2020 jyldyń qańtar aiynan bastap «Pedagog mártebesi týraly» Zań kúshine endi. Qujat 21 baptan turady jáne ol muǵalimderdiń quqyǵyn qorǵaý, olardy áleýmettik qoldaýǵa baǵyttalǵan. Zańda ustazdardyń eńbekaqysyn kóterý, pedagogtiń kásibi quziretine kirmeitin mindetter júktegeni úshin aiyppul salý, tálimgerlik úshin qosymsha aqy tóleý syndy jeńildikter men qoldaýlar qarastyrylǵan.
Atalǵan zań aiasyndaǵy jańashyldyqtar jaiynda tolyǵyraq PrimeMinister.kz-ke bergen suhbatynda QR bilim jáne ǵylym vitse-ministri Sholpan Tańatqyzy Karinova aityp berdi, dep habarlaidy "Ult aqparat".
— Jańa Zańnyń normalary qazaqstandyq pedagogtar úshin qandai ózgerister ákeledi? Pedagog mártebesi týraly Zańnyń muǵalimderdiń mártebesin kóterýde mańyzy qandai bolmaq?
—Birinshiden, qabyldanǵan Zań pedagogtiń qoǵamdaǵy biik mártebesin aiqyndap berdi. Ekinshiden, onyń quqyqtaryn, áleýmettik kepildikteri men shekteýlerin, mindettemeleri men jaýapkershiligin belgiledi. Zańda «pedagog» túsinigi berildi. Zań normalary mektepke deiingi, orta, kásiptik jáne tehnikalyq bilim berý, qosymsha bilim berý, mamandandyrylǵan, arnaiy bilim berý uiymdarynyń, ádistemelik kabinetterdiń pedagogterine qatysty talaptardy qamtidy.
— Zańda pedagogikalyq etika máselesinde qandai jańashyldyqtar qarastyrylǵan jáne bul muǵalimderdiń jumysyna qalai áser etedi?
—Pedagogikalyq etika – barlyq bilim salasy qyzmetkerleri úshin óte qajetti norma. Pedagogikalyq ádep normasy buǵan deiin de boldy. Al atalǵan Zań sheńberinde pedagogikalyq ádep keńesi árbir bilim mekemesinde qurylatyn bolady. Bul – ustazdyń quqyǵyn qorǵaýǵa baǵyttalǵan alqaly organ. Aldaǵy ýaqyta osy alqaly keńestiń tártibin retteitin zańnan tómengi buiryq qabyldanady.
— Zań baptarynyń biri muǵalimderdi materialdyq yntalandyrýǵa arnalǵan. 2020 jyldan bastap muǵalimder qandai tólemder men jeńildikter ala alady? Áleýmettik kepildikter barlyq sanattaǵy pedagogter úshin qarastyrylǵan ba?
— Ózderińizge belgili, biylǵy pedagog qyzmetkerlerdiń respýblikalyq tamyz keńesinde Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev muǵalimderdiń jalaqysyn aldaǵy tórt jylda eki esege ósirýdi tapsyrdy. Osyǵan bailanysty 2020 jyldyń qańtar aiynan bastap barlyq pedagogtiń eńbekaqysy 25%-ǵa kóbeitildi. Sondai-aq aldaǵy oqý jylynyń 1 qyrkúieginen bastap tálimgerlik úshin 10 AEK kóleminde qosymsha ústemaqy tólenetin bolady. Budan ózge Zań aiasynda magistr dárejesi úshin de qosymsha aqy tóleý qarastyrylǵan. Búgingi kúni bilim berý mekemelerinde 7000-nan asa magistr dárejesi bar maman jumys isteýde. Tálimgerlik jáne magistr dárejesine qosylatyn ústemaqy ai saiyn tólenetin áleýmettik kepildikter qataryna jatady. Bul – pedagog mamandardyń áleýetin arttyrýǵa baǵyttalǵan shara.
Aita ketetin jait, áleýmettik kepildikter qatarynda pedagog dárejesine teńestirilgen tulǵalardyń barlyǵynyń da eńbek demalysynyń kezeńi 56 kúnge uzartyldy. Bul 100 myńnan asa pedagogti qamtidy. Osyǵan deiingi ýaqytta balabaqshalarda nemese qosymsha bilim berý mekemelerinde jumys isteitin pedagogterdiń eńbek demalysy 42 kúndi qurasa, qazir mektep muǵalimderiniń demalys kúnimen teńestirilip, 56 kún bolyp belgilendi. Sonymen qatar eńbek demalysyna shyqan kezde tólenetin bir laýazymdyq jalaqy kólemindegi saýyqtyrý járdemaqysy saqtalady.
Sonymen qatar ustazdardyń dápter tekserýi men synyp jetekshiligi úshin tólenetin aqyny eki ese ósirý qarastyrylǵan. Bul aldymyzdaǵy jańa oqý jylynan bastap tólenetin bolady.
— Pedagogtardy turǵyn úimen qamtamasyz etý máselesinde ózgerister bola ma? Olarǵa turǵyn úidi jeńildikpen alý múmkindigi berile me?
— Árine, múmkindik bar. QR zańnamalarynda kórsetilgen tártipte qyzmettik úi alý, jataqhanalardan oryn berý qarastyrylǵan.
— Aýyldyq eldi mekenderde qyzmet etetin pedagogterge zań aiasynda qandai áleýmettik qoldaý sharalary qarastyrylǵan?
— Aýyldyq jerde turatyn jáne jumys isteitin pedagogke jergilikti ókildi organdardyń sheshimi boiynsha pedagogikalyq qyzmetti qala jaǵdaiynda júzege asyratyn pedagogterdiń stavkasymen salystyrǵanda 25%-dan kem emes kólemdegi jalaqy men tariftik mólsherleme qarastyrylǵan. Bul aýyldyq bilim mekemelerinde qyzmet etetin barlyq pedagog mamandarǵa qatysty. «Diplommen – aýylǵa» baǵdarlamasy aiasynda da pedagogter qajetti áleýmettik kepildiktermen qamtamasyz etiledi. Biylǵy oqý jylynyń ózinde on myńnan asa jas maman jumysqa ornalasty. Osy kategoriiadaǵy muǵalimder úshin bul Úkimet tarapynan berilip otyrǵan qoldaý.
— Jańa Zań pedagogter úshin motivatsiialyq sipatqa ie. Mysaly, halyqaralyq olimpiadanyń jeńimpazyn nemese júldegerin daiyndaǵan pedagog syiaqy alady. Mundai jańashyldyq oqýshylardyń bilim deńgeiin arttyrýǵa yqpalyn tigize me?
— Eskere ketetin bir jait, qazirgi ýaqytta olimpiadalarǵa, ǵylymi jobalardy qorǵaýǵa oqýshylardyń qyzyǵýshylyǵy joǵary, sáikesinshe, qatysýshylar da kóp. Respýblikalyq, halyqaralyq olimpiadalar boiynsha ýákiletti organ — QR Bilim jáne ǵylym ministrliginiń tizbesi jasalǵan. Osy tizbede olimpiada jeńimpazdaryn daiyndaǵan muǵalimderge ár mekemeniń ishindegi únemdelgen qarajat esebinen 300 AEK kóleminde ústemaqy tóleý qarastyrylǵan. Bul elimizde daryndy balalardy qoldaý, talanttardy tanytýǵa septigin tigizedi dep bilemiz. Eskerý kerek, olimpiadalyq jumystarǵa qatystyrý tek qana bilim berý standarttaryna ǵana sai emes, standarttan tys, odan joǵary turǵan talaptarǵa sáikes keletin balalardy daiyndaý bolyp sanalady. Sondyqtan atalǵan baǵytta ustazdardyń eńbegi zor.
— Muǵalimder pedagogikalyq kadrlardyń biliktiligin arttyrý jáne qaita daiarlaý kýrstarynan qaida jáne qanshalyqty jii óte alady?
— Pedagog bes jylda keminde bir ret biliktiligin arttyrýǵa quqyly. Pedagogtiń biliktiligin arttyrý maqsatynda qosymsha bilim berý baǵdarlamalary boiynsha biliktilikti arttyrý kýrstarynda oqý bir ýaqytta jáne úzdiksiz, sondai-aq kezeń-kezeńmen, onyń ishinde jekelegen baǵyttardy, sabaqtardy, pánderdi (modýlderdi) meńgerý arqyly júzege asyryla alady. Mysaly, birinshi rette pedagog óz páni boiynsha kýrstyq daiarlaýdan ótetin bolsa, kelesi joly tárbie jumysyna bailanysty, odan keiin jeke tulǵa retinde damý, psihologiialyq damý kýrstarynan ótýge múmkindigi bar. Bul muǵalimniń búgingi qoǵamnyń talabyna sai, jan-jaqty damýyna, pedagogikalyq sheberligin arttyrýǵa septigin tigizedi dep bilemiz.
Al pedagogikalyq qaita daiarlaý pedagogikalyq mamandyǵy joq, biraq osy salada jumys istei alatyn qyzmetkerler úshin qarastyrylǵan. Sondyqtan naqty pedagogikalyq bilimi joq mamandar bolatyn bolsa, olar tiisti deńgeidegi qaita daiarlaý kýrstarynan ótip, tiisti kredit sanyn alyp, odan keiin osy mamandyq boiynsha qyzmet etýine bolady. Eskererlik jait, bizde pedagogter tapshylyǵy bar. Biylǵy oqý jylynda bes myńǵa jýyq maman tapshylyǵy bolyp, jańa oqý jylynda joǵary jáne kásibi tehnikalyq bilim mekemelerinen pedagog mamandyǵyn alyp shyqqan jas mamandar jumysqa tartyldy. Bul – jyl saiyn qaitalanatyn úrdis. Sondyqtan osy máseleni sheshýde qaita daiarlaý kýrstary mańyzdy ról atqarady dep esepteimiz.
— Zań aiasynda pedagogterdiń biliktilik sanatyna bailanysty qandai jańashyldyq bar?
— 2018 jyly Elbasy N. Nazarbaevtyń tapsyrmasymen biryńǵai júie jasaldy. Osy ýaqytqa deiin tek qana mektepterde jumys isteitin muǵalimderge biliktilik sanatyna bailanysty 30%-dan 50%-ǵa deiin ústemaqy tólenetin. Al jańa Zań boiynsha qazirgi kúni mektepke deiingi bilim mekemelerinde, qosymsha bilim beretin mekemelerde jáne kásibi-tehnikalyq bilim berý mekemelerinde jumys isteitin pedagogter úshin de sanatyna bailanysty biliktiligin arttyrý qarastyrylǵan. Osy boiynsha búgingi kúni tártiptemeni, erejeni bekitý jumysy júrgizilip jatyr. Aldaǵy naýryz aiynan bastap barlyq sanattaǵy muǵalimder attestattaýdan ótetin bolady. Aldymyzdaǵy oqý jylynda, iaǵni 2020 jyldyń qyrkúieginen bastap ózderine tiisti ústemaqyny alatyn bolady. Ekinshiden, osy Zań aiasynda basqarý jumysyndaǵy pedagogterge, iaǵni bilim berý mekemeleriniń direktorlary men orynbasarlary úshin úlken kepildikter qarastyrylǵan. Osyǵan deiin bul sanattaǵy pedagogterdiń jalaqysy tómen bolyp keldi. Qazirgi ýaqytta elimizde 7000-nan asa mektep, 827 kolledj jáne 10 myńnan asa mektepke deiingi bilim beretin mekeme men balabaqsha jumys isteidi. Solardyń barlyǵynyń da basshylary attestattaýdan ótip, eńbekaqylaryn 30%-dan 50%-ǵa deiin kóterý múmkindigi bar. Aldaǵy oqý jylynda atalǵan sanattaǵy pedagogterdiń de eńbekaqysy kóteriletin bolady. Mektep basshysynyń da, orynbasarynyń da eńbekaqysy bilim berý uiymyndaǵy bilim sapasynyń artýy, oqýshylardyń tártibi, pedagogikalyq ujymnyń jetistikteri siiaqty kriteriilerge bailanysty bolady.
— Mektep muǵalimderiniń aptalyq oqý júktemesin 18 saǵattan 16 saǵatqa deiin tómendetý – búkil pedagogikalyq qoǵamdastyq úshin asa mańyzdy. Osy jańashyldyqqa bailanysty bilim berý júiesi qalai ózgerýi múmkin?
— 2018 jylǵy Joldaýynda Elbasy N. Nazarbaev bilim berý uiymdaryndaǵy qyzmetkerlerdi yntalandyrý, olardyń júktemesin azaitý, tosyn tekserýlerden qorǵaýǵa qatysty tapsyrmalar berdi. Osy oraida jańa Zań aiasynda 2021 jyldan bastap jalpy orta bilim beretin mektepterdegi pedagogterdiń oqý júktemesin 18 saǵattan 16 saǵatqa deiin tómendetý qarastyryldy. Bul jalpy bilim berý standartyna, tiptik oqý josparyna jáne oqý baǵdarlamasyna sai norma jáne muǵalimniń shyǵarmashylyqpen ainalysýyna, oqýshylarmen jeke jumys isteýine múmkindik beredi. Qazirgi kúni bul baǵyt boiynsha jumystar jalǵasýda. