساعۇن سيياقتى, ول دا ادايدىڭ بالىقشى (بالاساعۇن) رۋىنان تارايدى.

نادۇلۋشا – اد, ناد, ۇل, ۇلۋ دەگەن بٸرٸككەن سٶزدەردەن جەنە شا دەگەن جالعاۋدان تۇرادى.

سٶز تٷبٸرٸ - اد (ات), ادا (اتا), ادام (اتام), ادامي, ادامزات.

«ن» دىبىسى سٶز باسىندا قولدانىلسا ەرقاشاندا «نۇق» پايعامبار ەسٸمٸن, سٶز سوڭىندا قولدانىلسا بالاسى, ۇلى, ۇرپاعى (مۇستافين, سارين, مامين ت.ت.) دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. كەيبٸر ەلدەردٸڭ ەڭ العاشقى ادامدى ادام جەنە مان دەپ اتايتىندارىنىڭ سىرى وسى.

«ۇلىمىز» سٸرە ۇل, وعان كوممەنتاريي قاجەت ەمەس.

ۇلۋ – اداي اتانىڭ بەسٸنشٸ بۋىن ۇرپاعى جەنە تٶرتٸنشٸ نەمەرەسٸ اقپان اتامىزدىڭ لاقاپ اتى. بەس پەن ەلۋ ساندارىنىڭ دا يەسٸ دە وسى اتامىز. ۇلۋ مەن ەلۋدٸڭ تٷبٸرلەس بولاتىنى دا, ۇلۋدىڭ قازاقشا جىل قايىرۋدىڭ بەسٸنشٸ جىلى بولاتىنى دا وسىدان. ۇلىمىز – ۇل, ال «ۋ» دىبىسى ۋ – كەز-كەلگەن قيمىل ەرەكەتتٸڭ سوڭى. مىسالى, «ۋ» ٸشسەڭ ٶلەسٸڭ, بارۋ, كەلۋ, كەتۋ, شىعۋ, توسۋ, كەسۋ, جەتۋ, بولۋ ت.ت.

ال «شا» جالعاۋىنا كەلسەك, بۇل ادامنىڭ باسىندا مەڭگٸ توقتاماي اسپانعا قاراي ٶسەتٸن شاشتىڭ بٸرٸنشٸ بۋىنى. بۇل سٶز انالىق تەكتٸ بٸلدٸرەدٸ. ەجەلگٸ اشۋري, اشيدە, اشٶيدە تايپالارىنىڭ اتاۋى. قازاق قىزدارى مەن انالارىنىڭ شاشتى ۇزىن ەتٸپ ٶسٸرٸپ, ارداقتاپ, باپتايتىندارىنىڭ سىرى وسى. قازاقتىڭ قىسى-جازى مەڭگٸ سولماي كٶكپٸڭبەك بولىپ ٶسٸپ تۇراتىن اعاشتاردى ارشا, شىرشا دەپ تە اتايتىنى وسىدان.

ەلەمدەگٸ ەڭ ۇلى اس (اسپان, اسپان ەلٸ, اسستار) سٶزٸنٸڭ ماعىناسى اد پەن اشتىڭ لاقاپ اتى.

دەمەك, بٸز نادۇلۋشانى ماڭعىستاۋداعى ادايدىڭ 70 مىڭ جىل بويى مەڭگٸ ٶلمەي ۇرپاعى جالعاسىپ كەلە جاتقان ەكٸ بالاسى دەسەك, تولىقتاي شەجٸرەگە سەيكەس كەلەدٸ.

قۋكٸشٸ, چۋ كشٸ – قۋ مەن شۋ كٸسٸلەرٸ (ادامدارى). بٷكٸل ەلەمدٸ ۇلى مەدەنيەتٸمەن كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن تاڭداندىرىپ كەلە جاتقان اتىشۋلى شۋمەرلەر وسىلار. بۇلاردىڭ بەرٸ بٸزدٸڭ اتالارىمىز. شۋ ٶزەنٸڭ اتاۋى وسى اتالارىمىزدان قالدى.

تٷرٸكتٸ تۋكيۋدەن شىعارعانىمىز دۇرىس بولمايدى, ونى كەرٸسٸنشە تۋكيۋدٸ تٷرٸكتەن شىعارساق دۇرىسى وسى. سەبەبٸ, تٷرٸكتٸڭ سٶز تٷبٸرٸ – ٷر (ٷرلەۋ). ٷرلەۋ مەن سٶز (دىبىس) ادام اۋزىنان قاتار شىعادى. تٸلٸ شىقپاعان, ساناسى جەتٸسپەگەن سەبيدٸڭ ٷرلەۋ دەگەننٸڭ نە ەكەنٸن بٸلمەۋٸ تەك قانا وسىنى كٶرسەتەدٸ. ۇر, ۇران, قۇران دەگەن ۇعىمداردىڭ شىعۋ تەگٸ دە وسى. مىنا ورىستىڭ «ۋرالاپ» ايقايلاپ ۇران شاقىرىپ جٷرگەندەرٸ بٸزدٸڭ اتامىزدىڭ اتى.

ەڭ العاشقى وت جاققان پەشتٸ جىلى ٷيدٸ شىعارعان تٷرٸك ەكەنٸ راس. سەبەبٸ, ەڭ العاش وت جاققاندار اد قاۋىمى, ول ماڭعىستاۋداعى قاراتاۋدىڭ ەڭ بيٸك شىڭى وتپان اتاۋىمەن ساقتالعان. وت جاعاتىن پەشتٸ وشاق, شاي قايناتاتىن قوندىرعىنى موسى دەپ تە اتاعان وسىلار. پەشتٸڭ سٶز تٷبٸرٸ ەش (شەشە), وشاق پەن موسى تٷبٸرلەرٸ وس پەن وش, بۇل قوساي (قوشاي) اتامىزدىڭ ەسٸمٸ. شەجٸرە دەرەگٸ بويىنشا قوساي قۇدايكە (قۋ اداي ەكەمٸزدٸڭ) ەكٸ بالاسىنىڭ كٸشٸسٸ.

كٷندەردٸ ٶزگە ەلدٸڭ جازبالارى حۋن, حۋننۋ, گۋن, گۋننۋ, عۇن, عۇندار دەپ حاتتاعان.

قاسقىر مەن بٶرٸ قازاق-الشىننىڭ لاقاپ اتتارى بولىپ تابىلادى.

ھۇد - اللاتاعالانىڭ اد قاۋىمىنا جٸبەرگەن پايعامبارى. اد قاۋىمى كەيٸن وسى اتامىزدىڭ ەسٸمٸمەن ھۇد قاۋىمى اتالعان. اتامىزدىڭ تەگٸن ەجەلگٸ جازبالار قازٸرەتٸ ھۇد, ياعني ھۇد پايعامبار قازاقتىڭ بالاسى دەپ حاتتاعان. قۇراندا دا ۇد پايعامباردىڭ تەگٸ اد قاۋىمىنان دەپ ايقىن كٶرسەتٸلگەن. بٷگٸنگٸ بٸزدٸڭ سٶزدٸك قورىمىزداعى بٸرٸ-بٸرٸمٸزگە «اتىڭ كٸم اينالايىن?» دەپ سۇراپ جٷرگەندەرٸمٸزدٸڭ سىرى وسى.

قۇراننىڭ ەل-ەعراف سٷرەسٸنٸڭ 65-اياتىندا اللاتاعالا ۇد پايعامباردى اد ەلٸنە, 73-اياتىندا ساليح پايعامباردى سەمۋد ەلٸنە, 85-اياتىندا شۇعايىپ پايعامباردى مەدييان (ماد) ەلٸنە, نۋح پايعامباردى جالپىعا بٸردەي جٸبەرگەندٸگٸ بايان ەتٸلەدٸ.

قۇت – قۋ جەنە ۇد, ياعني قۋ (قۇدايكە) ەلٸنە جٸبەرٸلگەن ھۇد پايعامباردىڭ ەسٸمٸ بولىپ تابىلادى. قازاقتىڭ سٶز جاساۋ جٷيەسٸن بٸلەتٸن جاندارعا بۇل داۋعا جاتپاۋعا تيٸس. مٸنە وسىعان سەيكەس ەر ادامنىڭ اتالىق مٷشەسٸ دە وسىلاي اتالدى. ەر ادامنىڭ تاستان جاسالعان اتالىق مٷشەسٸ ماڭعىستاۋدىڭ ەجەلگٸ قورىمدارىندا شوپان اتا, قاڭعا بابا, وعلاندى, ەسكٸ بەينەۋ, ۋەلي ت.ب. كەزدەسەدٸ. بۇل اتاۋ كەزٸندە تاۋلارعا دا قويىلىپ ولار قۇتتاۋ (قۇتداع) دەپ اتالعان. بۇنداي تاۋ اتاۋلارى ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن ەلدەرٸندە بولعان. قازاقتىڭ كيٸز ٷيٸنٸڭ دە, مەشٸتتەردەگٸ كٷمبەزدەردٸڭ دە, قورىمدارداعى كٷمبەزدٸ تامداردىڭ دا باستاۋى وسى. قازٸر مۇنى ايتۋدى دا, ويلاۋدى دا جۇرتتىڭ بەرٸ ۇيات كٶرەدٸ. الايدا, اتالارىمىزدىڭ ول بەلگٸنٸ قورىمدارعا ايشىقتاپ سالۋىنا قاراعاندا ولار مۇنى ۇياتقا ساناماعان. ايتپاقشى, ماڭعىستاۋدا «تىلاقتىڭ دا», ياعني انالىق مٷشەنٸڭ دە بەلگٸ-تاڭبالارى بار. ولار ماڭعىستاۋداعى كٶپتەگەن قورىمداردا از-ازدان, بٸرلٸ-ەكٸلٸ كەزدەسسە, سەيسەم اتاداعى اداي تاڭبالاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ تەك قانا وسى تاڭبادان تۇرادى.

ال, ادگۋ دەگەندەگٸ اد-قا كەلسەك, بۇل ۇعىمنىڭ نەگٸزگٸ ماعىناسى قۇراندا ايتىلاتىن اد قاۋىمى, ودان كەيٸنگٸ ۇرپاق اۋزىمەن ولار جايلى ايتىلاتىن ادا (اتا), ادام (اتام), اداي (اتاي) دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. جالپى قازاقتىڭ انا تٸلٸ مەن شەجٸرەسٸن جاقسى بٸلگەن جاندارعا قازاق تاريحىن قاراپايىم ەرٸپ, دىبىستاردان دا دٶپ باسىپ وقۋ اناۋ ايتقانداي قيىندىق تۋعىزبايدى. مىسالى, «ا» دىبىسى (تاڭباسى) بارلىق سٶزدٸڭ دە (دٷنيەنٸڭ دە) باستاۋى (اللا, اتا, انا, اعا). «د» مەن «ت» ادايدىڭ توعىزىنشى بۋىنى توبىش پەن توعىز سانىنىڭ باس تاڭباسى. تولىپ, تولىسۋ دەگەن ماعىنا بەرەدٸ.

1. اد (ات) – ادا (اتا), ادام (اتام), اداي (اتاي), ادال, ادۋىن, اداس, ادىر, ادىرنا, اداق, ساداق, ماداق ت.ت. باستاۋىن «ا» دىبىسى مەن ادام اتادان الادى.

2. ەد (ەت) – ەدي, مەدي, مەدينە, مەدەنيەت, ەدٸل, ەدٸلدٸك, ەدەمٸ, ەدٸس (ايلا), ەدەيٸ (ارنايى), كەدە, ەتٸر, ەتكەنشەك ت.ت. باستاۋىن ماد (مەد) – مانقىستاۋلىق مان اداي پاتشالىعىنان الادى.

3. ەد (ەت) – ەدٸ, ەدٸل, جەدٸ, ەدٸم (بارىپ), دەدٸم, ەدەن, كەدەن, ەتٸك, ەتەنە, ەتۋ ت.ت. سوندا مىنا كٶرشٸ ورىس حالقىنىڭ دەد, دەدۋشكاسى, ەدينيتسا دەپ جٷرگەندەرٸ بٸزدٸڭ اتامىزدىڭ اتى بولىپ شىعادى. ارعى تەگٸن ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي اد قاۋىمىنان, ياعني ادام (اداي) اتادان الادى.

4. يد (يت) – يدٸ (مايىستىردى), يٸدٸ, يتارشى, يتارقا, يتشٸلەپ كٷن كٶرۋ ت.ت.

5. ود (وت) پەن ٶد (ٶت) – قازاقتىڭ سٶزدٸك قورىندا ەجەلدە ود پەن ٶد بۋىندارىنان باستالاتىن سٶز بولماعان. ونىڭ ورنىندا وت پەن ٶت دەگەن ۇعىمدار بار. اتالارىمىز كٷن («و» دەگەن تاڭبا كٷندٸ بەينەلەيدٸ) مەن وتتى قاسيەتتٸ ساناپ ولاردىڭ ەسٸمٸن نە بولسا سوعان قوسپاعان. العاش رەت ود دەگەن ۇعىمداردى اينالىمعا قوسقاندار ەبرەيلەر مەن ونىڭ ٸزباسارلارى (قولشوقپارلارى دەسە دە بولادى) ورىستار. ولار ادام (اداي) اتانىڭ ٶز اتالارى ەكەنٸن بٸلە تۇرا بارلىق جازبا دەرەكتەرٸندە ودوي, ۋودوي, ودويۋت دەپ حاتتاعان. بٸزدٸڭ اتالارىمىز ولارعا, سەندەرگە «و» دان باسقا سٶز دە (دىبىس تا) جەتەتٸن ەدٸ عوي, سەندەردٸڭ بۇلارىڭ, ياعني اتانى (اتا سٶزدٸ) سىيلاي بٸلمەگەندەرٸڭ وداعاي سٶز بولدى دەپ, ەرسٸ سٶزدەردٸ وداعاي سٶز دەپ اتاپتى. اھ, ٷھ, ەتتەڭ, ەتتەگەن-اي, تەيت, تەك, مالدارعا بايلانىستى قۇرۋ-قۇرۋ (جىلقىعا), شٶك-شٶك (تٷيەگە), كە-كە (يتكە), ا-ۋ-ۋ-ۋ-ۋ (قاسقىرعا), شٶرە-شٶرە (ەشكٸگە) ت.ت. وسىلاي دٷنيەگە كەلٸپتٸ. اتا سىيلاي بٸلمەگەن جان سٶزدٸ قايدان سىيلاسىن ولار ەسەككە «وسەل, وسليك» دەپ قوساي اتامىزدىڭ اتىن قويعاسىن, ولار سەندەر وندا سول ەسەكتٸڭ بالاسىسىڭدار دەپ, ەسەكتٸڭ بالاسىن اتالارىمىز قودىق, ال جابايى سيىردى قوداس, تەنتەكتەردٸ سودىر مەن قودار دەپ اتاپتى. وداق پەن بودان سٶزٸنٸڭ شىعۋ تەگٸ دە وسى. ەلدٸ ەلسٸزبەن, كٶپ ەل از ەل مەن تەڭ دەرەجەدە وداق بولا المايدى, وداققا كٸرگەن ەل سول وداقتىڭ كٷشتٸسٸنە بودان بولادى. بٷكٸل قازاقتىڭ كەدەن وداعىنا كٸرگەندە, «ەتتەگەن-اي» دەپ ٶكٸنٸش بٸلدٸرگەنٸ وسىدان بولاتىن. قازاقتىڭ ەجەلگٸ سٶزٸندە وداق دەگەن ۇعىم بولماعان. بۇل كەيٸنگٸ جەبرەيلەر باستاعان ەلدەردٸڭ اتا سالتىنان اۋىتقىعاننان كەيٸنگٸ ٶمٸر سالتىنىڭ جەمٸسٸ. بٸزدٸڭ اتالارىمىز جاۋمەن سوعىسقان دا عانا وداقتاسقان. دەمەك, تەۋەلسٸز ەلدەردە وداق قىسقا عانا مەرزٸمگە, قانداي ما بٸر كٷردەلٸ ٷلكەن اۋقىمداعى مەسەلەنٸ شەشۋ ٷشٸن جاسالعان. بۇعان ايعاق ٸزدەپ الىسقا ات شاپتىرۋدىڭ قاجەتٸ جوق. سسرو وداعىنا مٷشە بولامىز دەپ, ۇلتتىق بولمىسىمىزدان تٷگەلگە جۋىق ايرىلۋعا شاق قالعانىمىزدى كٶرٸپ وتىرعان جوقپىز با?

6. ۇد (ۇت) – ۇدايى, قۇدا, قۇداي, قۇداعاي, قۇدالىق, قۇداندالى (قۇدا اندا) (شىڭعىس حاننىڭ جامۇقامەن ٷش رەت انتتاسىپ اندا بولاتىنى وسى), ۇتىس, ۇتىلۋ, ۇتىمدى ت.ت.

7. ٷد (ٷت) – ٷدەك, ٷدەتۋ, ٷدٸر, ٷدەرە كٶشۋ, ٷتٸر ت.ت.

8. ىد – ىدىق, ىدىق سۋ, ىدىراۋ, قىدىرۋ ت.ت.

9. ٸد – ٸدٸرٸس پايعامبار, كٸدٸرۋ ت.ت. ىت پەن ٸت – بۇل تٷبٸرلەردەن باستالاتىن سٶز كەزدەسپەيدٸ, ونىڭ ەسەسٸنە ەكٸنشٸ بۋىندا كەزدەسەتٸن سٶزدەر بار. قىت-قىت, زىتتى, زىتا جٶنەلۋ, شىت (ماتا), ۋىت (ۋىتى كٷشتٸ), بٸتٸر, تٸتٸركەنۋ, دٸتتەگەن جەرگە جەتۋ, كيٸت ت.ت.

قازاقتىڭ سٶزدٸك قورىندا وسى توعىز تٷبٸردەن باسقا, «د» دىبىسى ەكٸنشٸ بولىپ تۇراتىن سٶز جوق. ادام اتادان باستالعان توعىزىنشى بۋىن اتالارىمىز توعىزعا جەتكەندە تولىپ, تولىسادى. توعىز سانىنىڭ تولىپ, تولىسقاندى بٸلدٸرەتٸنٸ وسى. توعىز سانى توبىشتاردىڭ لاقاپ اتى.

ەندٸ وسى اتالارىمىزدىڭ اتىن كەرٸسٸنشە وڭنان سولعا قاراي وقىساق تا سول توعىز كٷيٸندە قالادى:

1. دا (تا) – دانا, دالا, دار, داق, داۋ, تاڭ, تاز, تاق, تاس, تاۋ, تامىر, تاقىر, تاراز, تارازى ت.ت.

2. دە (تە) – دەرٸ, دەرمەك, دەكە, دەپ, دەل, دەم, دەن, دەۋ, تەج, تەجەن, تەۋكە, تەۋەكەل ت.ت.

3. دە (تە) – دەم, دەمەك, دەنە, دەلەبە, دەدٸم دە, تەر, تەرٸ, تەز, تەكە, تەسۋ, تەمٸر-تەرسەك ت.ت.

4. دي (تي) – دييار, دينارا, ديماش, ديٸرمەن, دييۋ, تيمە, تييۋ, تيمەۋ, تيتتەي ت.ت.

5. دو (تو) – دوڭ (ايبات), دٶڭ, دوڭىز, دوم, دوپ, دوس, دوزاق, توم, تومار, تور, تورى, تورىعۋ ت.ت.

6. دۇ (تۇ) – دۇعا, دۇرىس, تۇرار, تۇمار, تۇمسا, تۇقىم, تۇساۋ, تۇراق, تۇلپار ت.ت.

7. دٷ (تٷ) – دٷكەن, دٷرمەك, دٷل-دٷل, تٷر, تٷرٸك, تٷمەن, تٷيە, تٷرەن سالۋ ت.ت.

8. دى (تى) – دىق (جٷرەگٸمدە دىق قالدى), دىم بولماسا, دىم ەمەس, تىز, تىز ەتۋ, تىم بولساسا, تىس, تىسقارى, تىرما, تىرنا, تىرناق, تىشقان ت.ت.

9. دٸ (تٸ) – دٸن, دٸڭ, دٸڭگەك, دٸلمار, دٸرٸل, دٸتتەگەن جەرٸ, تٸل, تٸلەك, تٸلەرسەك, تٸز (تٸز كيٸم), تٸزە, تٸس, تٸرٸ, تٸرلٸك, تٸرەۋ ت.ت.

وسى توعىزدىق جٷيە ەز (قازاق) اتامىزدىڭ ەسٸمٸنە دە بايلانىستى دەل وسىلاي قولدانىلادى: ەز (ەس), از (اس), ەز (ەس), ۇز (ۇس), ٷز (ٷس), وز (وس), ٶز (ٶس), ىز (ىس), ٸس (ٸش), بۇل ەسٸمدەردەن دە كەرٸ سٶز جاسالادى: زە (سە), زا (سا), زە (سە), زۇ (سۇ), زٷ (سٷ), زو (سو), زٶ (سٶ), زى (سى), سٸ (شٸ).

قوساي اتا ەسٸمٸنە بايلانىستى وس (وش), اس (اش), ٷس (ٷش), ۇس (ۇش), ەس (ەش), ەس (ەش), ٶس (ٶش), ٸس (ٸش), ىس (ىش); كەرٸسٸنشە سو (شو), سا (شا), سٷ (شٷ), سۇ (شۇ), سە (شە), سە (شە), سٶ (شٶ), سٸ, شٸ بولىپ قولدانىلادى.

قۇد (قۋ, ۇد, قۇت) – قۋ مەنەن ۇد قاۋىمدارىنىڭ جالپى اتاۋى. شەجٸرەلٸك اتاۋى – قۇدايكە (قۋ اداي ەكە). اداي اتانىڭ ٷلكەن بالاسى, ياعني تاق مۇراگەرٸ.

اد – قاۋىم, اتالىق تەكتٸ بٸلدٸرسە, اد-ام - اتا مەن انامىزدىڭ ەلٸ دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. بٷگٸنگٸ ادايلار (اد انا – اي انا) وسى بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸنٸڭ تٷپ اتاسى ادام اتا مەن اۋا انانىڭ قاراشاڭىراعى بولىپ تابىلادى. ولاردىڭ «تٸل تاڭبالى ادايلار» جەنە قاس بي (كاسپيي) دەپ اتالاتىندارىنىڭ دا سىرى وسى.

ح1ح عاسىردا بٷكٸل دەشتٸ قىپشاق رۋلارىن حاتقا تٸزگەن قازاقتىڭ تۇڭعىش عالىمى مۇحاممەد سالىق باباجانوۆ (1834-1893) اداي قاۋىمىنىڭ بۇل ەكٸ تايپاسىنىڭ ەسٸمٸن اد-گۋ, اد-لۋ دەپ جازىپتى. اد-گۋ دەگەنٸ – ۇلى ادتار (قۇدايكە), اد-لۋ دەگەنٸ – اد ۇلى (كەلٸمبەردٸ). مۇحاممەد سالىق اد-گۋدٸڭ نەسٸلٸ نوعايلى دەپ كٶرسەتكەن. جالپى ادايلار تاريحتىڭ ەر كەزەڭٸندە ٶزدەرٸنٸڭ ارعى تٷبٸ - اد ەكەنٸن ۇمىتپاي, بايىرعى ەسٸمدەرٸن قايتارىپ الىپ وتىرعان.

ادتىقتار جٶنٸندە قۇران كەرٸمدە دە جازىلعان جەنە وندا ولار ھۋد پايعامباردىڭ قاۋىمى دەپ كٶرسەتٸلەدٸ. قۇراندا مىڭ جاساعان لۇقمان حاكٸم وسى ادتاردان شىققان دەلٸنەدٸ (31 سٷرە). ادتار ەۋلەتٸ يەمەندە دە پاتشالىق ەتكەن. بٷكٸل ازييا قۇرىلىعىنداعى ەڭ قۇرعاق جەر يەمەندە, ادەن دەپ اتالادى. وسى جەردە ادەن دەگەن قالا مەن ادە اتتى ەۋەجاي بار. قۇراندا ھۋدتىڭ ەسٸمٸ 7 رەت ايتىلادى. ھۋد-نۋھ پايعامباردىڭ بٸر ۇلى سامنان تارالعان.

سام اتاۋى بٸز ٷشٸن تاڭسىق ەمەس. بەينەۋ اۋدانىنا قاراستى ٷلكەن كٶلەمدەگٸ قۇمدى ايماق كٷنٸ بٷگٸندە دە سام قۇمى دەپ اتالادى. سونىمەن قاتار ادايدا سام دەپ اتالاتىن رۋ دا, ادام اتى دا بار. مىسالى, مۇڭالدىڭ شوعىدان تارايتىن بٸر تارماعى سام دەپ اتالسا, شوڭايدىڭ داڭ اتتى اۋىلىنان سام ەسٸمدٸ ەرۋاقتى بي شىققان. سول اتامىزدان «حان تٶرەلٸگٸ بۇزىلسا دا, سام تٶرەلٸگٸ بۇزىلماس» دەگەن ماقال قالعان. ماڭعىستاۋ اتاۋىنداعى «مان» سٶزٸ توپان سۋدان امان قالعان نۇق پايعامبار قاۋىمىنىڭ اتاۋى. كەزٸرگٸ قازاق (تٷرٸك), يران, المان (گەرمان) حالىقتارىنىڭ نەگٸزٸن قالاعان ارييشٸلەر (ارىستار) كٷن قۇدايىن سام دەپ اتاپتى. «سامالاداي جارقىراپ» دەگەن سٶز وسىدان قالعان. بٸزدٸڭ سٶزدٸك قورىمىزدا وداندا باسقا «سام جامىراي» دەيتٸندە تٸركەس بار. ماعىناسى, كٷن ۇياسىنا وتىرىپ, ياعني, كٶك جيەكتەن جامىراي قوسىلىپ دەگەن مەزگٸل ٶلشەمٸن بٸلدٸرەدٸ. قاشاعاننىڭ جىرىنداعى «اداي نۇردان جارالعان» دەيتٸنٸن, تٷپ اتامىزدىڭ تٸپتٸ ەرٸ دە ەكەنٸن مەڭزەگەنٸ دەپ تٷسٸنگەنٸمٸز دۇرىس.

يەمەن ەلٸ بۇزاۋدىڭ ەكٸ بالاسىنىڭ (ايتۋمىس پەن جەمەنەي) كٸشٸسٸ جەمەنەيدٸڭ ەلٸ. قازاقتىڭ سٶزدٸك قورىنداعى «ي» مەن «ج» دىبىستارىنىڭ اۋىسىپ قولدانىلاتىنى وسىدان. ال, ارجاعى ەكەۋٸنٸڭدە تٷپ اتاسى ەم - ەمەن دەپ اتالادى. بٷگٸنگٸ ارابتار مەن ەبرەيلەر ٶز تەكتەرٸن سەميتتەن تاراتادى. دەمەك, ولاردىڭ ٶزدەرٸ دە بۇزاۋدان تاراعانىن تولىقتاي مويىندايدى. شىندىقتىڭ اتى شىندىق, ودان ەشكٸم ەشقايدا قاشىپ قۇتىلا المايدى. سٶز تٷبٸرٸ جاڭىلىسپايدى.

ال «گۋ» گە كەلسەك, بۇلدا قازاقتىڭ ٶز سٶزٸ. مىسالى, قاتتى دىبىس شىعارىپ جەل سوقسا, «گۋلەپ» كەتتٸ عوي, نەمەسە قاتتى ايقايلاپ سٶيلەسٸپ وتىرسا نەگە سونشا «گۋٸلدەپ» وتىرسىڭدار دەلٸنەدٸ. دەمەك, «گۋ» دىبىسقا بايلانىستى. جاڭا تۋعان نەرەستە «ر»-عا تٸلٸ كەلٸپ سٶيلەردەن بۇرىن گۋٸلدەگەن دىبىس شىعارىپ جاتادى. دەمەك, اد قاۋىمى ادامزات دامۋ جولىنىڭ باستاۋىندا تۇر دەگەن سٶز.

قۇتادگۋ - اداي شەجٸرەسٸندە قۇدايكە ەسٸمٸمەن حاتتالعان, ياعني جوعارىدا كٶرسەتكەنٸمدەي ۇلى ادتار دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. قۇدايكە – بٸرٸككەن سٶز, قۋ اداي ەكە دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. بۇل قاۋىم قوساي اتا ۇرپاعى نۇق پايعامبار زامانىندا توپان سۋعا قارىق بولعان. مۇحاممەد سالىق باباجانوۆ اتامىزدىڭ اد-گۋ دەگەنٸمٸز – ۇلى ادتار (قۇدايكە), اد-گۋدٸڭ نەسٸلٸ نوعايلى (نوي اعا ەلٸ) دەپ كٶرسەتۋٸنٸڭ سىرى وسى. نوي (نوەۆ كوپشەگ), نوعايلار نۇق پايعامبار قاۋىمىنىڭ بالاما اتاۋى.

جٷسٸپ اتامىزدىڭ ...«شىعىس ەلٸ, كٷللٸ تٷركٸ ٸشٸندە,

دٷنيەدە – كٸتاپ جوق بۇل پٸشٸندە» دەپ جىرلايتىنىنىڭ سىرى وسى. شىنىندا دا, نۇق پايعامبار زامانىنداعى توپان سۋعا كەتكەن قۇد قاۋىمى جايلى جازىلعان بۇل بٸردەن-بٸر جالعىز ەڭبەك. قازاقتىڭ سٶزدٸك قورىنداعى قۇداي دەگەن ۇعىمىمىزدىڭ شىعۋ تەگٸ وسى. قۇد-اي, ياعني قۇد اتا – اي انا. العاشقى اتالارىمىز ٶزدەرٸنەن الدىڭعى اتالارىن قۇداي دەپ تانىعان.

بٸلٸك – بٸرٸككەن سٶز. سٶز تٷبٸرٸ ٸل (ٸلە), ارى قاراي بٸل, ٸلٸك, بٸلٸك بولىپ شىعادى. بٸلٸك ۇعىمى ساناعا بايلانىستى. اقىلىڭ مەن بٸلٸمٸڭ زور بولسا, بٸلٸكتٸسٸڭ, كەم بولسا بٸلٸمسٸز, نادانسىڭ. بٸلٸكتٸڭ تٷبٸرٸ ٸلٸك سەپتٸگٸنٸڭ اتاۋى. كٸمنٸڭ? نەنٸڭ? دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەدٸ.

«ٸلٸك سەپتٸگٸ. بۇل سەپتٸكتەگٸ سٶزدەر كٸمنٸڭ? نەنٸڭ? قاي? قانداي? دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەدٸ: جولداسىمنىڭ (كٸمنٸڭ) بٶلمەسٸندە گۋ-گۋ ەڭگٸمە جٷرٸپ جاتىر. ٷيدٸڭ (نەنٸڭ) تەرەزەسٸنەن كٷن سەۋلەسٸ تٷسٸپ تۇر.

ٸلٸك سەپتٸگٸنٸڭ جالعاۋلارى: -نىڭ/-نٸڭ, -دىڭ/-دٸڭ, -تىڭ/-تٸڭ. بۇل جالعاۋلار بۋىن ٷندەستٸگٸ مەن دىبىس ٷندەستٸگٸ زاڭدىلىقتارىن ساقتاپ جالعانادى: بۇتاق+تىڭ, كٷرەك+تٸڭ, بازار+دىڭ, كٶز+دٸڭ, دانا+نىڭ, بەينە+نٸڭ ت.س.س.

ٸلٸك سەپتٸگٸنٸڭ جالعاۋى كەيدە تٷسٸرٸلٸپ, دەمەك, جاسىرىن تٷردە دە قولدانىلادى: ۇجىمنىڭ مٷشەسٸ – ۇجىم مٷشەسٸ, قالانىڭ كٶشەسٸ – قالا كٶشەسٸ, ينستيتۋتتىڭ كٸتاپحاناسى – ينستيتۋت كٸتاپحاناسى ت.س.س. تەگٸندە, ارنايى وي ەكپٸنٸ تٷسپەگەن جاعدايدا ٸلٸك سەپتٸگٸنٸڭ جالعاۋى جاسىرىن بولعانى جٶن.

جەر-سۋ اتتارى, ەكٸمشٸلٸك اتاۋلارى جاسىرىن ٸلٸك سەپتٸگٸندە تۇرادى: تورعاي وبلىسى, قاسكەلەڭ قالاسى, ەل-فارابي داڭعىلى, ارال كٶلٸ, ماڭعىستاۋ تٷبەگٸ ت.س.س.

ٸلٸك سەپتٸگٸندەگٸ سٶز نەگٸزٸنەن, سٶيلەم مٷشەسٸنەن انىقتاۋىش بولادى» («قازاق تٸلٸ» وقۋلىعىنان).

دەمەك, «قۇتادعۋ بٸلٸك» - قۇتادگۋدٸڭ بٸلٸگٸ, ياعني ۇلى ادتاردىڭ بٸلٸمٸ جاسىرىن ٸلٸك سەپتٸگٸنە جاتادى. باسقاشا جورامال, بولجامداردىڭ بەرٸ تٷپ-تامىرىمەن قاتە. قازاقتىڭ سٶز تٷبٸرٸ (ٶز تٷبٸ) مەن سٶز جاساۋ جٷيەسٸ ەشقاشان قاتەلەسپەيدٸ. سول ٷشٸندە قازاق قاعاندارىنىڭ تاڭباسى «تٸل» بولىپ, ٶزدەرٸ قاس بي (كاسپيي) اتانعان.

...«بٸلٸك بەردٸ – ادام بٷگٸن جەتٸلدٸ.

...اقىلدى – ۇلى, بٸل, بٸلٸمدٸ – بٸلٸكتٸ.

...بٸلٸم كٸمدە سول بٸلٸكتٸ بولادى.

...بٸلٸم بٸلسەڭ, بەلە جٷرمەس ٸرگەدەن.

بٸلٸمسٸزدەر بار كەسەلدٸ كٶرەدٸ,

ەمدەمەسە, تەكتەن-تەككە ٶلەدٸ» (جٷسٸپ بالاساعۇن)

...«اقىرى قاعان شىدامادى, بٸلەم, سۇراعىنا كٶشتٸ. داۋسىنا قاراعاندا, ۋەزٸرٸنە ريزا ەمەس سەكٸلدٸ.

- مىنا كٸتابىڭدا جازعان ٸلە دەگەن كٸم ٶزٸ.

- ەرتەرەكتە, بٸزدٸڭ جەرٸمٸزدە, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە سونداي بٸر كٸسٸ بولعان. جۇرت ونى ٸلە اتاعان. ٶزٸ سوپى, ٶزٸ بەك, حالىق اراسىندا تۋراشىلدىعى جەنە ەدٸلدٸگٸمەن مەلٸم بولعان كٸسٸ ەكەن. ول ايتقان مىناداي سٶز بار: «ماڭىزدى ٸسپەن شۇعىلدانۋشى ادام بەك اتانۋى كەرەك. ال ەگەر دە سول بەك پاراساتتى بولسا, جۇرت ونىڭ ٸسٸنە العىس بٸلدٸرەدٸ, ەشكٸم الدىن كەسٸپ كەدەرگٸ كەلتٸرمەيدٸ. ادام داڭققا, قۇرمەتكە تەك ٶزٸنٸڭ ٸسٸ ارقىلى عانا قول جەتكٸزەدٸ».

ٸلە ٶتە ەرتەدە ٶمٸر سٷرگەن. بٸزدەن الىس ەمەس جەردە ٸلە دەگەن جايلاۋ بار. جەتٸسۋداعى ٷلكەن بٸر ٶزەن دە ٸلە دەپ اتالادى.

- ٸمم, دەمەك, ول كٸسٸنٸڭ ارتىندا ناعىز ۇلى رۋح قالعان ەكەن عوي, - دەدٸ قاعان ويلانا (و.جانايداروۆ. جٷسٸپ بالاساعۇن» كٸتابىنان. الماتى, «ارۋنا», 2008). مٸنە ناعىز ەر-ازاماتتىڭ سٶزٸ مەن ٸسٸنٸڭ بٸر جەردەن شىعۋعا تيٸس دەگەن ۇعىمنىڭ باستاۋ الاتىن جەرٸ. تٸل مەن بٸلٸمنٸڭ سٶز تٷبٸرلەرٸنٸڭ «ٸل» بولاتىنى وسىدان.

بٸلٸك سٶزٸنٸڭ تاعى بٸر نەگٸزگٸ ماعىناسى بار. ول كەز-كەلگەن دٷنيەنٸڭ ٶزەگٸ (ورىسشاسى وس) دەگەن سٶز. بۇل ۇلى ادتاردىڭ بٸلٸمٸ سول ٶزەكپەن بٸزگە كەلٸپ جالعاستى دەگەن سٶز. مىسالى, ونى بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ تٷسٸنٸگٸندە جەر ٶز وسٸندە اينالادى, نەمەسە ماشينا موتورىنىڭ ٸشٸندەگٸ پورشەندەردٸ قوزعاپ تۇراتىن ٶزەكتٸ «يٸندٸ بٸلٸك» دەگەن اتاۋىنان دا كٶرۋگە بولادى. باتىس ەلدەرٸنٸڭ عارىشتى كوسموس (كوس موست), ياعني قوساي كٶپٸر دەپ جٷرگەندەرٸنٸڭ دە سىرى وسى. ەسكە ۇستا! اقىل-ەسٸ دۇرىس, سانالى قازاق بالاسى ٷشٸن سٶز تٷبٸرٸ ەشقاشان جاڭىلىسقان ەمەس.

- بالىقشى جٷسٸپ اتامىزدىڭ تەگٸنٸڭ قازاق – اداي ەكەندٸگٸن مىنا جولداردان دا انىق اڭعارۋعا بولادى. سەبەبٸ, سٶزدٸڭ مەنٸ مەن ماعىناسىن جەنە ونىڭ شىعۋ تاريحىن ادام اتانىڭ قاراشاڭىراعىنىڭ يەلەرٸ قاز ادايلاردان ارتىق ەشكٸم بٸلمەيدٸ. ولار بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸمەن قاس بي دەپ مويىندالعان. قازاقتىڭ قاپ تاۋى (كاۆكاز) مەن مانقىستاۋ تٷبەگٸنٸڭ ورتاسىنداعى تەڭٸزدٸڭ كاسپيي دەپ اتالۋىنىڭ سىرى وسى.

«كٸسٸ كٶركٸ – جٷز, جٷزدٸڭ كٶركٸ – كٶز,

اۋىز كٶركٸ – تٸل, تٸلدٸڭ كٶركٸ – سٶز» (ج.بالاساعۇن). بۇل جازۋ 1909 جىلى سارايشىق قالاسىنىڭ ورنىندا قازبا جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ كەزٸندە قىش قۇمىرادان دا تابىلعان.

قارا جەرگە جاسىل كٶكتەن كەلدٸ سٶز,

سٶزبەن ادام ۇلى بولدى, ەندٸ سەز!

...كٶپ سٶيلەمە, از ايت بٸر-ەر تٷيٸرٸن,

بٸر سٶزبەن شەش تٷمەن سٶزدٸڭ تٷيٸنٸن.

(كٶرگەن ەمەن كٶبٸك سٶزبەن وڭعاندى,

توبىقتاي تٷي توقسان اۋىز تولعامدى!)

سٶز كٸسٸنٸ ۇلى قىلار, بەك قىلار,

كٶپ سٶز باستى قارا جەرگە كەپ تىعار.

كٶپ سٶيلەسەڭ, "ەزبەسٸڭ" - دەپ جەك كٶرەر,

سٶيلەمەسەڭ, "مىلقاۋ" - ەكەن, دەپ سٶگەر!

بۇلاي بولسا, تەڭ ورتاسى - كەرەگٸڭ,

تٸلگە ۇستامدى بولساڭ, ٶسەر بەدەلٸڭ!

تٸلٸڭدٸ باق, باسىڭ امان بولادى,

سٶزدٸ قىسقا ايت, جاسىڭ ۇزاق بولادى.

(تٸلدٸ كٷتٸپ, باقساڭ - امان باسىڭ دا,

سٶزدٸ قىسقا قىلساڭ - ۇزىن جاسىڭ دا!)

زييانى كٶپ, پايداسى مول - اقتالار,

سوندىقتان تٸل ماقتالار دا, داتتالار!

بٸلٸپ سٶيلەپ, سٶزٸڭدە سٶل, ٶڭ بولسىن,

سٶزٸڭ تٷپسٸز قاراڭعىعا, كٶز بولسىن!

(تاۋىپ سٶيلە سٶزٸڭ وڭدى, جٶن بولسىن,

سٶزٸڭ, باسىر ادامدارعا كٶز بولسىن!)

بٸلٸكسٸزدەر ٶزٸ ناعىز باسىردىڭ,

بٸلٸم ٷيرەن, نادان, كٶزٸڭ اشىلسىن!

(بٸلٸكسٸزدەر - نادان, كٶزٸن بايلاعان,

بٸلٸمدٸدەن ٶنەگە ال, ەي نادان!)

تۋعان ٶلەر, كٶرسەڭ قالار بەلگٸسٸز,

سٶزٸڭدٸ ٸزگٸ سٶيلە, ٶلسەڭ دە ٶلگٸسٸز!

قوس نەرسەنٸ شالماس قارتتىق قۇرىعى:

بٸرٸ - ٸزگٸ سٶز, بٸرٸ ٸزگٸ قۇلىعى!

تۋعان ادام ٶلٸپ سٶزٸ قالادى,

ٶزٸ كەتٸپ, ٸزگٸ اتى قالادى!

تٸرشٸلٸكتە كەلسە ٶزٸڭنٸڭ ٶلمەگٸڭ –

سٶز, قۇلقىڭدى جاقسارت, وڭدا, ەي, بەگٸم?!

تٸلدٸ سٶكتٸم, ھەم ماداقتاپ دەمەدٸم,

مۇنىم - سٶزدٸڭ سىرىن ۇقسىن دەگەنٸم.

...سٶزدٸ ۇلىما ارنادىم مەن, ەر-باتىر,

ۇلىم, تىڭدا, مەندە التىن-كەن جاتىر.

ساعان ارناپ سٶز سٶيلەدٸم, ەي, ۇلىم,

ٶسيەتٸمدٸ قابىل العىن قۇلىنىم!

كٷمٸس, التىن قالسا مەنەن سەندەرگە,

ولاردى سەن بۇل سٶزٸمە تەڭگەرمە!

كٷمٸستٸ ٸسكە تۇتساڭ - بٸتٸپ قالادى,

سٶزٸمدٸ ٸسكە تۇتساڭ - كٷمٸس تابادى.

قالار مۇرا - سٶز, كٸسٸدەن كٸسٸگە,

سٶزدٸ مۇرا تۇتساڭ, پايدا ٸسٸڭە,

(كٸسٸلەرگە ميراس اتا سٶزٸ عوي,

اتا سٶزٸ - ۇقساڭ - قۇتتىڭ كٶزٸ عوي).

- ەڭبەك اۆتورى جٷسٸپ بالاساعۇن. تازا قازاقي ەسٸم. ٸشٸندە ٶزگە تٸلدٸڭ, ٶزگە ەلدٸڭ بٸردە-بٸر بۋىن, دىبىسى جوق. جٷسٸپ ەسٸمٸنە ەشقانداي كوممەنتاريي قاجەت ەمەس. بۇل ەسٸمدٸ بالاسىنا ەكٸ قازاقتىڭ بٸرٸ قويادى. دەمەك, اتامىزدىڭ تەگٸن وسى بٸر اۋىز ەسٸمگە بولا-اق, تازا قازاق دەپ باتىل تۇجىرىم جاساي الامىز. الايدا, قازٸرگٸ قازاقتى, بٷكٸل عالىمدارىمىزبەن قوسا شاتىستىرىپ جٷرگەن جٷسٸپ اتامىزدىڭ ەسٸمٸنەن كەيٸن اتالىپ تۇرعان بالاساعۇني.

بٸزدٸڭ قازاق عالىمدارى بالاساعۇندى قالانىڭ اتى, سوندىقتان جٷسٸپتٸڭ اتا-تەگٸ ورنىندا اتالىپ تۇر, بۇل جٷسٸپ وسى قالانىڭ تۇرعىنى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ دەپ تۇجىرىمدايدى. بۇل تۇجىرىم تٷپ-تامىرىمەن قاتە. سەبەبٸ, قالا اتاۋىنىڭ ٶزٸ سول ەجەلگٸ ۇلى اتالارىمىزدىڭ ەسٸمٸ. بٷتكٸل جەر بەتٸندەگٸ ۇعىمدار مەن اتاۋلاردىڭ بارلىعى سول ەجەلگٸ ۇعىمداردى دٷنيەگە ەكەلگەن اتالارىمىزدىڭ اتى. بۇنى بٸز بۇل كٷندە «اۆتورلىق قۇقىق» دەپ اتاپ جٷرمٸز. بۇل تۇجىرىم داۋعا جاتپايدى. بۇعان داۋلاسقان جاندى, ەلٸ مەكتەپكە دە بارماعان, بالاباقشادان بەلٸ شىعا الماي جٷرگەن سەبيگە تەڭەسەك, دۇرىسى سول بولار.

مەنٸڭ بۇل تۇجىرىمىمنىڭ ايداي ايعاعىن ۇرپاعىنا «ديۋاني حيكمەت» اتتى ەيگٸلٸ ەڭبەگٸن قالدىرعان قوجا احمەت ياسساۋيدەن دە ايقىن كٶرەمٸز:

«قوجا احمەت ياسساۋي (? – 1166 ج.) قازاق حالقىنىڭ بايىرعى مەدەنيەتٸنٸڭ تاريحىندا ايرىقشا ورىنى بار ۇلى اقىن. ٶز اتى احمەت, ەسٸمٸنٸڭ الدىنداعى «قوجا» مۇسىلمان دٸنٸن تاراتىپ, ۋاعىزداۋشىلىق قىزمەتٸنە وراي بەرٸلگەن اتاۋ, ال سوڭىنداعى «ياسساۋي» اقىننىڭ قاي جەردەن شىققاندىعىن كٶرسەتەدٸ. بٸراق ناقتىلىق ٷشٸن ايتساق, ياسى قالاسى ونىڭ تۋعان جەرٸ ەمەس, جاستايىنان جەتٸم قالىپ, اعايىن تۋىستارىنىڭ قولىنا كەلٸپ, بالا كەزٸنەن ٶسكەن جەرٸ. اقىننىڭ تۋعان جەرٸ قازٸرگٸ وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ سايرام اۋدانى. ەكەسٸ يبراحيم مۇسىلمانشا ساۋاتى بار, سٶز قادٸرٸن بٸلەتٸن بٸلٸكتٸ ادام بولعان. شەشەسٸنٸڭ اتى قاراشاش» (جٷسٸپ بالاساعۇن – اقسەلەۋ سەيدٸمبەكوۆ ەلتۇتقا. گازەتتەن).

تٷسٸنٸكتەمە: احمەت اتامىزدىڭ ەسٸمٸنٸڭ الدىندا تۇرعان قوجا دەگەن سٶز, قوجا احمەتتٸڭ اتاسى, ياعني ونىڭ رۋى دەگەن سٶز. ال ياساۋي دەگەنٸمٸز دە بۇل دا ارعى اتالارىنىڭ اتى. ونى بٸز ەسٸم سوڭىنا جالعانعان «ي» دىبىسىنان, ياعني ونىڭ بالاسى, ۇرپاعى دەگەن سٶزدەن ايقىن كٶرە الامىز. ول زاماندا قازٸرگٸ «وۆ», «وۆا», «يچ»-تەردٸڭ ورنىنا «ي» دىبىسى قولدالانىلعان (فەرداۋسي, ياساۋي, جٷگٸنەكي, نيزامي, تارازي, ادايي, مامي ت.ت.)

ياسساۋي – بٸرٸككەن سٶز. يا (يافەس, سونىمەن قاتار قازاقتىڭ ۇلى قاعانى ەيگٸلٸ شىڭعىسحان شىققان قييان (قييات) رۋىنىڭ سٶز تٷبٸرٸ), اس (از, قازاقتىڭ لاقاپ اتى), اۋ (اۋا انامىزدىڭ سٶز تٷبٸرٸ), ەڭ سوڭىنداعى «ي» دىبىسى جوعارىدا ايتقانىمداي قوجا احمەت - يافەس قازاق پەن اۋا انامىزدىڭ ۇرپاعى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي ياساۋي, قوجا احمەتتٸڭ تۋعان جەرٸن ەمەس, ونىڭ تەگٸن كٶرسەتٸپ تۇر.

بالاساعۇني – ال, بال, بالا, اق, ساق, ٷن, عۇن دەگەن ەسٸمدەردەن جەنە «ي» دەگەن دىبىستان تۇرادى. سٶز تٷبٸرٸ ال, بال, بالا, ياعني اداي اتانىڭ بەسٸنشٸ نەمەرەسٸ بالىقشى (شىبىنتاي) اتامىزدىڭ اتى. قازاقتىڭ «التى الاشى» وسى اتامىزدان باستالادى. ال, ساق پەن كٷنگە (گۋن, حۋن, حۋننۋ) كوممەنتاريي قاجەت بولماس. بۇلار مەكتەپ وقۋشىلارىنا دا بەلگٸلٸ. بٷتكٸل جەر بەتٸندەگٸ «ال», «بال» دەگەن تٷبٸر سٶزدەن جاسالعان اتاۋلاردىڭ بارلىعى بالىقشى اتامىزدان قالعان. مىسالى, بۇعان الاش, التى الاش, بال (ارانىڭ بالى), بالا, بالىق, بالاساعۇن قالاسى, بالقاش كٶلٸ, بالتىق تەڭٸزٸ, بالقان ەلدەرٸ مەن تاۋلارى ت.ت. جاتادى. ەرتە دە اتالارىمىز قالانى بالىق دەپ اتاعان. ەكەۋٸنٸڭ دە «ال», «الا» دەگەن بٸر تٷبٸردەن بولاتىنى وسى. شەجٸرە دەرەگٸ بويىنشا بالىقشىلاردىڭ لاقاپ اتى شىبىنتاي دەلٸنەدٸ. اتتارى ەلەمگە ەيگٸلٸ ەدٸل مەن جايىق اراسىندا تٶرت مىڭ جىل سالتانات قۇرعان قىپشاقتاردىڭ شىققان تەكتەرٸ وسى. بۇل جەردە ادام بالاسى قانداي كٶپ بولسا, سۋدا بالىق جەنە جەر بەتٸندە شىبىن سونداي كٶپ دەگەن سٶز. قازاقتىڭ سٶز جاساۋ جٷيەسٸندە بارلىق ۇعىمدار بٸر-بٸرٸمەن بالاما تٷردە قاتار-قاتار (پاراللەل) بولىپ اتالىپ وتىرادى. ال, سٶز تٷبٸرٸ ەرقاشاندا تٷپ اتامىزدىڭ ەسٸمٸن, ياعني بٷگٸنگٸشە ايتقاندا «اۆتوردى» اتاپ كٶرسەتەدٸ. شىبىنتاي مەن قىپشاقتىڭ تٷبٸرلەس (ىب, ىپ) بولاتىنى وسى. ەسكە ۇستا! سٶز تٷبٸرٸ جاڭىلىسپايدى.

دەمەك, بالاساعۇنيدٸڭ تولىق ماعىناسى بالىقشى ساق كٷن دەپ, جٷسٸپ بالاساعۇن-ي دەگەنٸمٸزدە «ي» دىبىسى جٷسٸپ بالىقشى ساق كٷن اتامىزدىڭ بالاسى, ۇرپاعى دەگەندٸ بٸلدٸرٸپ, بٷگٸنگٸ «وۆ» پەن «يچ»-تەردٸڭ ورنىندا تۇر. دەمەك, جٷسٸپ اتامىز بٷگٸنگٸ تٸلمەن ايتقاندا قاراحاندار يمپەريياسىنىڭ قاعاندارى شىققان مۇڭالداردىڭ اعاسى بالىقشى اتامىزدىڭ ۇرپاعى. ەكەۋٸ دە ادايدىڭ ەكٸنشٸ بالاسى كەلٸمبەردٸدەن تارايدى, ياعني اداي اتامىزدىڭ نەمەرەلەرٸ بولىپ تابىلادى.

تاريح تاعلىمى: بٷكٸل جەر شارىنىڭ تٷپكٸر-تٷپكٸرٸندەگٸ اي دالادا, ەسٸرٸەسە ەڭ كٶبٸ قازاق دالاسىندا قاپتاپ سالىنعان بال-بال تاستار سولاردان قالعان جەدٸگەرلەر. بۇعان كٷمەن كەلتٸرەتٸن قازاق بالاسى شىعىپ جاتسا, وندا ولاردىڭ ٶزٸن قازاق دەپ اتاۋلارىنا قۇقىعى بولمايدى.

ول كەزەڭدە قاراحان قاعاناتى كٷندەر ەلٸ دەپ تە اتالعان. بٷكٸل ەلەم تاريحى اۋىزدارىنان تاستامايتىن عۇن, عۋننۋ, حۋن, حۋننۋ دەپ جٷرگەندەرٸ وسىلار. قاعان ەسٸمٸنٸڭ كٷنتۋدى ەلٸك (سٶز تٷبٸرٸ كٷن مەن ەل) دەپ, ونى عادٸلەتتٸڭ اتاسى دەپ اتالاتىنىنىڭ دا سىرى وسى. كٷننٸڭ سٶز تٷبٸرٸ ٷن, ياعني اۋزىڭنان شىعاتىن دىبىس (سٶز). سٶز ٶزٸنەن ٶزٸ شىقپايدى. اۋىزدىڭ تٷبٸندە سول سٶزدٸ شىعاراتىن تٸل بار. بارلىق قازاق قاعاناتتارى تاڭبالارىنىڭ «تٸل» بولاتىنى وسى. قازاق قاعاندارىنىڭ بارلىعى ادام اتانىڭ قاراشاڭىراعى ادايدان شىققان. سوندىقتان دا ولار كٷنٸ بٷگٸندە دە «تٸل تاڭبالى ادايلار» دەپ اتالادى. شىندىقتىڭ اتى شىندىق. بۇلاردىڭ بەرٸ بولىپ ٶتكەن دٷنيەلەر. ودان ەشكٸم ەشقايدا قاشىپ قۇتىلا المايدى. عادٸلەتتٸڭ تٷبٸرٸنەن اد دەگەن تٷبٸردٸ الىپ تاستاۋ ەشكٸمنٸڭ قولىنان كەلمەيدٸ. مٸنە بٸزدٸڭ اتالارىمىز تاريحتى وسىلاي جازعان.

ولار ساق دەپ تە اتالعان. جىردا مىناداي جولدار بار:

«كٶز قۇلاعىن تٸكتٸ ەلٸك كٷللٸ ەلگە,

وعان بارشا قاقپا اشىلدى بٸر دەمدە!

پارىقسىزدى ٶز قولىمەن جازالاپ,

ەسسٸزدەردٸ قۋدى ەلٸنەن قارالاپ.

باسقاردى ساق. سٷيٸندٸ ەلٸ, ەۋلەتٸ,

مارقايدى ٶزٸ. ارتتى كٷندە دەۋلەتٸ.

