Tanymal jazýshy Qultóleý Muqashtyń "Eski tramvai" atty áńgimesin oqyrman nazaryna usynamyz.
1.
Tań aldynda jer silkindi.
Kórpesh ádetinshe tez oianǵan. Alaq-julaq etip, syqyr etken tereze men aqyryn terbelip turǵan shamǵa kezek qarap úlgerdi. Jastyqtan basyn kóterýge de murshasy kelmei qalyp edi. Bir jaqsysy, dúmpý tez basylǵandai. Degenmen, liýstra syldyrlaýyna qaraǵanda, tolqynys kúshi birtalai siiaqty. Keminde, tórt-bes ball bar-aý...
Kórshi bólmedegi nemeresi eske túskende bir julqynyp, atyp turmaqqa oqtaldy da, tartyndy. (Úlken uldyń balasy Qanat qoi. Ony kishkentaiynan baýyryna basqan. Altynshy synypta oqidy). Ózi eki kúnnen beri belinen shoiyrylyp, qozǵala almai jatqan-tyn. Jáne balam aman shyǵar degen. – «Ájeptáýir jigit bolyp qaldy ǵoi ol da. Seskene qoimas. Ái, áýeli, sol sezdi me eken-ei jańaǵy dirildi?!».
Eki qolyn qýsyryna, úrpiip, kóz qiyǵymen qasyndaǵy áieli Máriiaǵa qaraidy. Alakóleńkede ashyq qalǵan iyǵy aǵarańdap, aýzy ańqiǵan kúii, eshteńeden qapersiz jatyr. Dybyr eter emes. «Allaý, ne degen adamdar! Aram óle me! – dep ejireiip, tiksinińkirei qadaldy da, dereý sabasyna tústi. – Baiǵus qaitsin, sharshap júr ǵoi»...
Almatynyń aragidik terbelip turatyn «minezi» erteden málim. Ai, biraq, osyǵan boi úirete almaidy ekensiń. Qorqasoqtaisyń kádimgishe... Báribir, osynaý shuǵylaly shahardan jerine almaitynyn da jaqsy biledi. «Ǵashyqpyn jaýynyńa» demekshi, qary men jańbyrynyń ózi kókten tógiletin ǵajaiyp bir nur emes pe! Tipti, anda-sanda aýyr oidan tebirengendei tereń tynystap, qozǵalaqtap qoiatyn álgindei daǵdysynda da tylsym syr bar ma eken...
Kórpesh eppen ǵana qimyldap, zaiybynyń kórpesin qymtap, ózi de yńǵailana jatyp, baqyraiyp, tóbege tesildi. Odan terezege jaqqa taǵy bir qaiyrylǵan. Syrtta – qatqaq. Aiaz. Uiytqyp, jel soqqan sekildendi. Ushqyndap, qar qylaýlai bastaǵandai. Dirdek qaǵyp, aǵash kúrkeni panalaǵan sabalaq sary dúregeiin de aiap, jeńil kúrsindi. Sanada «Ai, it tirlik! Shydamasqa jáne laj joq» degen tirkes zý etti. Kóz aldynan ómir elesteri zaýlap ótti. Alyp shyńdaryn sharby bulttar búrkegen basy – bátes, baýyry torqa Alataý bókterin mekendegeli de elý jylǵa taiaǵanyn oilady. On jeti jasynda kelipti. «Arman arqalap» degendei, baiaǵyda ana-oý alystaǵy Arqa dalasynan jetip edi. Oqýǵa...
Árine, «oqý-ý» dep áýesekteitin de dáneńesi joq; sabaqqa asa alǵyr edim dei almaidy. Orta mektepti ilinip-salynyńqyrap bitirgen soń kópshilik dúrmekke ilesip jetken bala ǵoi. Áitpese, dál osy Kórpeshti ǵylym-bilim ainalasynan izdeý qisynǵa kele qoimas. Alaida asa essiz de jigit emes-ti; alǵashqy synaqtan-aq murttai túsken soń, nedáýir tolǵanyp júrip, ózi sekildi joldastarymen qalada qalyp qoidy. Dánekerleýshiler kýrsin túgesken. O kezde «SMÝ-13», «SMÝ-15» atalatyn qurylys-montaj basqarmalary kóp, sonyń birine jumysqa ornalasty. Ras, arasynda eki jyl ásker qatarynda bolyp qaitty. Sodan – osynda...
