Jýyrda QR Densaýlyq saqtaý vitse-ministri Oljas Ábishevtiń taǵaiyndalǵanyna 100 kún tolmaq. Dese de, bul ýaqyt qyzmet ótilinde adamnyń jumysqa degen qarym-qabiletin kórsetýge múmkindik beretin edáýir merzim.
Oljas Amangeldiulynyń IT calasyna kelýine marqum ákesi men anasynyń aýyr dertteri sebep bolǵan. Adamzatqa paidasy tier osy salanyń qyzyǵy men shyjyǵyn, qyzmetke taǵaiyndalǵan sáttegi áserin jasyra almady. «Estigende senbedim, men eshqashan úlken qyzmetke jetýge talpynǵan adam emespin» - dep aǵynan jaryldy vitse-ministr.
Ol qazaq meditsinasyn damytý úshin adamdardyń mentalitetin ózgertý kerek dep sanaidy. «Aýyryp em izdegenshe, aýyrmaityn jol izde» degen qaǵidany ustanatyn adamdardyń biri. «Adam óz densaýlyǵyn kútý kerek. Kólikti nemese úiimizdi kútetinimiz sekildi densaýlyqty da kútý qajet. Bul turǵyda dárigerlerdiń kómegi tek 10 paiyzdy ǵana quraidy. 50 paiyzdy adam óziniń nemqurailylyǵynan tabady. Iaǵni, kútinbeidi, tekseristen ótpeidi. Al, Ońtústik Koreiada turǵyndar jylyna 4 ret tekseristen ótedi eken. Al, biz she? Biz jumysqa qujat toltyrý qajet bolǵanda ǵana tekseristen ótemiz!», - dep qoǵamdaǵy bir kemshil tusymyzdy sóz etti.
Sonymen qatar, eń qaterli dertterdiń biri sanalatyn onkologiialyq aýrýlardy emdeýdegi tyń ózgerister men IBM Watson jobasynyń tiimdiligin aityp, tsifrlandyrýǵa qatysty josparlaryn bólisti.
- QR Densaýlyq saqtaý vitse-ministri qyzmetińizge kiriskendigińizge jaqynda 100 kún tolady. Vitse-ministr bolyp taǵaiyndaldyńyz degen sózdi estigen kezde alǵan áserińiz qandai boldy? Qyzmetke kiriskennen keiin birinshi osy jasaimyn, ekinshi mynany oryndaimyn dep neni josparladyńyz?
- Estigende senbedim (kúldi). Men eshqashan bul qyzmetke jetýge talpynǵan joqpyn. Suraǵanym da joq. Men tek óz jumysymdy jasap júre berdim, bary osy ǵana. Ministrlikke 2015 jyldyń jeltoqsanynan beri shaqyrdy. Sodan beri osynda qyzmet atqaryp kelemin. Biraq, eshqashan Densaýlyq saqtaý vitse-ministri bolý oiymda bolmaǵan. Jospar boiynsha atqarýǵa tiis jobalarymyz bar. Sonyń bárin jyl saiyn atqaryp kelemiz. Estigen kezde osy jobalardy birtindep oryndai beremin dep oiladym.
- Endi osy ýaqyt aralyǵynda óziniń qyzyǵy men shyjyǵy arqyly este qaldyrǵan oqiǵalar boldy ma?
- Qazir kóptegen is áreketter júrgizilip jatyr. Eń erekshesi – shilde aiynda bolǵan edi. Ol kezde Almatydaǵy «Qazaq onkologiia jáne radiologiia ǵylymi-zertteý institýtynda» IBM Watson jobasy iske qosyldy. Bul jobanyń basty jetistigi – buryn onkologiialyq dertpen aýyratyn patsientke diagnoz qoiý úshin dáriger 1-2 apta ýaqytyn joǵaltatyn, al qazir nebári 1 minýttyń ishinde diagnoz qoia alatyn deńgeige jetti. Taǵy bir ereksheligine keler bolsaq, emdelýshiniń meditsinalyq tarihy zerttelip, patsientke hirýrgiialyq em kórsetse sáttiligi 91 paiyz bolady, al himioterapiiamen emdeitin bolsa sáttiligi 83 paiyzdy kórsetedi dep anyqtai alýynda bolyp otyr. Atalmysh júieni jasaý úshin álem elderiniń bilikti ǵalymdary zertteý jumystaryn júrgizdi.
- Demek em kórsetýdegi tiimdi jáne tiimsiz tustardy aldyn ala boljap aityp beredi eken ǵoi?
- Iá, búkil málimetterdiń bárin boljap aitady. Bul pilottyq joba retinde júzege asyrylýda. Osyǵan sáikes, 250-ge jýyq adam zertteldi, dárigerlermen kezdesý de uiymdastyryldy. Aq halattylar bul bastamanyń tiimdiligin alǵa tartyp otyr. Sebebi, onkologiialyq aýrýlar tez asqynady. Al, atalǵan júiege málimetterdiń bárin engizsek, bul óz kezeginde dárigerdiń jumysyn jeńildetetin qosymsha qural bolmaq. Nátijesinde aýrýdyń ulǵaimaýyna septigin tigizetin bolady. Qazirgi tańda turǵyndar onkologiia institýttary úshin Koreia men AQSh-qa baryp jatyr. Endigi kezekte onda barýdyń qajeti bolmaidy.
Odan keiingi mańyzdy pilottyq jobalarymyzdyń biri - internetke spýtnik arqyly qosý. Bul boiynsha alǵashqy bolyp Túrkistan oblysyndaǵy aýyl aimaqtar qosyldy. Al, aldaǵy kúnderde Pavlodar, Almaty oblystaryna qosýdy josparlap otyrmyz.
- Aqtaý jáne Qaraǵandy qalalaryndaǵy oblystyq emhanalarynda boldym. Máselen, Qaraǵandyda kardiologiialyq aýrýlardy emdeý deńgeii jyldan jylǵa jaqsaryp jatyr. Ondaǵy diognostikalyq qyzmet joǵary deńgeide. Al, Aqtaýǵa barǵan kezde №2 emhanada nebári úsh aidyń ishinde 90 myńnan astam adam elektrondy pasportqa kóshken eken. Endi men basqa óńirlerde bolǵan joqpyn. Siz ózińiz aralap jatsyz, jaqsy bir júzege asyp jatqan, ári óziniń belsendiligin kórsetip jatqan oblystardy atap ótesiz be?
- Qaraǵandy, Pavlodar jáne Batys Qazaqstan oblystary belsendilik tanytyp, kóptegen jobalardy engizýde. Qaraǵandy oblysyndaǵy alys aýdandardan azamatty oblys ortalyǵyna jibermei-aq, kardiogrammasyn tsifrlyq turǵyda qashyqtyqtan qabyldai alady. Eger azamatty emhanaǵa deiin, emhananyń ishinde, emhanadan keiin dep 3 deńgeige bóletin bolsaq, biz búkil qyzmetimizdiń barlyǵyn emhananyń ishinde jasaidy ekenbiz. Nelikten aýyrdy, osy jaǵdaiǵa ne yqpal etti degen syndy suraqtardy izdemeimiz. Múmkin júreginiń tynysy sońǵy bir aptanyń ishinde tómendep ketken shyǵar. Mysal retinde aitsam, meniń anam qant diabetimen aýyrady. Insýlindi komamen emhanaǵa tústi. Qant mólsheri 2 aidyń ishinde joǵarylap ketken. Muny eshkim bilmegen. Eger biz sony tsifrlyq tehnologiialar arqyly qashyqtyqtan baqylap, 1 nemese 1 jarym ai buryn bilsek aýrýdy asqyndyrmas edik. Mine osyndai qashyqtyqtan baqylaý júiesi qazir Qaraǵandy oblysynda belsendi júrgizilip jatyr. Al, Pavlodar oblysynda kardiohirýrgiialyq ortalyq bar. Qazir aimaqta pilottyq joba retinde braslet taǵý jumystary júrgizilýde (15 azamatqa taǵylǵan). Munyń basty ereksheligi – júrek soǵysy tómendep nemese joǵarylap ketetin bolsa, dárigerge avtomatty túrde habar beredi. Sondai-aq, azamatty 24 saǵat boiy qadaǵalap, túrli aýytqýlaryn bile alady. Osy brasletterdiń arnaiy batyrmasy bar. Ony bassa medbike dereý kelip, jaǵdaiyn tekseredi. Bul ásirese qatty aýyryp, ornynan turýǵa múmkindigi bolmai jatqan naýqastar úshin asa qajet. Sáikesinshe, emdelýshilerdiń qoldarynda braslet bolsa kóńilderi tynyshtalyp, júreginiń jaǵdaiy jaqsarmaq. Al, Batys Qazaqstan oblysynda elektrondy densaýlyq tólqujatynyń deńgeii 93 paiyzǵa jetti. Bul júieniń ereksheligi – buryn patsientten túrli qabyldaǵan emderin suraý úshin 45 minýt ketetin, al qazir 2 minýttyń ishinde bile alady. Ol úshin nebári tólqujatyn kórsetedi, artynsha dáriger onyń meditsinalyq tarihyn kóre alady (jasalǵan otalar, qabyldaǵan emder jáne t.b.).