بارلىق جەردە ەرگە ساقتىق كەرەك بەك,

بەكتٸك ٸسكە كەرەك ساقتىق ەرەكشە!» ساقتار مەن كٷندەر قازاقتىڭ لاقاپ اتتارى, جەنە ولاردىڭ بەرٸ بٸزدٸڭ تٸكەلەي اتالارىمىز. بٷگٸنگٸ قازاق سولاردىڭ قاراشاڭىراعى. بۇل داۋعا جاتپاۋعا تيٸس. بالاساعۇن سٶزٸنٸڭ ماعىناسى وسى. ساقتىڭ سٶز تٷبٸرٸ (ٶز تٷبٸ) اق, اداي شەجٸرەسٸندەگٸ اتاۋى اقپان, ياعني اق مان. ادايدىڭ بەسٸنشٸ بۋىن ۇرپاعى.

جىردىڭ ٶن-بويىندا اتام قازاقتىڭ بۇدان دا باسقا «تەر يٸسٸ» اڭقىپ تۇر. مىسالى:

«اشۋدا ساق, سابىرلى بول ساسقاندا.

دايىندالا جٷر, ٶلٸمدٸ دە ۇمىتپاي,

...تەگٸڭدٸ بٸل, ٶزٸڭدٸ دە ۇمىتپاي. (اتام قازاقتىڭ «تەگٸن بٸلمەگەن تەكسٸزٸ» وسى ەمەس پە?)

ساداقا قىل ٶزٸڭ تاۋار, بارىڭدى,

سٷيٸندٸرٸپ ەلٸڭدٸ, ۇلىق قاۋىمدى. (ساداقانى كٷنٸ بٷگٸندە دە بەرٸپ جٷرگەن جوقپىز با?)

...جومارت ساقي بولىپ, تۇز-دەم تاتىرعان,

كٸسٸ ايىبىن اشپا, سٶكپە, جاسىرعان! (ساقي سٸرە ساق, ال جومارت جەمەنەيدٸڭ بالاسى)

...اتا «ۇل-قىز! – دەپ, جانىن باعىپ جاتا الماس,

اتاسىنىڭ اتىن ۇل-قىز اتاماس)» (قازاق بالاسى اتاسى مەن ەكەسٸنٸڭ اتىن اتامايدى).

...ەل اۋزىندا قاڭقۋ سٶزدەن كەتەيٸن.

نە دەگەنٸن تىڭدا ٷش وردا بەگٸنٸڭ, (ٷش وردا, قازاقتىڭ ٷش جٷزٸ ەمەس پە? قازاقتان باسقا ەل وردا دەپ اتالمايدى).

...ٶگدٷلمٸش ودعۇرمىشقا اسقا (قوناققا) بارماق سالت-دەستٷرلەرٸن ايتادى:

ايتتى ٶگدٷلمٸش, جاۋاپ بەرٸپ: اعايىن,

بۇل دا اسا كەرەكتٸ, ايتىپ باعايىن.

تٷرلٸ-تٷرلٸ شاقىرۋدىڭ جٶنٸ دە,

تٷرلٸ-تٷرلٸ قوناقاسى, تٶرٸ دە...

(شاقىراتىن ادامدار دا سان الۋان,

ۇسىنار اس-تاعامدار دا الۋان).

سونىڭ بٸرٸ: نەكە تويى وڭدى اسا,

سٷندەت اسى, شٸلدەحانا, بولماسا...

شاقىرار نە تەڭ-تٷس, قۇربى-قۇرداسىڭ,

ٷلكەن-كٸشٸ, تۋىس-باۋىر سىرلاسىڭ.

يە, قازاننىڭ ازاسىنا شاقىرار,

ۇلعا ات قويىپ, بٸرەۋ ازان شاقىرار.

بۇل اس-سۋدىڭ قايسىبٸرٸ بولماسىن,

ەۋەلٸ, اڭداپ شەش بارارىڭ-بارماسىڭ!?

اعايىن, دوس, تۋىس-باۋىر شاقىرسا,

لەزٸم بارىپ, كٶرٸپ ماۋقىڭ باسىلسا» (ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي قوناقاسى, سٷندەت, شٸلدەحانا, ازان شاقىرىپ, ۇلعا ات قويۋ تەك قانا قازاق حالقىنىڭ اتا-سالتى ەمەس پە?).

...("تٷسٸ يگٸدەن تٷڭٸلمە!" دەر حالايىق,

سول حالىقتىڭ تٸلەگٸنە جارايىق!)

نۇرلى كٸمنٸڭ سىرت بٸتٸمٸ, تٷسٸ دە,

سونداي نۇرلى بولار سۇلۋ ٸشٸ دە! ("تٷسٸ يگٸدەن تٷڭٸلمەۋ!" تەك قانا قازاققا تەن ناقىل ەمەس پە?)

...(اقتىق سٶزٸم ۇشقان تٸلدٸڭ ۇشىنان,

تۇمارداي كٶر, ۇرپاعىما ۇسىنام.)

...جەبەدەي ەم, يٸلدٸم ساداقتايىن,

كٶڭٸلٸم شۇرق-شۇرق, وق جىرعان تاباقتايى (ساداق پەن جەبە قاز ادايدىڭ تاڭباسى).

... «سٶز بۇرىندىق دەرلٸك تاققان تٷيەگە,

تٷيە ەرە بەرەر بۇيدا, يەگە.

...جىردا ۋەزٸر دەگەن لاۋازىم كٶپ قولدانىلادى. ۋا, ەز, ٸر, ەزٸر دەگەن بٸرٸككەن سٶزدەردەن تۇرادى. سٶز تٷبٸرٸ ەز ەۋليە, ياعني بٷگٸنگٸ كٷنگە قازاق دەگەن اتپەن جەتكەن ۇلى ەلدٸڭ تٷپ اتاسىنىڭ ەسٸمٸ. قالعاندارى دا كٷنٸ بٷگٸندە دە قولدانىستا جٷرگەن سٶزدەر. مىسالى: ۋا, حالايىق! ۋا, باتىر! ۋا, جۇرتىم! ۋا, قاس بي (ۋا قاسبي) ت.ت. «ۋا» سٶزٸ حان مەن قاعاندارعا قاراتىپ ايتىلمايدى. ٸر - ٸرٸ, بٸر, بٸرٸنشٸ, ياعني العى, الدىڭعى, العاشقى دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. ەزٸر – ەزٸر بولدى (دايىن بولدى), ەزٸر (قازٸر) – ۋاقىت ٶلشەمٸ, قازٸرگٸ ۋاقىت. دەمەك, قازاق دەگەنٸمٸز ەڭ تٷپكٸردەگٸ ەز اتامىزدان باستاپ بٷگٸنگٸ كٷنگە جەتكەن مەڭگٸ ٶلمەيتٸن ەل دەگەن سٶز. بۇل سٶزدٸڭ باسقاشا تٷسٸنٸكتەمەسٸ جوق. قازاقتىڭ ەجەلگٸ حاندارى مەن قاعاندارىنىڭ 40 ۋەزٸرٸ بولعان. ولاردىڭ بەرٸ قىردان تٶمەن قاراي بٸر ارنامەن اققان سۋ سيياقتى كٷن قاعانىنىڭ, ۇلى اتالارىنان قالعان ٸزٸن جالعاعان.

...شىن-ماشىن عالىمدارى مەن حاكٸمدەرٸنٸڭ بەرٸ بٸر اۋىزدان مىناداي بٸر كەلٸسٸمگە كەلدٸ, مەشرىق (شىعىس م.ق.) ۋەلاياتىندا كٷللٸ تٷركٸستان ەلدەرٸندە (تٷرٸك حالىقتارى جاساعان جەرلەر دە) بۇعراحان (بۋراحان م.ق.) تٸلٸندە تٷركٸ سٶزٸمەن بۇل كٸتاپتان جاقسىراق كٸتاپتى ەشكٸم ەشقاشان جازعان ەمەس;

...جالپى قازاقتىڭ سٶز جاساۋ جٷيەسٸن بٸلەتٸن جانعا جىر قاھارماندارىنىڭ دا, اۆتوردىڭ دا تەكتەرٸنٸڭ تازا قازاق ەكەندٸكتەرٸن كەمٸل مويىنداتاتىن قازاقتان باسقا ەلدە جوق كٶپتەگەن سٶزدەر بار. سولاردىڭ بٸرٸ ەلٸك. جىردا ەلٸك قاعاننىڭ ەسٸمٸ رەتٸندە بەرٸلەدٸ. ەلٸك قازاقتا ٶتە سۇلۋ, ٶتە نەزٸك دالا اڭىنىڭ اتاۋى رەتٸندە دە قولدانىلادى. «بٸلەر جەتٸك بۇل ٸستٸ ەلٸك ٶزٸ دە: اتاسى بەك ەدٸ, ەندٸ – ٶزٸ بەك!». بەك – بەكارىس, كٸشٸ جٷز الشىننىڭ بالاما اتاۋى. ماڭعىستاۋدا بەكٸ دەگەن جەر مەن ەلدٸ مەكەن, قازاقتىڭ قاپ تاۋىنداعى وسەتييادا كازبەك دەگەن تاۋ اتاۋى, بەكمان, بەكسۇلتان, بەكتەمٸر ت.ت. ادام اتتارى قازاقتا كٷنٸ بٷٸندە دە بار.

ٶگدٷلمٸش – سٶز تٷبٸرٸ ٶگ (ٶك), ياعني كٶك اسپان ەلٸنٸڭ ۇرپاعى, بالاسى دەگەن سٶز. ول جىردا دا وسى ماعىنادا, ياعني ۋەزٸردٸڭ اقىلدى بالاسى رەتٸندە كٶرسەتٸلگەن. بۇنى تٷسٸنۋ ٷشٸن تاعى دا ەشقاشان جاڭىلىسىپ كٶرمەگەن سٶز تٷبٸرٸنە جٷگٸنەمٸز. ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي كٶكتٸڭ (كٶك اسپان, كٶكتەم, كٶك شٶپ ت.ت.) تٷبٸرٸ ٶك, ۋەزٸردٸڭ سٶز تٷبٸرٸ ەز. تولىق ماعىناسى, ەز ەۋليە (قازاق) اتامىزدىڭ اقىلدى ۇرپاعى دەگەن سٶز.

ودعۇرمىش – سٶز تٷبٸرٸ ود (وت), ادتاردىڭ لاقاپ اتى. العاشقى وت جاققان, ياعني وتتىڭ «اۆتورى» وسىلار. وتان دەگەن ۇعىمىمىزدىڭ دا تەگٸ وسى. وت جەنە ان دەگەن ەكٸ سٶزدەن قوسىلىپ جاسالعان بٸرٸككەن سٶز. وت (اد) اتا, ان انا. ادام اتامىز اۋا انامىزعا ٷيلەنٸپ, وت-اۋ تٸگٸپ, ەڭ العاشقى وتانى (وپەراتسييانى) ەڭ بٸرٸنشٸ نەكە تٷنٸ اۋا انامىزعا جاساعان بولاتىن. ەربٸر اتاۋ سٶزدٸڭ تٷبٸرٸندە (ٶز تٷبٸندە, ياعني سٶزدٸڭ اتاسىندا) اۆتورلىق قۇقىق ساقتالاتىنىن باعامداساق, ەڭ بٸرٸنشٸ

وتا (وپەراتسييا) جاساعاندار وسى اتالارىمىز بولىپ شىعادى. ودعۇرمىش داستاندا مولشىلىقتىڭ سيمۆولى رەتٸندە سۋرەتتەلگەن. قازاقتىڭ «باس ەكەۋ بولماي, مال ەكەۋ بولمايدىسىنىڭ» سىرى وسى. دەمەك, مولشىلىقتا ٶمٸر سٷرۋٸڭ ٷشٸن, باسىڭ ەكەۋ بولۋى, ياعني ٷيلەنۋٸڭ شارت. داستاندا مولشىلىق ودعۇرمىش دەپ اتالىپ, ۋەزٸردٸڭ (قازاقتىڭ) ٸنٸسٸ اتالعان. جىردا ەمشٸلەردٸ «وتاشى» دەپ اتايدى. «كٸسٸ اۋىرسا بەرەر دەرٸ-دەرمەگٸن, وتاشىنى, كٸم ەمدەيدٸ, ەل بەرٸپ?!».

دەمەك, قازاقتىڭ «وتان وتباسىنان باستالادى» دەيتٸندەرٸنٸڭ سىرى وسى. وتان – وت باسى (وت يەسٸ) مەن وت اناسىنان جەنە ولاردىڭ ۇرپاقتارىنان قۇرالادى. وتان اتاۋى قازاقتىڭ اتا سالتىنىڭ ماعىناسىن ايشىقتاپ كٶرسەتە المايدى. سەبەبٸ, بۇل ۇعىمدا سەنٸڭ وتباسىڭ قايدا جٷرسە, وتانىڭ سول جەر بولادى. بۇل قازٸرگٸ «كەلٸمسەكتەردٸڭ» بولمىسىنا تولىقتاي سەيكەس كەلەدٸ.

ال, عۇرمىشقا كەلسەك, قۋ, ۇر جەنە مىش دەگەن بٸرٸككەن سٶزدەردەن تۇرادى. قۋ – قۇدايكە, ۇر (ۇران, تۇران, تٷرٸك), مىشتىڭ ماعىناسى مىس (تەمٸر). وسى ايتىلعانداردىڭ ماڭعىستاۋداعى توپونوميكالىق ايعاقتاماسى تۇر, تۇران, بەلتۇران (ناعىز تۇران, ناعىز تۇر مان), اقمىش, جارمىش بولىپ تابىلادى.

قازاقتىڭ اتا سالتىنىڭ ماعىناسىن اشىپ كٶرسەتەتٸن ۇعىم «اتا مەكەن». قازاقتىڭ ەجەلگٸ قاعيداسى بويىنشا, وسى سٶز تٸركەسٸن سٶيلەتەر بولساق:

اتا (ادام اتا, مان اتا) – بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸ ەڭ العاشقى ادامدى وسىلاي اتايدى. بۇل كٷندە مان اتامىزدىڭ اتىن مانقىستاۋ (مانداردىڭ قىستاۋى) ۇستاپ وتىرسا, ادام اتانىڭ اتىن اداي ۇستاپ وتىر.

مەكەن (م-ەكە-ن) – بۇل سٶزدٸڭ تولىق ماعىناسى «مان (مەن) ەكە». بۇل سٶز قازاقتىڭ جاسىرىن ٸلٸك سەپتٸگٸنٸڭ قاعيدالارىنا سەيكەس جاسالعان. تولىق ماعىناسى اتام, ەكەم جەنە مەنٸڭ تۋعان جەرٸم, ياعني اتا مەكەنٸم. بۇنداي ۇعىم جەر بەتٸندەگٸ ەش بٸر ەلدٸڭ سٶزدٸك قورىندا جوق. سەبەبٸ, بۇل ەلەم ەلدەرٸنٸڭ بارلىعى ادام اتا مەن اۋا انادان جەنە ونىڭ بالاسى ەز ەكەدەن تارادى دەگەن سٶز. بۇل ۇعىمنىڭ ماعىناسى بٷگٸنگٸ قازاقتار سول ەڭ تٷپتەگٸ اتا مەكەندەرٸندە وتىر دەگەن سٶز.

ايتولدى, بۇل اداي شەجٸرەسٸندە بۇزاۋدىڭ ٷلكەن ۇلى ايتۋمىس (ايتۋمىش) ەسٸمٸمەن حاتتالعان. جىر كەيٸپكەرلەرٸ ەسٸمدەرٸنٸڭ ودعۇرمىش, ٶگدٸلمٷش, كٶسەمٸش دەپ اتالاتىنىنىڭ جەنە قازاقتىڭ اڭىز-ەرتەگٸلەرٸندە جيٸ كەزدەسەتٸن, «باياعى دا سونداي بٸر ادام بولىپتى مىس» دەگەن سٶز تٸركەستەرٸنٸڭ سىرى وسى. ايتۋمىس جەتٸ سانىنىڭ اۆتورى جەمەنەيدٸڭ تۋعان اعاسى, ياعني بۇزاۋدىڭ ەكٸ بالاسىنىڭ ٷلكەنٸ. مٸنە قازاقتىڭ كيەلٸ سانى «جەتٸنٸڭ», ياعني جەتٸ اتالىق جٷيەنٸڭ, نەمەسە «ي» دىبىسىنىڭ «ج»-عا اينالۋ سىرى وسى. ارتىڭا ۇرپاق قالدىرىپ, ەكٸ ورتا دا ٷزٸلٸپ قالماي, جەتٸ اتاعا جەتسەڭ, باقىتتىسىڭ, جەتپەسەڭ جەتٸمسٸڭ. ۇلى اتالارىمىزدان قالعان قاعيدا دا باقىت دەگەن ۇعىمىمىزدىڭ تولىق ماعىناسى وسى. ەسكە ۇستايىق? قازاقتىڭ سٶز جاساۋ جٷيەسٸندە بٸردە-بٸر دىبىس (ەرٸپ), بٸردە-بٸر تىنىس بەلگٸسٸ بوستان-بوسقا قويىلمايدى.

وسى داستاندى بٸزدٸڭ «عالىمدار» كٶزدەرٸن تىرنالاپ اشقالى بەرٸ زەرتتەپ-زەردەلەۋمەن كەلەدٸ. الاي دا, بٷگٸنگٸ تٸلمەن ايتقاندا وسىنشاما سەيكەستٸكتٸ, بابالار تٸلٸ مەن ايتقاندا وسىنشاما قازاقتىڭ سالت-دەستٷرٸن, ياعني اتا سالتىمىزدى كٶرە تۇرىپ ەشقايسىسى جٷسٸپ اتامىزدىڭ تەگٸ قازاق دەپ ايتۋعا دا, جازۋعا دا بٸلٸمدەرٸ دە, باتىلدىقتارى دا جەتپەي كەلەدٸ. سەبەبٸ, بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ «عىلىمىمىزدىڭ» دەڭگەيٸ, ەجەلگٸ قازاق مەدەنيەتٸ دەڭگەيٸمەن سالىستىرعاندا ەلٸ «بالاڭ» كٷيدە قالىپ وتىر. وتارلاۋشى رەسەيدٸڭ بيلٸگٸ مەن وسى جولدى اينا قاتەسٸز جالعاستىرعان بٷگٸنگٸ ورىس تٸلدٸ بيلٸك قازاقتىڭ تاريحىن قانشالىقتى بۇرمالاپ جازساڭ, سەن سونشالىقتى «بٸلٸمدٸ-عالىمسىڭ», ٶتٸرٸكتٸ جالعاستىرعانىڭ ٷشٸن سەن بارلىق سىي-قۇرمەتكە, ياعني اتاق, داڭق, لاۋازىم, اقشا, وردەن مەن مەدالدارعا يەسٸڭ. ولاردى, بٸزدٸڭ اتامىز دەگەندەردٸڭ بەرٸنٸڭ جولى جابىق. بەرٸ سەنٸ جينالىپ, كٷلكٸ-كەلەمەج ەتەدٸ. ەسكە ۇستايىق! ەر ازامات, ٶز ساناسىنىڭ, ياعني اقىلى مەن بٸلٸمٸنٸڭ جەتكەن جەرٸنٸڭ «قوناعى» بولماق. سٸزدەردٸڭ اۋىلدارىڭنىڭ قونعان جەرٸ سول بولسا, وعان قازٸر نە امال بار. بٸراق, شىندىقتىڭ اتى شىندىق. ول ەشقاشان ٶزگەرمەيدٸ.

سٶز رەتٸ كەلگەسٸن ول شىندىققا قالاي جەتۋگە بولاتىنىن دا ايتا كەتەيٸن. سٸزدەردٸڭ (مەملەكەتتٸڭ) قازٸرگٸ جازىپ جٷرگەن تاريحتارىڭ, بەينەلەپ ايتقاندا مەنٸڭ ٶمٸربايانىمدى, ٶزٸمە ەمەس, ٶزگەگە جازدىرعانىڭ سيياقتى بولىپ تۇر. تاريح جازعاندا, تاريحتىڭ ٶزەگٸنە ورىستىڭ, قىتايدىڭ, پارسىنىڭ, ارابتىڭ ت.ب. ايتقاندارىن ەمەس, قازاقتىڭ بٸر اۋىز سٶزٸن, ونىڭ سٶز تٷبٸرٸن جەنە ٶزٸمٸزدٸڭ شەجٸرە-داستاندارىمىزدى قويۋلارىڭىز كەرەك. قالعاندارىن, سول ٶزەككە قوسىمشا ماتەريال رەتٸندە پايدالانىڭىزدار.

- ال, قاراحان قاعاناتى مەن قاراحاندار ەۋلەتٸنە كەلسەك, ولاردىڭ بەرٸ مۇڭالدان تارايدى. بۇلار بٷكٸل ەلەمگە ەدٸل بيلٸگٸن جٷرگٸزگەن شىڭعىسحاننىڭ ارعى اتالارى. بەرٸ دە وعىز حاننان تارايدى. بۇل شىڭعىسحاننىڭ تٸكەلەي ۇرپاعى ەبٸلعازى باحادٷر حان قالدىرعان «تٷرٸك شەجٸرەسٸندە» ايقىن كٶرسەتٸلگەن. ەشبٸر جاننىڭ بۇعان كٷمەن كەلتٸرۋگە قۇقى جوق. بۇلاردىڭ بەرٸ قازاق قاعاناتى بولىپ تابىلادى. ايىرماسى, ەل (مەملەكەت) اتاۋى بيلٸك باسىنداعى قاعاننىڭ رۋ-تەگٸنە بايلانىستى ٶزگەرٸپ وتىرادى.

جالپى قاعان دەگەن لاۋازىمدى يەمدەنگەندەردٸڭ بارلىعى وسى ەۋلەتتەن, ياعني ادام اتانىڭ قاراشاڭىراعىنان. ٶزگەلەردٸڭ بۇعان قۇقى بولماعان. بۇل كەزٸندە اتا سالتىن ۇستانعان بارلىق ەلدەردٸڭ اينىماس زاڭى بولعان.

قازاق قاعاندارىنىڭ بيلٸگٸ ٶتە ەدٸل جەنە ولاردىڭ بيلٸگٸ بٷكٸل جەر شارى ەلدەرٸنە تاراعان. مۇنى جٷسٸپ اتامىز بىلايشا سۋرەتتەگەن:

«بەگٸم ۇلى قاعان بولدى, نۇرلاندىم -

قابىل قىلسا, بەردٸم جانىم – قۇرباندىق!»

...ەلەم تىندى, قاعان تاققا وتىردى,

دٷنيە تٷگەل كۋە بولىپ قوسىلدى.

شارتاراپتان كەلدٸ كٶكتٸڭ قۇستارى,

ٷندٸ, رۋمنەن, ەلدەردەن بەك تىسقارى.

(كەلدٸ اسپاننان كٷللٸ عالام قۇستارى,

بٸرٸ – حيندي رايى, بٸرٸ – قايسارى.)

...سيياپات جاسار بٸرٸ كەلٸپ شىعىستان,

باتىستان بٸرٸ قىزمەت ەتۋگە تىرىسقان.

تۇردى وسىنداي قىزمەتكە جەر بەتٸ.

...قاعان داڭقى جەتتٸ ەلەمگە كەز كەلگەن.

ۇيقى قاشتى كٶرە الماعان كٶزدەردەن!

زاڭ تٷزەلدٸ, جاھان تىنشىپ جايلاندى,

ەدٸل زاڭمەن اتى اڭىزعا اينالدى». تاريحقا شەگٸنٸس جاساپ, ٶتكەن تاريحقا ٷڭٸلسەك, قازاق قاعاندارىنىڭ زاڭدارى ٶتە ەدٸل بولعان. ولار جەر شارى ەلدەرٸنٸڭ بٸردە-بٸرٸنٸڭ تٸلٸنە, دٸنٸنە, سالت-دەستٷرٸ مەن ەدەت-عۇرىپتارىنا تيٸسپەگەن. قازاق قاعاندارىنىڭ بەرٸ جەر بەتٸندە تەك قانا ەدٸلەتتٸ قوعام ورناتۋدى ماقسات تۇتقان. سوندىقتان, بۇنداي قۇرمەت قازاق قاعاندارىنىڭ بەرٸنە دە كٶرسەتٸلگەن. قاعان, ياعني «جەر بەتٸندەگٸ بارلىق حانداردىڭ اعاسى» دەگەن لاۋازىم قازاقتان باسقا ەلدە بولماعان. قاز-اق (قاز اعا) بارلىق ەلدەردٸڭ اعاسى بولسا, ق-اعا-ن بارلىق حانداردىڭ اعاسى بولعان. مۇنى تٷسٸنٸۋ ٷشٸن قازاقتىڭ سٶز جاساۋ جٷيەسٸن جاقسى بٸلۋٸمٸز شارت. مىسالى, اعا دەگەن ۇعىمنىڭ سٶز تٷبٸرٸ اع (اق). بٸز قازاقتىڭ ۇلى جٷزٸن اق ارىس دەگەنٸمٸزدە, ونىڭ تٷپكٸ مەنٸ اعا ارىس, ياعني ولار باسقا ارىستاردىڭ بەرٸنٸڭ اعاسى دەگەن سٶز. ەسكە ۇستايىق! سٶز تٷبٸرٸ (ٶز تٷبٸ) ەشقاشان جاڭىلىسپايدى. ال, قاعانعا كەلسەك, تٷپ اتاۋدى (اتانى) سٶزدٸڭ تٷبٸرٸنە «جاسىرىپ» بەرۋ, تەك قانا بۇل ەمەس. قازاقتا ساداق (س-ادا-ق) – ادا ساقتاردىڭ اتاسى, ساناق (س-انا-ق) – ساقتاردىڭ اناسى, سەنەك (س-ەنە-ك) – ساقتاردىڭ ەنەسٸ, ساباق (س-ابا-ق) – ساقتاردىڭ اپاسى دەگەن سيياقتى ۇعىمدار بار. ماڭعىستاۋداعى قازاق مٷيٸسٸندە ادا دەگەن بٸرنەشە ارال مەن سەنەك دەگەن جەر اتاۋى كٷنٸ بٷگٸندە دە بار.

- وسى ەڭبەكتٸ زەرتتەۋ ماقساتىندا قانشاما كٸتاپ وقىسام دا, ەش جەردەن «قۇتادگۋ بٸلٸكتٸ» قازاقتٸكٸ دەگەن تاريحشى كەزدەستٸرمەپ ەدٸم. قۇدايعا شٷكٸر! جالعىز ەمەس ەكەنمٸن. جاقىندا قولىما ەنەس ساراي اعامىزدىڭ مىنا ەڭبەگٸ تٷستٸ. ٷزٸندٸ: «مٸنە, وسى تۇرعىدان بٷگٸنگٸ قازاق ەتنوسىنىڭ ارعى تەگٸ – ەرتە ورتا عاسىرلارداعى تٷركٸ تايپالارىنىڭ العاشقى ٶركەنيەت ٷردٸسٸنٸڭ باستاۋىندا تۇرعاندىعى تۋرالى بۇرىن ەشكٸم اۋىز اشپايتىن. تٸپتٸ, البەر كاميۋ, جان-پول سارتر سىندى ەۋروپا ەسپەتتٸك كٶزقاراستاعى «ويشىلدار» ادامزات قاۋىمىنىڭ سەبي سانالى شاعىندا الىستى جاقىنداتىپ, جاقىندى تابىستىرعان ەرەكشە ديناميكاعا يە قاۋىم – كٶشپەلٸلەر ەلەمٸنە, كٷللٸ تٷركٸ نەسٸلٸنە تٶبەدەن قاراپ, ٶزدەرٸ تۇرپاتتاعان ٶركەنيەتتەر ٶرەسٸنەن ورىن تاپپاي ساندالادى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, كٷنٸ كەشەگە دەيٸن مالدانىپ كەلگەن وقۋلىقتارىمىز بەن انىقتامالىق ەدەبيەتٸمٸز قازاق حالقىن مالدىڭ تٸسٸنە ەرٸپ, ساحارانىڭ بٸر تٷكپٸرٸندە ستيحييالىق تٷردە باس قوسقان توبىر كەيپٸندە مٷشتيتٸپ قويدى. ەۋروپا «ۇيقىداعى ارۋ» قالپىندا جاتقاندا, ٸبٸر-سٸبٸر تۇرعىندارى ەلٸ شالبار كيمەگەن شاقتا تٷركٸ جۇرتى, ٸلكٸ قازاق تايپالارى مەگاليتتٸك تۋىندىلارىن بەدٸزدەپ, ۇرپاعىنا – مىنا بٸز بەن سٸزگە, ايتار اماناتىن تٶل ەرپٸمەن تاسقا قاشاپ كەتٸپتٸ. ول از دەسەڭٸز, 4 تومدىق گرامماتيكالىق سٶزدٸك شىعارىپ, «قۇداتعۋ بٸلٸك» اتتى ەتيكالىق-فيلوسوفييالىق تراكتاتتى جاستانا وقىپ جاتىپتى…» (ەنەس ساراي جازۋشى, قر مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى. كٶك تٷرٸكتەرٸنٸڭ قاعاندىعى).

- شىعارما (قۇتتى بٸلٸك) تولىقتاي تاريحي دەرەكتەرمەن سەيكەس جازىلعان. مۇندا قازاقتان شىققان كٶپتەگەن ەجەلگٸ ۇلى تۇلعالاردىڭ اتتارى اتالىپ, ولاردىڭ ۇلى ٸستەرٸنە ماداق ايتىلادى. «افراسياب «اۆەستادا» تاريحي تۇلعا, ەرٸ ميفولوگييالىق كەيٸپكەر رەتٸندە تانىلادى. بٸراق بٸز الىپ ەر توڭعانىڭ تاريحتاعى افراسياب قاعان ەكەندٸگٸن, ال افراسيابتىڭ ٶزٸ الىپ ەر توڭعا ەكەنٸن كٶپكە دەيٸن اجىراتا الماي كەلدٸك. جٷسٸپ بالاساعۇننىڭ «قۇتادگۋ بٸلٸگٸن» وقىعاننان كەيٸن عانا كٶزٸمٸز جەتتٸ. جٷسٸپ بالاسۇعىننىڭ داستانىندا دانىشپاننىڭ تۋعان قالاسى بالاساعۇندى سالدىرعان تۇراننىڭ ۇلى قاعانى الىپ ەر توڭعا تۋرالى ماداق جىر جولدارىمەن ٶرٸلگەن ارناۋلى تاراۋ بار» (مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور).

«نازار سالساڭ, بۇل تٷركٸنٸڭ بەكتەرٸ,

جاھاننىڭ ەز بەكتەرٸ, اسىل تەكتەرٸ.

تٷرٸك بەكتەرٸ ٸشٸندە اتىن اسىرعان,

الىپ توڭعا ەر ەدٸ, قۇتى تاسىعان.

بٸلٸمٸ - داڭقى ۇلى, كٶپتٸڭ ساراسى,

بٸلٸمدٸ, ويلى ەرٸ حالىق اعاسى.

زەرەك, دانا كٶڭٸلٸ سارا, سەرٸ ەدٸ,

جۇتتى جالعان ەلگە تۇتقا ەر ەدٸ!

تەجٸكتەر ونى افراسيياب اتاعان.

ەلدەرگە ول كٶپ ٸزگٸلٸك جاساعان.

قاجەت بٸلسەڭ بٸلٸم, اقىل, دانالىق,

قولعا الۋعا دٷنيەنٸ قاراتىپ.

تەجٸكتەر دە حاتقا مۇنى تٷسٸرگەن,

كٸتاپتا جوق بولسا كٸمدەر تٷسٸنگەن!?

جاقسى ايتقان حاس باتىر, ەر كەشەگٸ,

"نە بٸر بەرٸك تٷيٸندٸ ەرلەر شەشەدٸ!"

الىپ ەر توڭعا (اپراسياب, توڭا, توبا) تەگٸنٸڭ قازاق ەكەندٸگٸ دە ەشقانداي داۋعا جاتپايدى. ونىڭ تەگٸنٸڭ قازاق ەكەندٸگٸ كٶنە زامان مۇراسى «اۆەستادا» تاريحي تۇلعا ەرٸ ميفولوگييالىق كەيٸپكەر رەتٸندە سۋرەتتەلسە, م.قاشقاريدىڭ «تٷرٸك سٶزدٸگٸمەن» وسى «قۇتادگۋ بٸلٸكتە» ايقىن كٶرسەتٸلگەن. تاريحشىلارعا بۇنى زەردەلەۋ ٷشٸن ەڭ بٸرٸنشٸ قاز اداي شەجٸرەسٸن تولىقتاي مەڭگەرٸپ, ەڭبەكتٸڭ ەر سٶزٸنە زەر سالىپ وقۋعا كەڭەس بەرەمٸن. سوندا بۇل ەڭبەكتٸڭ كەيٸپكەرلەرٸ مەن اۆتورلارى سٸزدەر ٷشٸن «كوسموستان» تٷسكەندەي بولماي, جەردە, قاستارىڭدا بٸرگە جٷرەدٸ. اللا جار بولىپ, ۇلى اتالار ارۋاعى جەلەپ-جەبەپ جٷرگەي!

- قازاقتىڭ قاراشاڭىراعىنىڭ يەلەرٸ ەلدەن ەرەك ۇلى تۇلعالاردى ماداقتاپ, ولاردى ۇرپاققا ٷلگٸ ەتٸپ, اتا جولىنان اۋىتقىپ, ەلگە تەرٸس ٷلگٸ كٶرسەتٸپ, كەساپات جاساپ, زيياندارىن تيگٸزگەندەردٸڭ دە ەسەبٸن جٷرگٸزٸپ, وندايلارعا كەلەشەكتە جول بەرمەۋ ٷشٸن ولاردى دا ايشىقتاپ, اتاپ وتىرعان. بۇل قاعيدا كٷنٸ بٷگٸندە دە ٶز مەنٸن جويعان جوق. ماڭعىستاۋدىڭ ەستٸ ازاماتتارىنىڭ ٷيٸندە ولاردىڭ بەرٸنٸڭ تٸزٸمٸ بار. «قارا تٸزٸمگە» ٸلٸككەندەردەن كەلەشەكتە ۇرپاعى دا بەزەتٸن بولادى. قازاق بالاسى ٷشٸن بۇدان اسقان جازا بولمايدى. جٷسٸپ اتامىزدىڭ شىعارماسىندا بۇل جٷيە دە تولىق كٶرٸنٸس تاپقان.

...ەكٸ تٷرلٸ ات, تٸلدە جٷرەر, قالعاندا,

بٸر - جاقسى, بٸر - جامان, مىنا جالعاندا.

جاماندى - سٶگٸپ, جاقسىنى اسىل سانايدى,

بايقاپ قارا, كٶڭٸلٸڭ نەنٸ قالايدى!?

...جاقسى بولساڭ, اتىڭدى اتاپ ماقتايدى,

جامان بولساڭ, ەي ەر, سٶگٸپ, داتتايدى.

بايقا, زاححاق* سورلى نەگە سورلادى,

فاريددۋن* جولىڭ قالاي قولداپ, وڭدادى?

بٸرٸ ٸزگٸ ەر-دٸ, ونى ماقتادى,

بٸرٸ زۇلىم ەدٸ, ونى داتتادى.

جاقسىلىق پا, جاماندىق پا قالارىڭ?

ماقتاۋى ما, سٶككەنٸ مە الارىڭ?

تٸلەگٸڭ قايسى, بٸرٸن قالاپ, تاڭداعىن,

جامانىڭ - جاقسى بوپ ٶكٸنٸپ قالماعىن.

- قازاقتىڭ سالت-دەستٷرٸن بٸلٸپ, شەجٸرە دەرەگٸن باسشىلىققا الىپ, زەر سالىپ زەرتتەگەن جانعا اداي ەلٸنەن شىققان اقىن-جىراۋلاردىڭ ٶزگە ٶڭٸرلەردەن ەرەك ٶز جولى, ٶز قاعيداسى بار. مىسالى, سولاردىڭ ەڭ نەگٸزگٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ اللاتاعالاعا (تەڭٸرگە, قۇدايعا) سىيىنىپ, ەرقاشاندا مۇسىلماندىقتى ۋاعىزداپ وتىرعان. ماڭعىستاۋلىق اقىن-جىراۋلاردىڭ ٸشٸندە بۇل تاقىرىپتى اۋىزعا المايتىن بٸردە-بٸر اقىن جوق. سەبەبٸ, بارلىق ۇلى دٸندەردٸڭ بارلىعى ەجەلگٸ قازاق قوعامى اراسىندا دٷنيەگە كەلگەن. مٸنە وسى قاعيدا «قۇتادگۋ بٸلٸكتە» بىلايشا بەرٸلەدٸ:

«1. پەندەلەرٸن جارىلقاۋشى: جاڭا ات بەرٸپ, قوسقان سٶزدٸڭ شىرايىن, جارىلقاسىن قۇدايىم! 2. بٸلٸم, اقىل, قاسيەت بەرۋشٸ: ادامدى حاق جاراتتى دا ەسكەردٸ: وعان اقىل, بٸلٸم, ٶنەر, ەس بەردٸ. كٸمگە قۇداي بەرسە بٸلٸم, اقىلدى, قولى جەتٸپ, الار ول مول اسىلدى! شٷكٸر قىلدى, ەس توقتاتقان ۇلىنا, قۇدايىنا اقىل بەرگەن قۇلىنا. 3. دٷنيەنٸ جاراتۋشى: جاراتۋشى حاق جاراتتى اپارىپ, جاراتتى دا جاراستىردى قاتارىن. «و, قۇدايىم! – دەدٸ, — بەرٸن جاراتتىڭ, ريزىعىڭدى تٷگەل جايىپ تاراتتىڭ. 4. بەرٸن بٸلۋشٸ: بٸلسەڭ اللا! جازىقتىمىن, بايقادىم, مۇڭ-شەرٸمدٸ ساعان عانا ايتامىن. 5. مەدەت, كٷش بەرۋشٸ/وڭداۋشى: مەن تٸلەيمٸن, قۇداي مەدەت بەرسٸن دەپ, ٸسٸڭ ٷشٸن ساقتاپ, جەبەپ جٷرسٸن دەپ!» جاقسىلاردىڭ ٸسٸن قۇداي وڭداسىن, قۇت دارىتىپ, ريزىق بەرٸپ قولداسىن. جالىنامىن قۇداي جولىن وڭداسىن. وتتان-سۋدان ساقتاپ ٶزٸ قورعاسىن! قۇداي ماعان تاۋفيق بەرسٸن, كٷش بەرسٸن, ٷش ەسە كٶپ اقى اپ, بٸر ٸس ٸستەرسٸڭ! ت.ب».

- قازاق حالقى سوناۋ ادام-ادام بولعالى بەرگٸ 70 000 جىلدىق شەجٸرەنٸ ساقتاپ بٷگٸنگٸ كٷنگە جەتكٸزدٸ. جەر بەتٸندە بۇل جٷيەنٸ, ياعني اتالىق تەكتٸ قازاقتان ارتىق بٸلەتٸن دە, دەل بٸزدەي ساقتاي العان دا ەل جوق. ادام دەگەن سٶزدٸڭ ٶزٸ ەجەلگٸ قازاقتاردىڭ اراسىندا دٷنيەگە كەلگەندٸكتەن, بٸزدەر بٸر-بٸرٸمٸزدٸ ادام دەپ اتاپ جٷرمٸز. سٶز تٷسٸنگەن جانعا بۇل دا داۋعا جاتپاۋعا تيٸس. سوندىقتان جٷسٸپ بالاساعۇن اتامىز: «اتا-انانىڭ ەڭ باستى پارىزى – بالانى ٶتكەنگە پاراساتپەن, تەرەڭ سەزٸممەن قۇرمەتپەن قاراۋعا تەربيەلەپ, اتا-بابا ارۋاعىن ارداقتاۋعا, سالت-دەستٷردٸ قۇرمەتتەۋگە باۋلۋ»,- دەيدٸ. باتىس ەلدەرٸندە, ٸشٸندە مىنا كٶرشٸ ورىس ەلٸ دە بار, بۇنىڭ بٸرٸ جوق. ولار وسى قاعيداسىمەن, ەسكٸنٸڭ بەرٸ جامان, بەرٸ جاۋ, ولاردىڭ تٷپ-تامىرىنا بالتا شابامىن دەپ جٷرٸپ, ٶز تٷپتەرٸنە دە بالتا شاپتى. ولار قارتايعان شاعىندا قارتتار ٷيٸنەن باسقا بارا جەر تاپپايتىندارىنىڭ باستاۋىن وسى جەردەن الادى.

- تاعى بٸر ەرەكشە قاعيدا, ەجەلگٸ پايعامبارلار مەن دانالاردان قالعان بارلىق كٸتاپتار جىرمەن جازىلعان. بۇل دا تەك قانا ادام اتانىڭ قاراشاڭىراعى يەلەرٸنە تەن قاسيەت. ويىڭدى قىسقا دا, نۇسقا جىرمەن جەتكٸزۋٸڭ ٷشٸن ساناڭ اسا جوعارى, ال اقىلىڭ مەن بٸلٸمٸڭ كەمەل بولۋى شارت. بۇل ەكٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ قولىنان كەلە بەرمەيتٸن شارۋا.

«قۇتادعۋ بٸلٸك» اقىننىڭ جالعىز شىعارماسى ەمەس. اقىننىڭ بۇل پوەماسىنان دا باسقا جازعان كٶپتەگەن شىعارمالارى دا بولعان. مىسaلى, نامانگان قولجازبالارىنىڭ ٸشٸنەن ونىڭ 600 جولدان استام رۋبايلارى تابىلعان. ولاردىڭ دا پوەزييالىق كٶركەمدٸگٸ جوعارى, فيلوسوفييالىق تولعامدارى تەرەڭ دەلٸنەدٸ.

- «قۇتادگۋ بٸلٸكتە», جٷسٸپ اتامىز بٸزگە ۇلى ادتاردىڭ ۇرپاعىنا قالدىرعان بٸلٸمٸن, اقىل, ٶسيەتٸن قىسقا دا, نۇسقا تۇجىرىمدارمەن جەتكٸزەدٸ. بۇل دا تەك اتاعا عانا تەن قاسيەت. مىسالى:

1.اقىل قايدا بولسا, ۇلىلىق بولادى

بٸلٸم كٸمدە سول بٸلٸكتٸ بولادى

2.تٸلدٸڭ پايداسى مەن زييانى بٸردەي

كٶپ سٶيلەمە, ازايت بەرەر تٷيٸرٸن

بٸر سٶزبەن تٷي تٷمەن سٶزدٸڭ تٷيٸنٸن.

3.ٸزگٸلٸك-ادامزات ٷشٸن ەڭ قاجەتتٸ قاسيەتٸ

ەلدٸڭ باسشىسى ٸزگٸ بولسا, حالقى دا ٸزگٸ بولادى.

ٸزگٸلٸك-وڭ,ەسسٸزدٸك -سول, جٷزٸڭ -ار,

وڭىڭ -ۇجماق, سولىڭ-توزاق, بٸلٸپ ال.

4.داڭق پەن دەۋلەتكە شاتتانبا,ول بٸر ورىندا تۇرمايدى.

بٸر ورىندا سۋ, سٶز, دەۋلەت تۇرمايدى,

جيھانگەرلەر جٷرە بەرمەي تىنبايدى

5.ەدٸلەتتٸڭ جولىن قۋ, شىنشىل بول.

ەدٸل بولساڭ قاراعا –اق, اققا جاق.

ۇرپاقتارىڭ جاقسى اتىڭدى ساقتاماق.

6.ساراڭدىق پەن اشكٶزدٸكتەن اۋلاق بول.

قيدى تەرگەن سالىپ قوڭىز سيياقتى,

ساراڭدىقتان اسقان نە بار ۇياتتى.

7.يتتەردٸڭ باسشىسى ارىستان بولسا,

يتتەر دە ارىستانداي كٷركٸرەر,

ال ارىستانداردىڭ باسشىسى يت بولسا,

يتتٸڭ تٸرشٸلٸگٸن قىلار.

8.تەكسٸز كٸسٸ ۋەزٸر بولا المايدى.

بەت قانداي بولسا, ۋەزٸر دە سونداي.

جامان-جاقسى تابىسپايدى ەشقاشان,

تٷزۋ-قيسىق قابىسپايدى ەشقاشان.

9.نامىسشىل ەر بول

نامىسشىل ەر جاۋدىڭ يسٸن باسادى,

نامىسسىز ەر جەر باۋىرلاپ قاشادى.

10.ٶز پايداڭنان گٶرٸ,ەل پايداسىن ويلا. قايىرىمدى بول!

ادام با ادام ٶز پايداسىن كٷيتتەگەن

ادام ناعىز ەل پايداسىن دٸتتەگەن.

11.تٸلٸڭدٸ باق, باسىڭ امان بولادى,

سٶزدٸ قىسقارت, جاسىڭ ۇزاق بولادى.

12.بٸل, ارىستان باسشى بولسا يتتەرگە,

ارىستانداي كٷركٸرەر كەپ يتتەر دە»,

13.قارا جەرگە جاسىل كٶكتەن كەلدٸ سٶز,

سٶزبەن ادام ۇلى بولدى, ەندٸ سەز!

14.تٸلسٸز كٸسٸ ەكٸ-اق تٷرلٸ, بٸلەرسٸز,

بٸرٸ - ساقاۋ, بٸرٸ – نادان, جٸگەرسٸز.

15. كٸسٸلٸك قىمبات ەمەس, كٸشٸلٸك قىمدات.

ۇلىق بولساڭ, كٸشٸ بول.

16."ۇل"-دان ۇلى شىعار دەپ جۇرت جورىعان:

بولار بالا تانىلادى بوعىنان...

17.ەلٸك ويىن مەتەلدەدٸ, بالادى:

"تەكتٸ ەردٸڭ تەكتٸ ۇرپاعى قالادى.

18. ەكە كٶرگەن, ۇل ەكەدەن بولادى,

نەنٸ ەكسەڭ, جەردەن سونى ورادى!"

18.سەبيٸندە كٶكٸرەككە تٷيگەنٸ

ٶلگەنٸنشە ساناسىندا جٷرەدٸ!

19. ۇيادا نە كٶرسە, ۇشسا سونى ٸلەدٸ,

سٷتپەن سٸڭگەن ٶلە-ٶلگەنشە جٷرەدٸ!

20. ەدٸل بولساڭ قاراعا - اق, اققا - جاق,

ۇرپاقتارىڭ جاقسى اتىڭدى ساقتاماق!

21. ٶزٸڭدٸ باق, قييالىڭا الدانبا,

ٶز تەگٸڭدٸ بٸلمەۋ قورلىق جالعاندا.

22. قارا جەرگە نەنٸ ەكسەڭ, سول ٶنەدٸ,

نەنٸ بەرسەڭ, قايتار سونىڭ تٶلەمٸ.

23. جاقسى سٶز بار - جارىم ىرىس, تەلٸمدٸ

زىمىراعان كٷن, جىل جايلى كەدٸمگٸ.

- ماڭعىستاۋلىق ماد پاتشالىعى جەنە ولاردىڭ ۇرپاقتارى ەرقاشاندا تەك قانا «تاريحات» جولىن ۇستانعان. ادام-ادام بولعالى بٷكٸل ەلەمدە بولىپ ٶتكەن ەلەۋمەتتٸك وقيعالار, ەلەمدٸ جاقسىلىققا سٷيرەگەن ادام اتا مەن اۋا انادان باستالعان ۇلى تۇلعالاردىڭ بارلىعىن اتاق-دەرەجەلەرٸمەن سارالاپ, جاقسىسىن دا, جامانىن دا ەسەپكە الىپ, ساناپ وتىرعان.

...دٷرەگەن ەنەس – جابالدان

التى الاشتىڭ بٸرٸ ەدٸك (109 بەت).

...حازٸرەتٸ جاقىپتىڭ

ون ەكٸ دەيدٸ ۇلدارى (117 بەت).

...قىرىق جىل جىلاپ, ەڭٸرەپ

اتاسى جاقىپ جٷر ەدٸ (199 بەت).

...مەريام ۇلى عايسانىڭ

التى جٷز جىل ارتىنان (119 بەت).

...بٸزدەن بۇرىن بايقاساق,

التى جۇرت كەتكەن جەر ەدٸ,

ەكٸ جٷزدەي جىل دەيدٸ

اناۋ ەزٸرەتتٸڭ الاتاۋىنان

بٸزدٸڭ اداي كەلگەلٸ (126 بەت).

...ون سەگٸز مىڭ عالامنىڭ

نەسٸبەسٸن جەتٸرگەن (سەتتٸعۇل جانعابىلۇلى «امانات» الماتى-1996. 144 بەت).

قازاقتا «جٷيەلٸ سٶز جٷيەسٸن تابار» دەگەن ماقال بار. بۇل قىردان تٶمەن قاراي سايمەن اققان سۋ سيياقتى. ارتقى جٷيە الدىڭعى جٷيەنٸڭ سوڭىنان ەرەدٸ, ياعني تٷپ اتانى سٶزدٸڭ تٷبٸرٸندە ساقتاپ, سول قاعيدانى ارى قاراي جالعاستىرىپ وتىرادى. جوعارىدا كٶرسەتٸلگەن ساندىق جٷيە بٸزگە جٷسٸپ بالاساعۇن اتامىزدىڭ «قۇتادعۋ بٸلٸك» اتتى ەڭبەگٸنەن ميراس ەتٸلگەن. ساندىق جٷيە جٷسٸپ اتامىزعا ارعى اتالارىنان ميراس بولعان.

«ٷش وت, ٷش سۋ, ٷش جەل تٷگەل تارالدى,

ٷش توپىراق عالام سولاي جارالدى.

...تٶرت نەرسە بار, از ۇعىپ كەيٸمە,

دانا ايتقان سٶزدٸ تٷيگٸن زەيٸنگە.

بۇل تٶرتەۋدٸڭ بٸرەۋٸ – جاۋ, بٸرٸ – ٶرت,

ٷشٸنشٸسٸ – تٸرشٸلٸكتٸڭ تورى, دەرت.

بۇلاردان باسقا بٸرەۋٸ بار, ول – بٸلٸم.

وسال كٶرمە تٶرتەۋٸنٸڭ ەشبٸرٸن.

...ٷش نەرسە بار, جەر قىلاتىن ادامدى,

ٷش كٷنە بار, وتتاي قارىر تاباندى.

بٸرٸنشٸدەن – ارسىز, ماقتان, جاماندىق,

ەكٸنشٸدەن - الداۋ, ارباۋ, ارامدىق,

ٷشٸنشٸسٸ – الىپ ساتار, ساراڭدىق –

اقىماق قىلار وسى ٷش تٷرلٸ ناداندىق»

...مىڭ-مىڭ قولدار سىيىن بەرٸپ, تابىندى,

...ەكٸ دٷنيەنٸ ۇستاۋدى كٶزدەدٸم مەن.

...ەلۋ جاسىم مەنٸ دە قۇرساۋعا الدى.

...الپىستان اسساڭ – شٸلدەنٸڭ اپتابىنان.

اتتادىم دە قىسقى اياز قاقپانىنا.

ەلۋ وتىز جيعاندى كەرٸ الادى,

الپىس قولىن تيگٸزسە نەڭ قالادى?!

ەي, ەلۋ, مەندە قالعان ٶشٸڭ بار ما?

ەتەك-جەڭدٸ جۇلمالاپ ەسٸمدٸ الما!

...تٶرت جٷز دە الپىس ەكٸنشٸ جىل ەدٸ, بٸل,

بۇل سٶزدٸ ايتتىم جانىمدى ساپ, بەرٸلٸپ,

ون سەگٸز اي قۇراستىردىم, تالعادىم,

تەرٸپ تٷگەل سٶز ساراسىن تاڭدادىم!»

- بالىقشى جٷسٸپتٸڭ (بالاساعۇنيدٸڭ) «قۇتادعۋ بٸلٸك» اتتى ەڭبەگٸن ارنايى تاپسىرمامەن جازىپ, سىيعا تارتقان قاراحانداردىڭ ۇلى قاعانى بوعراحان (تولىق اتى – تابعاش بوعرا قاراقاعان ەبۋ-ەلٸ حاسان) ٶز تەگٸن ماڭعىستاۋدان الادى. بۇل ماڭعىستاۋدا, اقيقات پەن كەلٸسٸم شارتتىڭ پٸرٸ قارامان اتا ەسٸمٸمەن كٷنٸ بٷگٸندە دە ساقتالعان. قارامان اتا — قارامان ەۋليە كەسەنەسٸ, قورىمى جەنە جەر استى مەشٸتٸ ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى شەتپە كەنتٸنەن 35 كم جەردە, بەكٸ ەلدٸ مەكەنٸنٸڭ باتىس جاعىنداعى قاندىباس قىرقاسىنا تاياۋ جەردە, قاندىباس قىستاعىنىڭ باتىسىندا 5 كم جەردە ورنالاسقان. بۇل — ماڭعىستاۋدىڭ ەجەلگٸ كيەلٸ ورىندارىنىڭ بٸرٸ. قارامان اتا مازارى ماڭعىستاۋ ايماعىنىڭ مازاراتتارى ٸشٸندەگٸ ەڭ كٶنە زيراتتار قاتارىنا جاتادى. قارالاردىڭ تٷبٸ ماڭعىستاۋداعى تٷپقاراعاننان (قاراعانتٷپ, قاراعان تٷبەك دەپ تە اتالا بەرەدٸ) باستاۋ الادى.

ال, بوعرا دەپ جٷرگەندەرٸ ٶزٸمٸزدٸڭ بۋرا, ياعني ٷلەكتٸڭ (كەرٷلەكتٸڭ) بالاما اتاۋى. ماڭعىستاۋدا بۋراباي اتتى شىڭىراۋ قۇدىق پەن ٷلەك اتتى قورىم جەنە قۇدىق اتاۋى كٷنٸ بٷگٸندە دە ساقتالعان. ەندٸ وسىنىڭ ٷستٸنە كٶكشەتاۋداعى بۋراباي كٶلٸن قوسىڭىز. سوندا سٸز بۋرا دەگەن ەسٸمدٸ قازاقتان ٶزگە ەشكٸمگە تەلٸمەيتٸن بولاسىز.

- «قۇتادعۋ بٸلٸكتٸڭ» ٶزگە ۇلتقا ەمەس, تەك قانا قازاقتىڭ انا تٸلٸنە تيەسٸلٸ ەكەنٸن ايعاقتايتىن دەلەلدەردٸڭ باستىسى جىرداعى تەڭٸر, ادام, ەل, رۋ, تايپا جەنە ونوماستيكالىق اتاۋلار. بۇل اتاۋلاردىڭ بارلىعى دا قازاقتىڭ ەجەلگٸ شەجٸرە-جىر, داستاندارىنداعى اتاۋلاردى ەش بٸر ٶزگەرٸسسٸز قايتالايدى. ونداعى اتاۋلار كٷنٸ بٷگٸندە سول كٷيٸندە قولدانىستا جٷر. ولار: قۇداي, تەڭٸر, اللا, حاق (جىردا وسى تٶرتەۋٸ دە قاتار اتالادى, بۇلاي اتالۋ تەك قانا قازاققا تەن قاعيدا); ەل-جۇرت اتاۋلارى قۇزوردا, شىن, ماشىن, قاشقار, قىتاي, رۋم, ٷندٸ, كەيٸپكەرلەر كٷنتۋدى, ايتولدى, ٶگدٸلمٸش, ودعۇرمىش, ەرلٸك, كٶسەمٸش; حان, پاتشا, حاليفتار (قايدار (ەزٸرەتٸ ەلٸنٸڭ لاقاپ اتى), تابعاش قارا بۋرا, افراسياب, الىپ ەر توڭعا, حۇسراۋ, قايسار, نۇشىربان; عۇلامالار ۇلىقپان, ۇقليداس; پايعامبارلار مۇسا, سٷلەيمەن, يسا, مۇحاممەد مۇستافا; قازاقتىڭ ەجەلگٸ شەجٸرە-داستاندارىنىڭ كەيٸپكەرلەرٸ زۇلقارنايىن ەسكەندٸر, شادداد, نامرۇد, فارۋن, قارىن, رٷستەم; اسپان دەنەلەرٸ مەن جۇلدىزدار قوزى, ٷد, ەرەندٸر, قۋشىق, ارىستان, بيداي باسى, ٷلگٸ, شادان, يا, وعلاق, بالىق, كٷن, اي, رۋمي قىزى, ٷركەر, قاراقۇس, يىلدىرىق, ايعىر, ٶتٸكەن, ساراتان, سەبيت, ارزۋ, يالشىق, وڭاي, كٷرٷد; ەتنونيم ماعىناسىن ايقىن بەرەتٸن تەرميندەر – ورتا ازييا حالىقتارى مەن تايپالارىنىڭ اتاۋلارى (ساق, كٷن, قىپشاق, تەجٸك, شىعىل, قارلىق, ياعما, بايات) جەنە ورتا ازييادان تىس مەكەندەگەن حالىقتار مەن تايپالار (اراب, يران, ٷندٸس, گرەك, قىتاي ت.ب.); ەلەۋمەتتٸك تەرميندەر سارت, تات; ەسكەري تەرميندەر شەرٸك, جٷز, مىڭ) ت.ب. بٶرٸ, قۇلان, زەڭگٸ (قارا تٷستٸ ادامدى قازاقتار ەرتەدە زەڭگٸ دەپ اتاعان) ت.ب.

اۆتوردىڭ تۋعان, ٶسٸپ—ٶنگەن جەرٸ قازاق دالاسى. «جٷسٸپ حاس حاجىب بالاساعۇن (1020-?) ورتا ازييانىڭ بەلگٸلٸ اقىنى. تۋعان جەرٸ جەتٸسۋ جەرٸندەگٸ بالاساعۇن قالاسى. بۇرىن بۇل قالانى «كٷز وردا» دەپ اتاعان».

«قۇزوردا» ەلٸ ونىڭ تۇرعان مەكەنٸ,

تٷپ-تەگٸنەن قىزىل تٸلدٸڭ شەشەنٸ!» بٷگٸنگٸ كٷنگە جەتكەن بارلىق دەرەك وسىلاي دەيدٸ.

قازاقتىڭ انا تٸلٸن جاقسى مەڭگەرگەن جەنە اتا شەجٸرەدەن حابارى بار جاندارعا وسى جوعارى دا كٶرسەتٸلگەن اتاۋلاردىڭ ٶزٸ-اق ولاردىڭ تەگٸنٸڭ قازاق ەكەندٸگٸن داۋ-دامايسىز مويىنداۋعا جەتكٸلٸكتٸ بولسا كەرەكتٸ.

كٷز وردا دەمەكشٸ, بۇنىڭ ماعىناسىنا جەتۋ ٷشٸن ەشقاشان قاتەلەسٸپ كٶرمەگەن جەنە ەشقاشان جاڭىلىسپايتىن سٶز تٷبٸرٸن كٶمەككە شاقىرامىز. ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي, كٷزدٸڭ تٷبٸرٸ – ٷز (ۇز), ياعني بۇزاۋ اتامىزدىڭ ەسٸمٸ. بٸزدٸڭ سٶزدٸك قورىمىزداعى تۇز, قۇز, مۇز دەگەن ۇعىمداردىڭ دا اۆتورى وسىلار. مٸنە, بٷكٸل قازاق عالىمدارىنىڭ تابا الماي جٷرگەن جٷز دەگەن ۇعىمىنىڭ شىققان تەگٸ.

اداي اتا شەجٸرەسٸندە بالىقشى مەن بۇزاۋ اعالى-ٸنٸلٸ تۋمالاس جاندار. سٶز تٷبٸرٸ مەن شەجٸرە جاڭىلىسپايدى.

- قازاقتىڭ سٶز جاساۋ قاعيداسىندا بارلىق اتاۋلار تەڭەۋلەر مەن سالىستىرۋلاردان تۇرادى. سوعان سەيكەس بٸزدٸڭ سٶزدٸك قورىمىزدا نەبٸر اسىل تەڭەۋلەر جيٸ كەزدەسەدٸ. مىسالى:

«ناعاشى – اع (اق), ناق, اعا, اعاش دەگەن بٸرٸككەن سٶزدەردەن جەنە «شى» دەگەن جالعاۋدان تۇرادى. سٶز تٷبٸرٸ اعا, اعاش. قانداي تاماشا تەڭەۋ! اقىن جاندى, قاس بي اتانعان اتالارىمىز اناسىنىڭ تۋىستارىن ٶز تۋعان اعاسى جەنە تامىرى تەرەڭگە كەتكەن, جاپىراعى جايقالىپ, بيٸكتٸگٸ اسقار شىڭمەن تالاسقان الىپ بەيتەرەكتٸ ٶسٸرەتٸن الىپ تۇلعاعا تەڭەپ وتىر. جەي تەڭەپ وتىرعان جوق, تەڭەگەندە دە سٶز تٷبٸرٸنە «اق (اقيقاتتىڭ) ناق ٶزٸ» دەگەن سٶزدٸ سالىپ نىعارلاپ قويعان. بۇدان اسقان دانالىق بولار ما?!

ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي ن-اعاش-ى سٶزٸنٸڭ سٷيەگٸ اعاش. وسىعان قاراعاندا ەڭ بٸرٸنشٸ دٷنيەگە اق, اعا ۇعىمدارى, ونىڭ ارتىنان اعاش, اعاشتان كەيٸن بارىپ ناعاشى ۇعىمى دٷنيەگە كەلگەنٸ انىق كٶرٸنٸپ تۇر.

بۇل ۇعىمنىڭ شىققان تەگٸ مانقىستاۋدا اعاشتى – القاپ (اعاشتى-شيلٸ دەپ تە اتالادى) جەنە اعاشتى قۇدىق اتاۋىمەن ساقتالعان.

- قازاقتىڭ شەجٸرە-داستان, جىرلارىنىڭ بەرٸندە بالاما-تەڭەۋلەر ٶتە كٶپ قولدانىلادى:

«اق ماڭدايدا تۇلىمىم

بٸرگە تۋعان قۇلىنىم.

قولقاناتىم, قۇيرىعىم,

سۋدان شىققان سٷيرٸگٸم,

سۋىرىلىپ وزعان جٷيرٸگٸم,

قوزىداي مەنٸڭ ەگٸزٸم,

بٸرگە تۋىپ, بٸرگە ٶسكەن,

كٸندٸگٸمدٸ بٸر كەسكەن,

قارعا جٷندٸ قاتتاسىم,

ٷيرەك جٷندٸ وتتاسىم,

بٸرگە تۋعان تەكتەسٸم» («قوبلاندى باتىر» جىرىنان)

«قىز نازىمعا تالاسىپ,

ەكٸ باتىر سوعىستى.

بۇلت شايناپ, مۇز بٷركٸپ,

ٷركەر مەن ايداي توعىستى.

...اق نايزالار ايقاسىپ,

نار بۋراداي الىستى.

...تٷرتٸپ ٶتٸپ كەتكەنٸ

تاقيياداي ۇشادى.

...قىرعي ٸلگەن تورعايداي

موينىڭدى جۇلىپ الايىن.

...قوناققا سويعان قوزىداي,

تاماعىڭنان باۋىزداپ,

كٶڭلٸڭدٸ سەنٸڭ تابايىن. (قامبار باتىر).

...مىسالى ٷرگەن مەستەي بوپ,

دەنەسٸ كەتتٸ تىرسىلداپ (الپامىس باتىر).

...شىعا كەلدٸ قۇتىرىپ,

جاراپ جٷرگەن نارداي بوپ,

سٷيرەتٸلٸپ اياعى

كٸشٸ-گٸرٸم تاۋداي بوپ.

قارسى ۇمتىلدى الپامىس

قىسىر ەمگەن تايداي بوپ.

قارسىلاستى ەكٸ شەر

ٷركەر مەنەن ايداي بوپ (الپامىس باتىر).

...«ۇشسا جەلگە تاس تٷيٸن ورامالىم,

اقشا بۇلتتى باسىما ورايمىن مەن.

...سيپاي بەردٸم سەنٸڭ شاشىڭ ەكەن جەپ

بۋرا-بۋرا تولقىندارىن بۇلاقتىڭ» (ف.وڭعارسىنوۆا).

قازاقتىڭ وسى قاعيداسى «قۇتادعۋ بٸلٸكتە» ٶتە جوعارى دەڭگەيدە كٶرٸنٸس تاپقان. ج.بالاساعۇن اتامىز كٷندٸ «قىزىل قالقان» جەنە «رۋمي قىزى» دەپ اتايدى:

«رۋمي قىزى جٷزٸن جەرگە جاسىردى,

بار ەلەمدٸ زەڭگٸ-تٷنەك باسىندى.

رۋمي قىزى جٷزٸن جەرگە جاسىرىپ,

جاھان جٷزٸ تۇنجىرادى, جاسىرىپ,

قىزىل قالقان نايزا بويى اسقاندا,

سارايعا كەپ كٸردٸ تۋرا جاسقانباي». «زەڭگٸ» دەمەكشٸ افريكانىڭ قارا نەسٸلدٸ تۇرعىندارىن تەك قانا قازاق حالقى وسىلاي اتاعان.

- بٷگٸنگٸ كٷنگە جەتكەن جازبا دەرەكتەردٸڭ بەرٸندە جٷسٸپ بالاساعۇن وسى كٸتابى ارقىلى «حاس قاجىب» دەگەن اتاق العانى مەلٸم, «حاس حاجىب» اراب سٶزٸ, حاننىڭ ەڭ جاقىن, ەڭ سەنٸمدٸ كەڭەسشٸسٸ دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ» دەلٸنەدٸ. بٷگٸنگٸ بارلىق قازاق عالىمدارىنىڭ بٸرٸن-بٸرٸ بٸر اۋىزدان ماقۋلداعان تۇجىرىمدارى وسى. ٶزٸنٸڭ ايتۋىنشا, حاس قاجىبتىڭ قىزمەتٸ دە تٶمەندەگٸدەي ەكەن: زاڭدار مەن سالت-دەستٷردٸڭ دۇرىس ورىندالۋىن باقىلاۋ; قازىناشى, بٸتٸكشٸ (كٶشٸرمەشٸ), شەبەر ت.ب. قىزمەتكەرلەرمەن بايلانىستا بولۋ, ەلشٸلەردٸ قابىلداپ, شىعارىپ سالىپ وتىرۋ, سالتاناتتى جيىنداردى ۇيىمداستىرۋ, ادامداردىڭ ارىزىن تىڭداۋ, قاجەتتٸلەرٸن ەل بەگٸنە جەتكٸزە وتىرىپ, ەدٸل شەشٸم شىعارۋ.

جٷسٸپ بالاساعۇن قاراحان مەملەكەتٸنٸڭ باس ۋەزٸرٸ, ياعني ٶزٸ وسى ەڭبەگٸن سىيعا تارتقان «حانداردىڭ حانى» - تابعاش قارا بوعرا قاعاننىڭ اقىلشى كەڭەسشٸسٸ بولعان ادام. دەمەك, قاعان سول ەلدە ەدٸلەت ورناتۋشى باس قازى, ال ونىڭ باس ۋەزٸرٸ جٷسٸپ قاس قازى اتاعىن العان.

دەمەك, «قاجىب» سٶزٸ اۋدارمادان كەتكەن, نەمەسە ەدەيٸ جاسالعان بۇرمالاۋ سٶز بولىپ تابىلادى. ال, حاس (قاس) سٶزٸنە ەشقانداي كوممەنتاريي قاجەت ەمەس. قاس قازدىڭ (قازاقتىڭ) بالاما (لاقاپ) اتى. قازاق ەلەم ەلدەرٸ مەدەنيەتٸنٸڭ ەڭ بيٸك شىڭى بولسا, وعان بالاما رەتٸندە (سينونيم) قولدانىلاتىن «قاس» سٶزٸ دە كەز كەلگەن ۇعىمنىڭ ەڭ بيٸك شىڭى. قازاقتا «قاس» سٶزٸ كٷنٸ بٷگٸندە دە قاس باتىر, قاس مەرگەن, قاس شەبەر, قاس سۇلۋ, قاس دۇشپان, قاس اسىل, حاس بٸلٸكتٸ, حاس نادان, حاس جاقسى, قاس تۇلپار ت.ت. بولىپ قولدانىلىپ كەلەدٸ. «حاس» سٶزٸ داستاندا ٶتە كٶپ قولدانىلادى: مىسالى: «حاس بٸلٸكتٸ: «نادانمىن» - دەپ تٷڭٸلگەن!», «حاس جاقسىنىڭ بالاسى تارتپاي قويماس تەگٸنە», «كەكشٸل بولسا حاس بۋراداي كەسٸرلٸ».

قازاقتا بي مەن قازى سينونيم. ەكەۋٸ دە ەدٸلەتتٸڭ قورعانى. بۇل جەردە دە بۇل ۇعىمداردىڭ بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸنٸڭ قولدانىسىندا بولۋىنان قاس قازىمىز - قاس قاجىب, قاس بيٸمٸز – كاسپيي اتانىپ جٷر.

- «جٷسٸپ قازٸرگٸ قازاقستان جەرٸندەگٸ شۋ بويىنا ورنالاسقان ەسكٸ قالانىڭ بٸرٸ – بالاساعۇندا تۋعان. بۇل قالا سول كەزدەردەگٸ قاراحان مەملەكەتٸنٸڭ بٸر استاناسى, ەكٸمشٸلٸك جەنە ساۋدا-ساتتىق ورتالىعى بولعان. جٷسٸپتٸڭ ەكەسٸ دە ٶنەر يەسٸ, كٷيشٸ-سازگەر ەكەن. ول دا قاراحان مەملەكەتٸنٸڭ قوجاسى بوعراحانعا (تولىق اتى – تابعاش بوعرا قاراقاعان ەبۋ-ەلٸ حاسان) قىزمەت ەتكەن. ەل اڭىزىنىڭ ايتۋىنشا, ول بوعراحاننىڭ اتالارىنىڭ بٸرٸ حۇسايىن دەگەنگە ارناپ «دەردي حۇسايىن» («حۇسايىننىڭ دەرتٸ») دەگەن كٷي شىعارعان بەلگٸلٸ قوبىزشى بولىپتى» (حانعالي سٷيٸنشەليەۆ (1918-2006) فيلولوگييا عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور).

تاريح تاعلىمى: ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي, بالىقشى جٷسٸپ اتامىزدىڭ اتا-تەگٸندە دە, وتباسىندا دا, كەسٸبٸندە دە, ٶنەرٸندە دە, ونىڭ دٷنيەگە كەلگەن جەرٸ مەن بار عۇمىرىن ارناعان مەملەكەتٸندە دە اتامىزدى ٶزٸمٸزدەن الشاقتاتىپ ٶزگە ۇلتقا تەليتٸندەي ەش نەگٸز جوق. ٶز اتامىزدى ٶزٸمٸزدٸكٸ دەپ ايتا المايتىن زامان ٶتكەن. تاريحتى قازاقتىڭ اتا شەجٸرەسٸ, اتا سالتى جەنە دەستٷرٸ ارقىلى زەردەلەپ جازىپ, زەردەلەپ وقيتىن مەزگٸل جەتتٸ. بۇل مٷمكٸنشٸلٸكتٸ پايدالانا الماساق, بٸزدەن كەيٸنگٸ ۇرپاققا بۇنىڭ زاردابى بٸزدەن دە اۋىر بولماق... ەگەر بٸز مۇنى بٷگٸن جاساماساق, كەلەر ۇرپاق ٷشٸن ەدٸلەت پەن اقيقاتتىڭ اۋىلى, شىندىق دەگەن اۋىلدان الشاقتاي بەرەتٸن بولادى. بٸز شەكارادا تۇرمىز... دەمەك, الىستاتۋ دا, جاقىنداتۋ دا بٸزدٸڭ قولىمىزدا...

- «قۇتادگۋ بٸلٸك» تەگٸنٸڭ تازا ەكەندٸگٸنٸڭ باستى ايعاعى «قۇت» دەگەن تٷبٸردٸڭ ٶزٸ بولىپ تابىلادى. قازاق تا وسى تٷبٸردەن قۇت, قۇتتى, قۇتسىز, قۇتايۋ, قۇتپان, قۇتەكەي, قۇتتىقتا, قۇتتىلىق, قۇتحانا, قۇتىلۋ, قۇتىلماۋ, قۇتى قاشتى, قۇتتى بولسىن, قۇتتى جەرٸنە (ورنىنا) قوندىرۋ, قۇتتى قوناق بولۋ, قۇت بەرەكە ت.ت. سٶزدەر بار. وسى بٸر اۋىز سٶز بٸزگە قۋ اتامىزدىڭ دا, ونىڭ ۇرپاعى ۇد پايعامباردىڭ دا تەگٸنٸڭ تازا قازاق ەكەندٸگٸنە جەنە ولاردىڭ دا, وسى بٸز سٶيلەپ جٷرگەن قازاقتىڭ انا تٸلٸندە سٶيلەگەنٸنە تولىقتاي كۋەلٸك ەتە الادى. ەيتپەگەندە بۇل تٷبٸر سٶز قازاقتىڭ سٶزدٸك قورىندا بولماعان بولار ەدٸ. بۇعان كٷمەندانعان جاننىڭ اقىل-ەسٸ ورنىندا بولماعانى.

- «قۇتادگۋ بٸلٸكتٸڭ» سٶزدٸك قورىنداعى تٷبٸرلەردٸ قازٸرگٸ قازاق تٸلٸمەن سالىستىرعاندا, سٶز باسىنداعى ي – ج سەيكەستٸگٸ ايقىن كٶرٸنەدٸ. ونداعى «ي» دىبىسىنان باستالاتىن تٷبٸرلەر قازاق تٸلٸندە ەردايىم ج دىبىسىنان باستالىپ وتىرادى. «قۇتادگۋ بٸلٸكتە» قولدانىلاتىن ورتاق «ي» دىبىسىنان باستالاتىن تٷبٸرلەر مىنالار: يول (جول), يٷك (جٷك), يٷز (جٷز), ييگيت (جٸگٸت), يەل (جەل), يالعان (جالعان), يانۋت (جاۋاپ), يەر (جەر), ياعى (جاۋ), ياۆۋز (جاۋىز), يىعاش (اعاش) ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدٸ. بۇل جەردە نەگە بۇلاي دەگەن سۇراق ٶز-ٶزٸنەن تۋىنداپ تۇر.

بۇل جەردەگٸ ي دىبىسى, قازاقتىڭ اتا (ادا) دەگەن سٶزٸنە جالعانعاندا اداي, ياعني اتانىڭ بالاسى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. مٸنە ي دىبىسىنىڭ تٷبٸر سٶزدٸڭ باسىندا تۇراتىن سەبەبٸ.

«نۇح پايعامبار ٷش ۇلىن ٷش تاراپقا: حام اتتى ۇلىن ٷندٸستان جاققا, سام اتتى ۇلىن يران جاققا, يافەس اتتى ۇلىن سولتٷستٸك جاققا جٸبەردٸ. ٷشەۋٸنە ايتتى: «ادام پەرزەنتتەرٸنەن ٷشەۋٸڭٸزدەن ٶزگە ەشكٸم قالعان جوق, ٷشەۋٸڭٸز ٷش جاقتا وتىرىڭىز, ۇرپاقتارىڭىز كٶپ بولسا, سول بارعان جەرلەرٸڭٸزدٸ جۇرت ەتٸپ وتىرىڭىز».

يافەس اتاسىنىڭ ەمٸرٸمەن جۋدى تاۋىنان كەتٸپ, ەدٸل مەن جايىق سۋىنىڭ اراسىنا قونىس تەپتٸ ەكٸ جٷز ەلۋ جىل وندا تۇرىپ, وپات تاپتى. يافەستٸڭ سەگٸز ۇلى بار ەدٸ, ۇرپاقتارى كٶپ بولدى. ولار مىنالار: تٷرٸك, حازار, ساقلاپ, ورىس, مەڭ, شىن, كەيمار, تاريح. يافەس ٶلەرٸندە ٶز ورنىنا ٷلكەن ۇلى تٷرٸكتٸ وتىرعىزىپ, ٶزگە ۇلدارىنا: «بارشاڭىز تٷرٸكتٸ پاتشا بٸلٸپ, ونىڭ سٶزٸنەن شىقپاڭىزدار», - دەپ ٶسيەت قىلدى, وعان يافەس ۇعلانى دەگەن لاقاپ ات قويدى» (ەبٸلعازى «تٷرٸك شەجٸرەسٸ». الماتى-1992. 12 بەت).

«ج» دىبىسى جەتٸ اتاعا جەتٸپ, جەتٸسٸپ, كەمەلٸنە كەلگەن اداي اتانىڭ التىنشى نەمەرەسٸ بۇزاۋدىڭ ەكٸ بالاسىنىڭ كٸشٸسٸ جەمەنەي دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي ج دىبىسى جەمەنەيدٸڭ باس ەرٸبٸ, جەتٸ سانى جەمەنەيلەردٸڭ ساندىق اتاۋى, جەبە ادايلاردىڭ تاڭباسى. جەتٸ اتاعا جەتسەڭ جەتتٸڭ, جەتپەسەڭ جەتٸمسٸڭ.

- «قۇتادعۋ بٸلٸك» ماداق جانرىمەن جازىلعان شىعارما. سەبەبٸ, ەڭ العاش اتاسىن دا, قۇدايدى دا, تەڭٸردٸ دە, (اللانى دا) - اللاتاعالا (اللا, اتا, اعا) جەنە ادام (مەنٸڭ اتام) دەپ تانىعاندار ادام اتانىڭ قاراشاڭىراعىنىڭ يەلەرٸ قازاقتار بولاتىن. اللاتاعالا مەن اتالارىنا جەنە ٶز ۇرپاقتارىنا العاش ماداق ايتقاندا سولار. بٷگٸنگٸ كٷندەرٸ اتا -انامىزبەن, ەكە-شەشەلەرٸمٸزدٸڭ ٶز بالالارىنا ريزا بولىپ, ماقتاۋ ايتاتىندارىنىڭ باستاۋ الاتىن جەرٸ وسى.

قازٸرگٸ ۇرپاق «ادامزاتتىڭ بەرٸن سٷي, باۋىرىم!» دەپ ايتقانى ٷشٸن ابايدى ەۋليە كٶرەدٸ. ال, شىندىعىن دا, ابايدىڭ دا ارعى جاعىنداعى ناعىز ەۋليە بٷگٸنگٸ كٷنگە قازاق دەگەن اتپەن جەتكەن ەلدٸڭ تٷپ اتاسى ەز )از) ەۋليە, ولار «ادام بالاسىنىڭ بەرٸن ادام (اتام مەنٸڭ, مەنٸڭ اتام) دەپ اتاپ» قۇرمەتتەۋدٸ بٸزگە ميراس ەتٸپ كەتتٸ.

- «قۇتادگۋ بٸلٸكتٸ» بارلىق عالىمدار بٸر اۋىزدان مەملەكەتتٸ باسقارۋ عىلىمى دەپ اتاپ جٷر. بۇل ٶتە ورىندى. ول زاماندا ەلدٸ «تەكتٸدەن شىققان تەكتٸ ۇلدار» بيلەگەن. شىندىعىندا, مۇندا ەجەلگٸ نۇق پايعامبار زامانىنداعى توپان سۋعا قارىق بولعان اد قاۋىمىنىڭ جالپى ادامزاتتىق ۇستانىمدارى مەن ادامگەرشٸلٸك قاعيدالارى جىرمەن ٶرٸلگەن.

- جٷسٸپ حاس حاجيب بالاساعۇننىڭ, «قۇتتى بٸلٸك» داستانىنىڭ بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن ساقتالعان ٷش نۇسقاسى جەتكەن. بٸرٸنشٸ نۇسقاسى ۇيعىر ەرٸبٸمەن, ەكٸنشٸ جەنە ٷشٸنشٸ نۇسقاسى اراب ەرپٸمەن جازىلعان. دەمەك, قولىمىزدا جٷسٸپ اتامىزدىڭ ٶز قولىمەن جازعان تٷپ نۇسقاسى جوق. بٸزگە جەتكەن بٷگٸنگٸ نۇسقا, ٶز تٸلٸمٸزدەن ٶزگە تٸلگە, سول ٶزگە تٸلدەن قايتادان قازاق تٸلٸنە اۋدارىلعان نۇسقا. جىرداعى كەيبٸر دىبىستاردىڭ ٶزگەرٸسكە ۇشىراۋىنىڭ باستى سەبەبٸ وسى. ال, تٷپنۇسقا تازا قازاق تٸلٸندە جازىلعان ەدٸ.

«ون شاقتى جىل بۇرىن تٷركييادا تٷركٸتانۋشى عالىمداردىڭ ٷلكەن سيمپوزيۋمى بولدى. وعان مونگولييادان مەن دە قاتىستىم. اتالمىش سيمپوزيۋمدا ٶزبەكستاننان كەلگەن فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ب.ر.كاريموۆ ورتاعا ەرەكشە ۇسىنىس تاستادى. ونىڭ «ورتاتٷرٸك» تەوريياسى بويىنشا تٷركٸ مەدەنيەتٸ مەن تٸلٸن ساقتاپ وتىرعان تەك قازاقتار عانا ەكەن. سوندىقتان, قازاق تٸلٸ بولاشاقتا تٷركٸ حالىقتارىنىڭ ورتاق تٸلٸ بولۋى تيٸس دەدٸ. لينگۆيستيكالىق جەنە تانىمدىق, ەتنوگرافييالىق ۇزاق جىلعى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ نەتيجەسٸندە وسىنداي قورىتىندىعا كەلگەن ەكەن. الايدا, ونى بٸردەن تاشكەنت عالىمدارى ورتاعا الىپ جەپ قويا جازدادى. ب.ر.كاريموۆ بۇل تەوريياسىن ەلٸ دە جالعاستىرۋدا». (ٷش قييان № 16. 24.04.2009 جىل).

- بٸزگە قاراحاندار قاعاناتى دەۋٸرٸنەن ەكٸ ٷلكەن ەدەبي ەسكەرتكٸش جەتكەن. ولار, قازاقتىڭ ۇلى عۇلامالارى جٷسٸپ بالاساعۇنيدىڭ «قۇتادعۋ بٸلٸك» اتتى داستانى مەن ماحمۇت قاشعاريدىڭ «تٷركٸ تٸلدەر سٶزدٸگٸ» (وسى ەڭبەكتە كٶرسەتٸلگەن 246 ماقال-مەتەلدەردٸڭ بٸردە-بٸر سٶزٸ ٶزگەرمەستەن بٷگٸنگٸ كٷنگە جەتٸپ, قازٸرگٸ قازاقتار اراسىندا كٷنٸ بٷگٸندە دە ٶز مەنٸن جويماي قولدانىستا جٷر) شىعارماسى. ولاردىڭ ٸزٸن الا قوجا احمەت ياسساۋيدٸڭ «ديۋاني حيكمەتٸ» دٷنيەگە كەلدٸ. ارادان بٸر جارىم عاسىر شاماسى ۋاقىت ٶتكەندە وسى قاراحانداردىڭ تٸكەلەي ۇرپاعى شىڭعىس قاعان دەۋٸرٸنەن «مۇڭالدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸ» مەن «التان توبىشى», اراعا تاعى ٷش عاسىر سالىپ شىڭعىس قاعاننىڭ تٸكەلەي ۇرپاعى ەبٸلعازىنىڭ «تٷرٸك شەجٸرەسٸ» (1663-1665) جەتتٸ. بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸنٸڭ عالىمدارى, سانالارىن ورىستىڭ وتارلىق ەزگٸسٸ تولىقتاي جاۋلاعان قازاقتىڭ بٷكٸل عالىمدارى «بٸرٸنٸڭ اۋزىنا بٸرٸ تٷكٸرٸپ قويعانداي», بۇلاردىڭ بەرٸن كٶنە تٷركٸ تٸلٸمەن جازىلعان دەپ تۇجىرىمدادى.

ولاردىڭ كٶنە تٷركٸ تٸلٸ دەپ جٷرگەندەرٸنٸڭ, قازاقتىڭ انا تٸلٸ ەكەندٸگٸنٸڭ بۇلتارپاس ايعاعىن شىڭعىس قاعاننىڭ ٶز ۇرپاعىنان شىعىپ حان بولعان جەنە ٶز تاريحىن ٶزٸ جازىپ قالدىرعان ەبٸلعازى اتامىزدىڭ «تٷرٸك شەجٸرەسٸ» اتتى تاريحي ەڭبەگٸنەن انىق كٶرۋگە بولادى. بۇل ەڭبەكتٸڭ بٸز ٷشٸن بٸردەن – بٸر قۇندىلىعى, ونىڭ تازا كٶنە تٷرٸك تٸلٸندە, ياعني بٷگٸنگٸ قازاقتىڭ انا تٸلٸندە جازىلۋى. اتامىزدىڭ ٶز ايتۋىنشا, «بۇل تاريحتى جاقسىلى-جاماندى بارشاسى بٸلسٸن دەپ تٷركي تٸلٸمەن جازدىم. تٷركي تٸلٸمەن, سونشالىق بەس جاسار بالا تٷسٸنەتٸندەي ەتٸپ جاقسى جازىپپىن, تٷسٸنٸكتٸ بولسىن دەپ شاعاتاي تٷركٸسٸنەن, پارسى, اراب تٸلدەرٸنەن بٸر سٶز قوسپايمىن» دەگەن (30 بەت). «تٷرٸك شەجٸرەسٸن» ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن ەلدەرٸ, ونىڭ ٸشٸندە ەسٸرەسە تٷرٸك ەلدەرٸ ٶز تٸلدەرٸنە اۋدارىپ جاتقاندا, بۇل ەڭبەك قازاق تٸلٸنە اۋدارىلعان ەمەس. ونىڭ سەبەبٸ – شىعارما تٸلٸنٸڭ باسقا تٸلدەرمەن كٶپ ارالاسپاي, تازا ساقتالعان كٶنە تٷركٸ تٸلٸ, ياعني ونىڭ قازاقتىڭ انا تٸلٸ ەكەندٸگٸ. مۇنداي پٸكٸردٸ ەبٸلعازى شىعارمالارىنىڭ تٸلٸن زەرتتەگەن ا.ن.كونونوۆ, س.ن.يۆانوۆ, ت.ر.قورداباەۆ سيياقتى عالىمدار دا راستايدى. بۇل دەگەنٸڭ بارلىق تٷرٸك حالىقتارىنىڭ تٷپ قازىعى, اتا جۇرتى, قارا شاڭىراق يەسٸ - قازاق ەلٸ ەكەندٸگٸن ايعاقتاسا كەرەك. دەمەك, قاراحاندار دەۋٸرٸ (ح-ح1 عاسىرلار) شىڭعىس حان زامانىندا (حٸٸٸ عاسىر), ودان 300 جىلدان اسا ۋاقىتتان كەيٸنگٸ ەبٸلعازى حان زامانىندا (حٷٸٸ عاسىر) بارشا حالىق قازاق تٸلٸن جاقسى بٸلگەن. دەمەك, بٷكٸل ەلەمگە تٷگەلگە جۋىق بيلٸگٸن جٷرگٸزگەن, قاراحاندار مەن شىڭعىسحان قاعان يمپەرييالارىنىڭ مەملەكەتتٸك تٸلٸ قازاقتىڭ انا تٸلٸ بولعان. قاعاندار تٸلٸندە بٷكٸل ەلەم سٶيلەگەن.

- كەلەشەك زەتترەۋشٸلەرگە اسا ەسكەرەتٸن جاعداي, تۋىسى ماڭعىستاۋلىق ادام اتانىڭ قاراشاڭىراعىنان (ادايلاردان) شىققان اقىن-جىراۋلاردىڭ, ولاردىڭ اتا شاڭىراعىنىڭ سالت-دەستٷرلەرٸن, ياعني اتا زاڭىن تولىق اشىپ كٶرسەتەتٸن ەلدەن ەرەك ٶزٸندٸك تٶل قاعيداسى بار. ولار:

- اللاعا (كٸتاپتارىنا, پايعامبارلارىنا, ساحابالارىنا) يمان كەلتٸرٸپ, ماداق ايتۋ;

- اتا شەجٸرەسٸن تاراتىپ, باقيلىق بولعان اتا-بابا ارۋاعىن ەسكە الۋ;

- بولىپ ٶتكەن, بولىپ جاتقان قۇبىلىستاردىڭ, ەلدٸ جاقسىلىققا جەتەلەگەن ۇلى تۇلعالاردىڭ ەسەبٸن جٷرگٸزۋ, ياعني ساندىق جٷيەنٸ قولدانۋ.

- ەلدەن ەرەك ۇلى تۇلعالاردى ماداقتاپ, ولاردى ۇرپاققا ٷلگٸ ەتۋ;

- اتا جولىنان اۋىتقىپ, ەلگە تەرٸس ٷلگٸ كٶرسەتٸپ, كەساپات جاساپ, زيياندارىن تيگٸزگەندەردٸڭ دە ەسەبٸن جٷرگٸزٸپ, وندايلارعا كەلەشەكتە جول بەرمەۋ ٷشٸن ولاردى دا ايشىقتاپ, اتاپ وتىرۋ. «قارا تٸزٸمگە» ٸلٸككەندەردەن كەلەشەكتە ۇرپاعى دا بەزەتٸن بولادى. قازاق بالاسى ٷشٸن بۇدان اسقان جازا بولمايدى.

- ادام بالاسىنا ەدٸلەتتٸ بولۋدى, شاريعات پەن تاريحاتتان ٶتٸپ اقيقاتقا جەتٸپ, ماعريپاتقا ٶتۋدٸ ۋاعىزدايدى;

- شەجٸرەنٸ قارا سٶزبەن ەمەس جىرمەن جازۋ; بۇل تەك قازاققا عانا تەن قاعيدا.

- ەجەلگٸ قازاق ەدەبيەتٸنە تەن تەڭەۋلەر مەن لاقاپ (ماداق) ەسٸمدەردٸ قولدانۋ;

- ۇلى اتالارىمىزدىڭ تەك قانا ٶزدەرٸنە تەن ەڭ بٸر اسىل قاسيەتٸ, ٶزدەرٸنٸڭ ۇرپاعىنا قالدىرعان بٸلٸمٸن, اقىل, ٶسيەتٸن قىسقا دا, نۇسقا تۇجىرىمدارمەن (ماقال-مەتەل, ناقىل سٶزدەر) جەتكٸزۋ.

بۇل توعىز جٷيەنٸ تولىق نۇسقاسىندا قولدانۋ ادام اتانىڭ قاراشاڭىراعىنان, الشىننان, ونىڭ ٸشٸندە ەسٸرەسە ماڭعىستاۋدان شىققان بارلىق اقىندارعا تەن. ەبۋبەكٸر كەردەرٸ, ابىل, نۇرىم, اقتان, قاشاعان, سەتتٸعۇل, تٷمەن ت.ب. شەجٸرە-تولعاۋلارى وسىلاي جازىلعان. ال قالعان ٶڭٸرلەر مەن باسقا ەلدەر اقىندارىنىڭ شىعارمالارىندا بۇل جٷيە تۇتاستاي قولدانىلمايدى, قولدانعان كٷندە دە تٶرت-بەس نۇسقاسىنان اسپايدى.

بالىقشى جٷسٸپ اتامىزدىڭ «قۇتادگۋ بٸلٸك» شىعارماسىندا وسى جٷيە تولىقتاي ساقتالعان. دەمەك, اتامىزدىڭ تەگٸنٸڭ قازاق ەكەندٸگٸ ەشقانداي داۋعا جاتپاۋعا تيٸس.

تاريح تاعلىمى: بٷكٸل قازاق عالىمدارىنىڭ «مەنٸكٸ» دەپ ايتا الماي «ات-تونىن الا قاشىپ جٷرگەن» كٶنەتٷركٸ تٸلٸ دەپ جٷرگەندەرٸ, بٷگٸنگٸ قازاقتىڭ انا تٸلٸ بولىپ تابىلادى. ول شىندىعىندا دا تەك قانا تٷركٸ تەكتەس حالىقتاردىڭ ەمەس, بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸنٸڭ ورتاق قازىناسى.

قوجىربايۇلى مۇحامبەتكەرٸم, ماڭعىستاۋ

ۇلت پورتالى

"قۇتتى بٸلٸك" - قازاقتىڭ تٶل مۇراسى

وقى وتىرىڭىز

گەرمانييادا قىتايعا جۇمىس ٸستەدٸ دەگەن كٷدٸكپەن ەرلٸ-زايىپتى ۇستالدى

شەتەلدٸك تۋريستەردٸڭ قىزىعۋشىلىعىن ساقتاپ قالا الامىز با?

ينستاگرامداعى باقىت: ەدەمٸ كٶرٸنٸس, جاسىرىن شىندىق