Máriia da óz «taǵdyrlasy» edi. Armiiadan oralǵan soń jumysshy jastar jataqhanasynda tanysty. Sylaqshy kórinedi. Qarapaiym ǵana, orta boily, aqqubasha, qolańshash qyzdy bir kórgennen-aq unatty. Dala balasynyń kók aspandy, kúndi, jeldi súigenindei, osy janǵa kóńili qaltqysyz qulapty. Uzamai-aq shańyraq tikti. Ósti-óndi. Eki ul, bir qyz tárbielegen... Isine tyńǵylyqty azamat aqyryndap joǵary sanatty dánekerleýshi-montajshy deńgeiine kóterildi. Máriia da óz kásibiniń sheberi-tin. Qanattasa eńbektenip, kezek jetkende úsh bólmeli úi aldy.
Buiyrǵan jailary tramvai deposynyń týra qasynda eken. Úiden shyqqan boida osy kóliktiń kez kelgenine otyra qalyp, qajetti mejege «dú-dú-dúk-k-h, dú-dú-dúk-h-h, dú-dú-dúk-k-k-h» dep satyr-sutyr, shaqur-shuqyr etken dóńgelekter áýenimen terbelip, jónep bara jatady.
Almatynyń kóp qurylysyn salǵan – osylardyń qatarlastary. Nebir záýlim ǵimarattarda joldasy ekeýiniń de qoltańbasy bar.
Negizi, qosaǵynyń shyn esimi Gúlmáriia edi. Almatyǵa alǵash kelgende attaryn «redaktsiialaǵan» keibir qurbylarynsha «Gúldi» alyp tastap «Máriiasyn» qaldyrýdy uiǵarǵan siiaqty. Bazbir dos-jaran áli kúnge deiin solai ataidy. Kórpesh «Gúlekeni» qolai kórgen. Keide «Máken» deidi. Al ashýlanǵan sátterinde: «Ái, Gúlmáriia!» – dep gúr ete túsedi. Áieli kúieýiniń kóńil kúiin osydan-aq baiqar-aý.
Tabystary jaman emes-ti. Shama kelgenshe, kúni búginge deiin aýyldaǵy aǵaiynnyń da toi-tomalaq, ólim-jitimine osylar qarailasady. Birde jetip, birde jetpei, tirnektep, tyrmysa júrip, balalaryn da úiledi. Zeinetke shyǵar qarsańda ortalyqtaǵy shańyraqty sátti satyp, ekinshi ul men qyzǵa jai ápergen. Tuńǵyshtary úidi úkimetten alyp úlgergen-di. Al ózderi qala shetinen oimaqtai ǵana tórt bólmeli tam salyp aldy. Ekeýi de qurylysshy adamdar, baspana sáýleti jaman bolǵan joq. Aýlasy da keń. Muqtajdyq týyndap jatsa, taǵy bir úi turǵyzýǵa jer molynan jetedi...
Kórpesh keide rels yrǵaǵymen shaiqalyp kele jatqanynda jańadan boi kótergen bes qabat, alty qabat ǵimarattardy kórip: «Shirkin, osynda aýyldaǵy týystardyń bárin kóshirip ákelip ornalastyrsam! – dep qiialdar-dy. Sońynan: – Biraq sondai jaǵdai týǵan kúnde olar ózi tatý tura ala ma... Joq pa... Ái, qaidam-aý! Eki aidan keiin-aq ári otyr, beri otyrǵa salyp, yryń-jyryńdy taǵy bastaityny anyq» dep túiedi.
Jarqyldaǵan jastyq shaqty bular da ótkergen. Zamanyndaǵy modamen kiindi. Máriia ekeýi qolustasyp júrip, bi keshteriniń de kórigin qyzdyryp baǵypty. Kórpeshtiń sol alańdarda áldekimdermen qaqtyǵysqan, alysqan-julysqan... judyryqtasqan kezderi de joq emes. Keritarpa júie sondai minezge ózi itermeleitin. Jastyq albyrttyq, eldik ar-namys qoidan jýas qyla qoimapty. Búginderi sol ór minezden jurnaq qaldy ma, qalmady ma?! Ýaqyt shirkin nebir asaýlaryńnyń ózin aqyryndap ezip, janshyp, ileýge salyp, jynyn aldyrǵan baqsydai qylady eken-aý. Ái, biraq, osy Kórpeshti momyn deýge jáne kelmes...
Myna aýzy ashylyp, aqyryn pysyldaǵan kempiri baiaǵyda saltanatty sarailar, kino... drama teatrlaryndaǵy jańa qoiylymdarǵa qumar-aq edi-ei! Qalt etse, kúieýin de sonda tartqylaityn. Jas jup bir-eki márte kásipodaq komitetiniń joldamasymen kishkene uldaryn ertip Qyrymǵa, Chehoslovakiiaǵa deiin saiahattap baryp, tynyqqan kezderi bar. Keleshekte osyny saltqa ainaldyryp, óristi keńeitsek dep armandaityn kezderin umytpapty. Biraq keiin turmys qiyndap, qysqa jip kúrmeýge kelmei ketti. Qý beinet adym ashtyrmaidy eken. Sóitip júrip, áne-mine degenshe jastyń ulǵaiǵanyn da sezbegendei. Alataýdyń aqbas quzdaryndai munyń da shashy býyryl tartty. Keshegi kóz jasyndai móldiregen jan serigi de birtindep qartaidy. Ýaqyt óz úkimine baǵyndyrmai qoimaityn kórinedi.
2.
Ásili, kárilik degen de birden sap ete túspei, aqyryndap, aiańdap jetetin kezeń ekenin ańdap qalatyn. Qoǵamdyq kólikke kirgenińde buryn elp etip oryn usyna qoimaityn jastar endi seni kórgen boida atyp turatyn bolsa, halim múshkil eken dei ber. Al keibir qyz-jigit qozǵala qoimasa, e, mynalar meni áli de jasyraq sanaidy-aý dep eleńdep, nasattanyp turasyń. Kórpesh, shyny kerek, ázirge qarttyqty moiyndaǵysy joq.
Keibir qurdastary anda-sanda:
– Oý, shal! – dep qońyraý shalady. Syraǵa shaqyrady.
Sonda osynaý sózge azdap shamdanatyny ras. Kádýilgishe qyzaraqtaidy.
– Ói, «shalyń» ne, aǵataidyń balasy?! Qartaisań óziń-aq qartaia bermeisiń be? Elde neń bar, – dep qityǵady.
Birer saptyaiaq syradan ketári emes. Aragidik baiaǵy dýly ortasyn ańsap, elegzimei me. Turmystyń taýqymetinen jeńileiip, jelpinýge, serpilýge umtylmai ma.
Áldebir aqynnyń «Men nege araq ishem?! Qaltamdaǵy aqshamdy sanap ishem...» dep bastalatyn óleń joldary esine tústi. Áitkenmen, osynyń qai shaiyrdyń jyry ekenin anyqtai almai-aq qoidy. Sony, bir, biletinderden naqty surap, tolyq jazyp alýy kerek eken... Sol aitqandaiyn, bul da tapqan-taianǵanyn áýelden úige tasýǵa, bala-shaǵasynyń aýzyna tosýǵa daǵdylanypty. Máselen, anaý Qanattyń árbir «besi» – bes júz teńge. Ózi taǵaiyndaǵan «stipendiia». Ol da asa úzdik bolmaǵanmen, aptasyna «bestiń» eki-úsheýin ákelip, kúndeligin aldyna tosyp turady. Sonda atasynyń esi shyǵyp qýanǵanyn kórseńiz! Joldastaryna:
– Ói, mynaý qaǵyp aldy taǵy da bes júz teńgemdi! – dep máz bolǵanyn kórseńiz...
Keiinde taqiia kiiýdi ádet qyla bastaǵan. Ómirdiń ózi egdelikke, saliqalylyqqa bas igizbei tynbaidy eken.
Álbette, zeinetker ekeninińdi teriske qalai shyǵararsyń. Qansha jasyrǵanmen, kún saiyn jasaryp bara jatqan joqsyń, bári badyraiyp kórinip te turady ǵoi. He-e!
Esepshotyna ai saiyn týra bir júz on bes myń teńge túsedi. Buǵan da shúkir. Máriiaǵa da buiyrǵany – toqsan myńdai. Ol buǵan qosymsha jaqyn mańdaǵy keńseniń edenin jýyp, otyz bes myń teńgeni jáne taýyp júr. Osyny bilgen eldegi aǵaiyn bular kúrep alyp jatyr degendei alaqandaryna qarap, dámetedi de otyrady. Rasyn aitqanda, shylqyp júrmegeni ózderine ǵana aian, qalada bári satýly emes pe. Áldeqashan jeke úi bolyp ketken balalar da qazirge deiin osylarǵa iek artady. Ásirese, kishi uldyń aqsha suraýy jii. Onyń bir jaqsy jeri, jaǵdaidy kúniburyn eskertip, qalta telefonyna: «Áke, aldaǵy aida bir sharýaǵa tórt júz myń teńgedei qarajat kerek edi, sonyń bir, jetpis myńdaiyna kómektese alasyń ba? Sosyn qaitaramyn ǵoi» dep hat jazady.
Ishtei qynjylatyn. Áitkenmen, dál búgin ákel dep alqymnan almaitynyna qýanatyn edi. Betinen qaqqan emes. Retin qarastyryp, ylǵi beredi. Ol aqshanyń oralmaitynyn da jaqsy biledi. Balańa: «Ái, anadaǵy qaryzdy qashan qaitarasyń?» – dep júrmesiń belgili.
Endi birde tramvaida kele jatqanynda aýyldaǵy shóbere inisi qońyraýlatty. Erterekte alǵashqy áielimen ajyrasyp, keiin basqa adammen turmys qurǵan jigit-tin. Jasy qyryqtarda.
– Aǵa, jaǵdaidy bilesiz ǵoi. Baiaǵy ońbaǵan áiel sotqa beripti. Aliment tólemesem pálege ushyratpaqshy. Birneshe jylǵa qamatatyn túri bar. Aqshanyń aýqymdy bóligin taptym. Endi ózińiz búgin-erteń eki júz elý myń teńgedei qaryz berseńiz. Sizden ózge arqa súieitindei kimim bar, – deidi.
Kórpeshtiń jon arqasyn ter jýyp ketti. Munsha qinalmas. Býynsyz jerden pyshaq urdy degen osy bolar. Sol sát dóńgelekter dúrsili de «aǵa-a-a, eki júz elý-ý myń-ń teńge-e tap-p qaitkende-e, eki júz-z elý myń-ń-ń teńge-e-e tap-p-p» dep shekesin shyńyldatqany esinde.
– Jaraidy, endi. Oilasaiyq. Sál erterek aityp qoimaǵan ekensiń, – dedi baýyryna telefonnan kúmiljip.
Erteńine Máriiamen aqyldasa kelip, álgi qarajatty taýyp jiberdi ǵoi. Ondai járdemniń de qaitpaityny túsinikti...
Bular da elmen qatar nebir qiyn kezeńderdi keshken. Kúibeń tirlik tityqtatyp, qajyp júrgen kezderinde Kórpesh ózin qanshalyqty tozǵanymen, sartyldap, qaýsaǵansha toqtamaityn eski tramvaiǵa uqsatýshy edi. Sondaida kóz aldyna súiretilip, qybyrlap bara jatatyn jaraly qońyz nemese mertikken qumyrsqa sýreti de elestep ótedi. Bala kezde ondai kórinister talai kezdesti. Bul da aýyr jumystan keiin shańyraǵyna qas qaraia salp-salp etip, súrine-qabyna jetetin-di.
Qalada kele-kele mashina nópiri kóbeidi. Qaptaǵan jeńil avtokólik tramvai aldyna túsip alyp sýmań qaǵatyn kez jetti. Dese de, bir sát, temirjol marshrýttarynyń da dáýiri júrgen. Tramvailar da aspaly kópirler ústimen júitkidi.
Biraq tirshilik yrǵaǵynyń osylaisha kúrt aýysýy, yǵy-jyǵy qozǵalystyń shiraýy da san alýan saýaldyń sheshýin tappai daǵdarǵan jasamys adamnyń júikesine salmaq salyp, dińkeletip, tyǵyryqqa tireitin tárizdi. Sondaǵy jalǵyz súieýshisi Máriia ǵana. Biraq, nege ekenin, barlyq ashý-yzasyn tek osydan alǵysy kelgendei buǵan keide bostan-bos zekip ursatynyn oilady. Qit etse árbir isinen kemshilik izdep, mysaly, monshaǵa barǵanynda:
– Ói, myna qatyn deni durys jóke de salmapty ǵoi! – dep kijinetinin oilady.
Qanshalyqty qoqilanǵanmen, dármensiz jas baladai, sonyń qamqorlyǵyna zárý ekenin esten shyǵaratynyn oilady.
Qaladaǵy dos-jarannyń da túrli sharalaryna aralasasyń.
Birde meiramhana aldynda áieline kúńkildep urysyp turdy:
– Ói, sen de bir! Taǵy da eki qyr salyp qoiypsyń ǵoi myna shalbarǵa! Qyryq jyl qatyn bolǵanda ómiri bir úirene almai qoidyń-aý, osy, kiim ótekteýdi!
Máriia júdep, jáýteńdei qaraidy:
– Shyǵarda qarai salmadyń ba endi jańa óziń?..
– Qaidan bileiin! E, jaraidy, muny qoishy. Birdeńe qylyp kólegeilei turarmyn. Onan da toiǵa qansha beremiz, sony aitshy! Otyz myń jete me?
– Bilmedim. Jetip qalatyn shyǵar sol.
– Taǵy bir bes myń teńge qos. Qarshadaidan qatar ósken it edi. Balasy kúnde úilenip jatqan joq...
Sóitken jalǵyz syrlasy, janashyry keshe keshke qarai kózi ilinip ketken sátte aqyryn túrtip oiatty:
– Eki kúnnen beri nár syzbadyń ǵoi. Eń bolmasa bir kese ystyq sorpa ishshi káne! – deidi.
Únsiz bas izedi. Ydysty ala bergende Máriianyń qolyna qoly tiip, týra temir ustaǵandai bolǵany. Alaqany kóń bolyp qatyp ketkendei. Áieline janynyń ashyǵan-ai!
Ishtei budan bylai osyǵan bosqa jeki bermeiinshi dep túigen.
Keide tús kóredi. Túsine ózi týyp-ósken eski qońyr úi kiredi. Kóbine sheshesimen sóilesip júrer-di. Nege ekenin, ákesiniń kirýi sirek. Qazir ekeýi de joq...
Depoǵa jaqyn turyp, ǵumyr boiy temirjol qatynasyn paidalanǵandyqtan ba, ara-arasynda qulaǵyna vagonetkalar dóńgeleginiń dúbiri keledi.
Mine, endi sonaý eski tramvailar sekildi ózi de eki-úsh kúnnen beri saldyrap, «shashylýdyń» az-aq aldynda jatyr. Beli júrgizbeidi. Tula boiy zilbatpan. Odan tumaýratty. Alpys alty jas degen de ońai emes-aý. Jas ulǵaiǵan saiyn túrli-aýrý-syrqaý da ainaldyra bastaityn siiaqty. «Olai-bylai bolsaq, súiegime kim túser eken. Qaida jerleidi» degen de oilar jalt etedi.
Qarap tursań, arsyz ajaldan qoryqtyń ne, qoryqpadyń ne, jetip kelse ne dei alǵandaisyń! «Ái, áitkenmen, ólimdi ázirge qoia turaiyq. Bitiretin biraz sharýalar bar» dep ishtei myrs etti. Kóz aldynan tirkesken tramvailar elesi jóńkile josydy.
Qazir, ózi, Almatyda olardyń da júristi toqtatqanyna talai bolypty-aý. Ánegúni syrtynan kórdi, depo aýlasynda eskisin qoiyp, jańalary da úimelep, qańtarýly tur...
Qaitadan qalǵyp ketken eken. Kózin ashqanda balbyrap terlep jatqanyn ańǵardy. Rahattana oianǵan. Dál búgin Qanattyń mektebine, ata-analar jinalysyna barýy kerek ekeni eske tústi. Osy kúndi kópten asyǵa kútkeni eske tústi. Umytyp kete jazdapty.
Terezege jalt etip qarady. Kún arqan boiy kóterilgen sekildi. Úidiń ishi jap-jaryq. Beliniń aýyrǵany da kilt tyiylǵanyn bildi. Ózin anadan jańa týǵandai jep-jeńil sezindi. Tumaýdan da qulan-taza aiyqqanyn ańdaidy. Dúr silkinip, ornynan atyp túregeldi.
Eleńdep, syrtqa qulaq túrgen. Alystan tramvai dońǵalaqtarynyń dybysy talyp jetetindei.
Qultóleý Muqash,
«Jas qazaq» gazeti