- Atalǵan tsifrlyq tehnologiialar turǵyndarǵa qandai paidasyn tigizbek?
- Bul óz kezeginde 2 kórsetkishti kórsetetin bolady. Birinshisi, ýaqtyly meditsinalyq kómek kórsetilse azamatty aýyr qaýip-qaterden saqtap qalady. Ol kezde onyń ómirine qaýip tónbeidi. Eń bastysy – ony emdeý protsesi áldeqaida tiimdi bolmaq. Jalpy mysal, meniń joldasym qant diabetimen aýyrady. Oǵan tátti jeýge bolmaidy. Biraq ol bul erejeni saqtamaǵandyǵynyń saldarynan qant deńgeii artyp, emhanaǵa túsken. Onda ol dárigerge diabet emestigin jetkizipti (shyndyqty aitsa dáriger ursady dep oilaǵan). Bul jaǵdailardyń bári adamnyń densaýlyǵyna qaýip tóndirip otyr. Al, eger oǵan dáriger basqa em júrgizip, artynsha jaǵdaiy nasharlap ketse kim jaýapty bolmaq? Árine, dáriger jaýapty bolady. Osyndai jaǵdailardy boldyrmaýda elektrondyq tólqujattyń alar orny airyqsha. Elimizde 4 millionǵa jýyq hronikalyq aýrýlar bar (kúretamyrlyq qysymy bar egde adamdar, múgedekter). Qazirgi tańda medbikeler olardyń úi-úiin aralap, jaǵdaiyn bilýge asyǵady. Qarap otyrsańyz munyń bárine biraz ýaqyt ketedi. Al, eger biz Pavlodardyń nátijesi boiynsha brasletterdi taǵatyn bolsaq, avtomatty túrde azamattyń jaǵdaiynyń jaqsarǵanyn nemese nasharlaǵanyn bazadan bilip otyramyz. Máselen, kúretamyrlyq qysym kóp ýaqyt boiyna joǵary bolyp turatyn bolsa, ol dárigerge belgi beredi. Al, muny der kezinde bilmei qalsaq, maida tamyrlardyń jarylý qaýpi bar. Tipti, naýqasqa aldaǵy ýaqytta ne bolatynyn boljaý óte qiyn. Al osyndai júie dárigerge naqty ári durys sheshim qabyldaýǵa kómektesedi.
- Óte jaqsy! Odan keiingi suraqqa kóshsek, ózińiz osy aqparattyq tehnologiia salasynda bilim aldyńyz. Ońtústik Koreiaǵa da baryp, biliktiligińizdi arttyrdyńyz. Ondaǵy myqty professorlardyń assistenti de boldyńyz. Tájiribege baisyz. Jalpy densaýlyq saqtaý salasyn tsifrlandyrý boiynsha qazaq meditsinasyn qalai elestetesiz? Neni armandaisyz?
- Meniń armanym – azamattardyń densaýlyǵyn saqtaý, jaqsartý jáne kómektesý. Tsifrlandyrý deimiz, elektrondyq júie deimiz munyń bári – qural. Men 6 jyl Koreiada turdym, olardyń tájiribesine qaraityn bolsaq, eń negizgi ereksheligi – ol azamattyń óz densaýlyǵyna qaraýy. Sebebi Koreiada adamdar meditsinalyq tekseristen jylyna 4 ret ótedi. Bul degenimiz – azamattyń óz densaýlyǵyna jaýapkershilikpen qaraýy. Mysalǵa, siz eger sońǵy ret tekseristen qashan ótkendigińizdi eske túsiretin bolsańyz, ol tek jumysqa turǵan kezde shyǵar. Bizdiń azamattar meditsinalyq mekemelerge barmaidy. Sebebi, mentalitet, tarihi máseleler áser etken bolýy kerek. 90 jyldary ótpeli kezeńnen óttik, kóptegen adamdar dárigerlerge senbeidi, qorqady. Endigi maqsat – adamdarǵa óz densaýlyqtaryna jaýaptysyńdar dep sanalaryna sińdirý. Densaýlyq degen múlik sekildi. Máselen, úidi nemese kólikti saqtandyrasyzdar, ony kútip, tazalaisyzdar. Sol sekildi densaýlyqty kútý qajet. Biraq densaýlyqtaryna olai eshkim qaramaidy. Túnde uiyqtar aldynda kóp tamaq ishedi. Shylym shegip, ishimdik ishedi. Osynyń bári ainalyp kelgende densaýlyǵyna keri áser etedi.
- Iá, kelisemin! Densaýlyqtyń mańyzdylyǵyn azamattarǵa qalai túsindire alamyz? Tsifrlyq tehnologiialardyń kómegimen qalai jetkizýge bolady?
- Tsifrlyq tehnologiia kómegimen biz qazir birneshe baǵytta jumys istep kele jatyrmyz. Sergek kameralarymen birge bir jobany bastadyq. Onyń negizgi maqsaty – adamnyń terisiniń túsine, adamnyń kózindegi maida tamyrlary men bet kelbetine qarai otyryp, olardyń uialy telefonyna habarlamalar jiberý. Máselen, adamnyń kóz tamyrlary qyzaratyn bolsa oǵan emhanaǵa baryp, qaralýyn ótinemiz. Sondai-aq, kelesi jyly Densaýlyq saqtaý ministrligi men Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý ministrligi birigip, jumystar atqarmaq. Osyǵan sáikes, birinshi qadam – kez kelgen jumys berýshi jylyna bir ret qyzmetkerlerin meditsinalyq tekseristen ótýge mindetti túrde jiberetin bolady (erejege sáikes). Al, ekinshi qadam – Salaýatty ómir saltyn qalyptastyrý ulttyq ortalyǵymen jasalǵan kelisim. Bul boiynsha salaýatty ómir saltyna bailanysty adamdarǵa kóptegen málimetter jiberip otyramyz. Máselen, men tańerteń jáne keshkisin velosipedpen 5 km júremin. Óitkeni, meniń oiymsha 5-6 jyldan keiin densaýlyǵym nasharlai bastaidy. Qazir sonyń aldyn alýdamyn. Biz de kóptegen azamattar óz densaýlyqtaryna qaramai, emhanaǵa kelip «meni emdeńder» dep talap etedi. Osy turǵyda mentalitetti ózgertý kerek. Sebebi tsifrlandyrý – bul tehnologiia emes, kerisinshe densaýlyq saqtaýdaǵy mádeniettiń ózgerýi.
- Iá, bul máselege mentalitet te áser etetin shyǵar. Dese de, Batys memleketterin, Eýropa memleketterin qarap otyrsaq adami kapitalǵa úlken mán beredi eken. Dárigerlerin baryp oqytady eken, olarǵa qomaqty qarjy bóledi. Siz dárigerlerdiń de sapasyn arttyrý kerek dep oilamaisyz ba?
- Árine, sapasyn arttyrý qajet. Bul boiynsha biz de Bolashaq baǵdarlamasy jáne Bilim berý ministrligimen jobalar bar. 2300 dárigerdi shetelge aparyp oqyttyq. Buǵan qosa, Almatyda onkologiiany zertteitin institýt ta jumys jasap jatyr. Bizdegi eń negizgi másele – aýyldyq eldi mekender. Nege deseńiz, joǵary bilikti dáriger aýylǵa barǵysy kelmeidi. Biz 2015 jyly erejeni bekittik. Ol boiynsha 2019 jyly mamandar oqyp kelgennen keiin 3 jyl ýaqytyn aýylǵa baryp, jumys isteýge arnaityn bolady.
- Osy másele boiynsha yntalandyrý jumystary júrgizilip jatyr ma? Máselen, jalaqyńdy joǵarylatamyz nemese dárigerlik qyzmet jolyńyzda ósim bolady degen syndy motivatsiialar bar ma?
- Eger biz oblys aýmaǵyna dárigerlerdi jiberetin bolsaq, aimaq basshylary olarǵa tegin turǵyn úi beredi. Sondai-aq, biliminiń deńgeiine bailanysty eńbekaqysy da kóbirek bolady. Bul baǵytta biz qazir búkil 16 regionmen birge jumys istep kele jatyrmyz. Oǵan arnalǵan bekitilgen jospar bar.
- Sizdiń Facebook áleýmettik jelisindegi paraqshańyzdy qarap otyrsaq, kádimgidei belsendilik tanytasyz. Densaýlyq saqtaý salasyndaǵy jańashyldyqtarǵa bailanysty jańalyqtarmen bólisesiz. Áleýmettik jelilerde jeke hat retinde, máselesi men shaǵymdaryn jazatyn azamattar bola ma? Halyqpen keri bailanys qalai jalpy?
- Kóbisiniń jazatyny – «meniń balam aýyryp qaldy, kómektesińizshi, meniń inim aýyryp qaldy. Ony emhanaǵa jatqyzýǵa járdemdesesiz be?» degen syndy ótinishter aitylady. Aptasyna 4-5 ótinish kelip túsedi. Munyń bárin osy máselemen ainalysatyn bólimderge aitamyn.
- Jalpy biz tsifrlandyrýǵa aiaq basyp jatyrmyz. Memleket basshysy da munyń mańyzdylyǵyn únemi aitady. Kóptegen damyǵan elderdi qarap otyrsaq, máselen Singapýr qala-memleketi. Onda eshqandai tabiǵi resýrstary bolmasa da, IT calasyna kóńil bóldi de, damyǵan elderdiń qatarynan kórindi. Jalpy, elimizdiń tsifrlandyrýǵa bet burýdaǵy negizgi maqsaty nede dep oilaisyz?
- Eń negizgi mańyzdylyǵy – ishki resýrstardy qaita qarastyrýynda. Bul degenimiz – bólingen qarjy-qarajattar men dári-dármekterdiń ornymen jumsalýyn baqylaý. Memleket tarapynan densaýlyq saqtaý salasyna kóptegen resýrstardy bólip jatyrmyz. Alaida, olardyń qaida jumsalǵandyǵy týraly statistikalar keide rastalmai qalady. Osyǵan bailanysty aimaqtardyń suranystaryn bile otyryp, 2018 jyly birneshe milliardqa tegin dári-dármek tarattyq. Osy júielerdi tsifrlyq tehnologiialardyń kómegimen avtomatty túrde anyqtaýdyń nátijesinde 5 milliard teńgege deiin únem jasaldy. Máselen, Pavlodarda 5 aidyń (aǵymdaǵy jyldyń sáýirinen bastap) ishinde qaǵazdy elektrondy formatqa almastyrýdyń arqasynda 240 million teńge únemdeldi. Al, eger biz Respýblika aýqymynda qaraityn bolsaq, ol trilliondaǵan aqshalar. Sol qarajatty emhanaǵa jóndeý jumystaryn júrgizý úshin, dárigerlerdiń jalaqylary men oqýlaryna bólý maqsatynda aimaq deńgeiinde qaldyramyz.
- Oilap otyrsaq kóp adam IT calasyna kele bermeidi. Sizdi osy salaǵa qyzyqtyrǵan qandai oqiǵa boldy? Álde balalyq armanyńyz ba? Qalai keldińiz?
- Eń negizgi motivator – meniń ákem. Ol 2006 jyly ókpe qaterli isiginen qaitys boldy. Sebebi, oǵan diagnoz durys qoiylmaǵan, jóndi emdemegen. Kóptegen faktorlar bar ǵoi... Biraq, ol kisi aýzynan qan shyqqansha emhanaǵa barmaǵan. Odan keiin dáriger ákeme isiktiń 4 deńgeiindesiz dep málimdepti. Artynsha oǵan ota jasaldy. Ókinishke orai, ákem dúnie saldy. Óitkeni bári kesh edi. Sodan keiingi áser etken ekinshi jaǵdai – meniń anam. 1979 jyldan beri sal aýrýymen aýyrady. 1991 jyly 2-shi ret insýlt alǵan. Qazir ol úide. Eger dáriger kelmese onyń hálin eshkim bile almaidy. Ol aýyryp jatyr ma, jaǵdaiy jaqsy ma, álde jaman ba eshkim bilmeidi. Eger de osyndai derti bar adamdar aldyn ala tekseristen ótip tursa, ol kisilerdiń ómirine arasha túse alar edik. Osy turǵyda mobildi qosymshalar men túrli gadjetterdiń kómegi kóp. Máselen, men telefonyma baǵdarlama ornatyp qoidym. Ol boiynsha meniń qolymdaǵy braslet ár saǵat saiyn maǵan ne isteý kerektigin aityp otyrady. Eger de men qozǵalmasam, ol maǵan «júrip qaityńyz» dep nusqaý beredi. Túngi 10 jarymnan keiin ol áýe rejimine qosylyp, maǵan demalý kerektigin eskertedi. Eger de adamda ynta men qyzyǵýshylyq bolmasa munyń barlyǵyn istemeidi. Biraq, bizdiń maqsatymyz – jaily jaǵdai jasap, osyndai qurylǵylardyń jumys isteýine yqpal etý. Bul salaǵa óz tarihymda, januiamda kórip kele jatqan jaǵdailarǵa uqsas jaittardy kishkene jaqsartsam eken degen oimen kelgen edim. Elimizdiń ár azamaty óz densaýlyǵynyń qadirin bilse eken deimin.
- Sizder Astana Hub-ta jii basqosýlar ótkizesizder. Onda IT-mamandar men startap ókilderi kelip, ózderiniń usynystaryn aityp jatyr. Olardy qoldap jatsyzdar. Tamyz aiynda ótken basqosýdyń birinde kóp usynystar osy densaýlyq saqtaý salasyna qatysty qoiyldy. Otandyq biznes bastaýshylardy qanshalyqty qoldaisyzdar? Nemese olardyń qandai baǵdarlamalardy jasaǵandary durys?
- Iá, tamyz aiyndaǵy Astana Hub-taǵy kezdesýden keiin bizge 8 kompaniia keldi. Onyń ishindegi 3 jobany biz qoldadyq. Olar qazir pilottyq joba retinde jasalyp jatyr. Onyń birinshi prototipi málimetterdi taldaý. Biz búginde 14 terabait málimetter jinadyq. Sondai-aq, el turǵyndarynyń jaǵdaiyn bilý úshin saýalnamalar júrgizýdemiz. Nátijesinde, biz turǵyndardyń basym kópshiliginiń nemen aýyratynyn bilip, olardyń qajettilikterine sai mobildi qosymshalar jasaityn bolamyz. Men 100 paiyz ózimizdiń mamandardy qoldaýǵa tyrysamyn.
- Sizdiń bos ýaqytyńyzda qulshynyp isteitin, erekshe jaqsy kóretin súiikti isińiz qandai?
- Januiammen ýaqyt ótkizem (kúldi). Sebebi, ósip kele jatqan ulym bar. Sonymen kóbirek ýaqyt ótkizýge tyrysamyn. Bos ýaqytymnyń bárin ulymmen kitap oqýǵa, birge serýendeýge arnaimyn. Sebebi, qazir bul ýaqytty joǵaltyp alsam, keleshekte qaitara almaimyn.
- Álemdik tájiribeni qarap otyrsaq, Japoniia memleketindegi azamattar úrim-butaǵymen bir ispen ǵana ainalysady eken. Ákesi tehnik bolsa, balasy da, nemeresi de sol ispen ainalysatyn kórinedi. Negizi bala ákege qarap ósedi dep aitamyz. «Anaǵa qarap qyz óser, ákege qarap ul óser» deimiz. Balalaryńyzdyń IT calasyna qyzyǵýshylyqtary bar ma?
- Meniń ákem men aǵam ekonomistter. Al, anam ustazdyq qyzmetti atqarǵan bolatyn. Bizdiń áýlette tehnika salasyn tańdaǵan adam joq. Biraq, men kompiýter mamanyn tańdap, 2000-shy jyldary institýtqa túsken kezde januiamdaǵy búkil týysqandarym «keleshekti myna bala óz nanyn taba almaidy» dep aitqan edi. Sebebi, «kompiýtershi» degen mamandyq emes” degen bolatyn. Odan beri 18 jyl ótti, qazir IT mamandary naryqta óte tapshy. Bul ýaqyt talaby dep oilaimyn. Al, balalardyń jańa tehnologiialarǵa qyzyǵýshylyqtaryna keler bolsaq, buǵan qyzyqpaityn bala joq shyǵar. Biraq, munyń bárin baqylap, rettep otyrý qajet. Tań atqannan kesh batqanǵa deiin telefonǵa telmirip, oiyn oinai berý – árine durys emes. Degenmen, telefondaǵy qurylǵylar men fýnktsiialardy bilim deńgeii men qosymsha daǵdylaryn odan saiyn jetildirý úshin paidalanatyn bolsa, árine qoldaý kerek. Moiyndaý qajet, bizdegi jas balalar telefondy oiyn quraly retinde ǵana ustaidy.
- Bilim alý úshin 6 jyl Ońtústik Koreiada turdyńyz. Barshamyz biletindei, bul el tsifrlyq turǵydan óte jaqsy damyǵan memleketterdiń biri. Sol jaqtaǵy jaqsy jobalardy bizdiń elde qoldanǵan durys dep oilaisyz ba? Qandai nátijeli jobalardy ákelgen jón?
- Men tolyǵymen ondaǵy jobalardy qoldamaimyn. Sebebi, IT salasynda ideia men tehnologiia bolsa jetkilikti. Biz ótken joly Astana Hub-ta programmisttermen kezdestik. Basqa elderdegi iske asyrylǵan jobalardy kórip, sony óz kúshimizben nege jasamasqa? Nege biz ony satyp alý kerekpiz? Nege ákelý qajetpiz? Olardyń jasaǵanyn biz de jasai alamyz.
- Adamnyń jasaǵanyn adam jasai alady deisiz ǵoi?
- Árine, IT mamany degenimiz – programmalaý. Basqa programmisttiń istegenin men de istei alamyn. Bastysy – ynta men daǵdy bolsa jetkilikti.
- Jahandyq meditsinada qarqyndy damyp kele jatqan salalardyń biri – telemeditsina. Baspasóz betterine bergen suhbattaryńyzdyń birinde «telemeditsina boiynsha elimizde kúnine 20 myń qyzmet jasalady» dedińiz. Osy jóninde tolyǵyraq aityp ótseńiz?
- Bul kórsetkish jylyna shamamen 300 myńdy quraidy. Osy baǵytta jumys jasap kele jatqan joba bar. Ol «Dáriger-dárigerge» dep atalady. Sebebi, oblystyq aimaqtaǵy patsientke jergilikti dáriger diagnoz qoia almaityn bolsa, ol respýblikalyq deńgeidegi dárigerge shyǵyp, Skype arqyly sóilese alady. Muny ujymdasa otyryp, qyzmet atqarý desek te bolady. Máselen, shalǵaidaǵy dáriger elimizdegi bilikti mamanǵa habarlasyp, naýqastyń em qorytyndylary men rentgen sýretterin kórsetedi. Solai bir-birimen aqyldasyp, keńesedi. Nátijesinde meditsinalyq qatelikter oryn almaidy. Al, telemeditsina qyzmetin kóbirek qoldanatyn aimaqtarǵa keletin bolsaq, Aqtaý jáne Atyraý óńirleri.
- Densaýlyq saqtaý salasyn tsifrlandyrý boiynsha meditsinalyq saqtandyrý engizilmek, elektrondyq densaýlyq pasportyn 2020 jylǵa deiin 100 paiyz qamtý josparlaryńyzda bar. Taǵy qandai mańyzdy jobalardy qolǵa aldyńyzdar?
- Biz de kóptegen jobalar bar. Onyń eń negizgi baǵyty – elektrondy densaýlyq tólqujatyn respýblikalyq deńgeide iske asyrý. Ekinshi maqsat – dárigerdiń kórsetken qyzmetin baǵalaý. Bul degenimiz – azamatqa qyzmet kórsetilgennen keiin oǵan habarlama keledi. Osyǵan sáikes, azamat ózine qyzmet kórsetken mamannyń qyzmet sapasyn baǵalaidy. Nátijesinde, biz dáriger qyzmetiniń adamǵa jetkendigin bilemiz, onyń sapasyn qalai arttyrý kerektigin taldaýǵa múmkindik alamyz. Máselen, emhana eskirgen bolýy múmkin nemese dáriger kásibi turǵydan tómen bolýy múmkin. Osynyń barlyǵy baǵalaý qyzmetiniń arqasynda anyqtalady. Eń bastysy – taldaý jumystary júrgiziledi. Nátijesinde, aýrýdyń asqynýyna dárigerdiń áser etken, etpegenin bilemiz. Bul máselege dárigerdiń nashar qyzmet etýi sebep bolsa, ony qaitadan oqytamyz, jalaqysyn tómendetemiz. Al, kerisinshe jaqsy baǵalar alyp otyrǵan dáriger bolsa ailyǵyn kóteremiz. Mine, osynyń arqasynda bizdiń dárigerlerde «azamattarǵa jaqsy qyzmet kórsetý kerek» degen motivatsiia paida bolady.
- Jaqynda densaýlyq saqtaý salasyna bailanysty zań qaitadan jańartyldy. Nelikten jańartyldy? Álde keibir máseleler sheshimin tappady ma?
- Densaýlyq saqtaý salasyndaǵy qyzmetkerlerdiń eńbekaqylaryn qalai kóteremiz, azamattardyń óz densaýlyǵyna jaýapkershilikpen qaraýyn qalai kúsheitemiz degen maqsatta zańǵa birqatar jańashyldyqtar engizdik. Al, osy máseleler zańda qarastyrylmasa biz dárigerdiń jalaqysyn qalai kóteremiz? Bári zańdyq turǵydan bolýy shart. Sondai-aq, el turǵyndary meditsinalyq tekseristen jii ótkenin qalaimyz. Osynyń barlyǵyn zańdy jolmen retteý úshin ony qaita jańǵyrtý qajet boldy. Atalǵan máseleler buryńǵy zańda joq bolatyn. Qazir biz zańnyń jańa nusqasyn azamattardyń tanysýy úshin iske qostyq. Osyǵan bailanysty azamattar óz usynystaryn bildirse ony qarastyratyn bolamyz.
- Siz Facebook paraqshańyzda elektrondy densaýlyq pasportyna sáikes, málimetterdi ashyq saqtaýǵa bailanysty azamattarǵa arnalǵan saýalnama júrgizipsiz. Osy jóninde aita ketseńiz?
- Konstitýtsiia boiynsha ár azamat óziniń málimetteri týraly aqparatty jaýyp tastaýǵa quqyly. Eger de jaýyp tastasa meditsinalyq tólqujatty júie de, dáriger de kóre almaidy. Qaýipsizdik saqtalady. Al, meniń Facebook paraqshamdaǵy saýalnamanyń qorytyndysy boiynsha kóptegen adamdar ashyqtyqty qoldap otyr. Iaǵni, málimetter jabyq bolsa nashar qyzmet kórsetiletinin túsinedi.
- Iá, rasynda adamǵa kenetten bir jaǵdai bolyp qalsa dáriger málimetter bazasyna qalai kiredi, qalai qol ushyn sozady? Biraq, keibir adamdar túsinbei jatyr. Bul bizdiń jeke qaýipsizdigimizge bas suǵýshylyq degendei oilaryn bildirip jatyr. Osyǵan qalai jaýap beresiz?
- Ol tek qana mentalitetke bailanysty. Qazir jaýyp tastaýǵa múmkindik bar. Biraq, erteńgi kúni meditsinalyq mekemege keletin bolsa sapaly qyzmet ala almai qalýy yqtimal. Jalpy munyń saldary nashar bolýy múmkin.
- Jalpy IT salacy halyqqa, el men jerge paidasy tietin aýqymdy sala. Ózińizdiń mol tájiribeńiz bar. Artyńyzdan kele jatqan IT-mamandarǵa qandai keńes beresiz? Bolashaqta osy salaǵa jastardy tartý úshin ne isteý kerek?
- Bul salada aitarlyqtai tabys joq. Biraq eń bastysy – kez kelgen azamattyń óz densaýlyǵy bar, týys-týǵandary bar. Iaǵni, atalǵan sala barlyq adamǵa qatysty. Eger jas talanttar jańa jobany taýyp, iske qosatyn bolsa bul ulttyń saýlyǵyna, óz densaýlyǵyna, týys-týǵandarynyń saýlyǵyna úlken áser etedi. Meniń eń basty motivatsiiam osy. Qazaqtyń balasy bolǵandyqtan elge qyzmet etken jón.
- Er – el úshin týady deisiz ǵoi?
- Árine, árine! Kópke paidasyn tigizý qajet dep oilaimyn.
- Ashyq áńgimeńizge rahmet!
Áńgimelesken Nazerke Erkinqyzy
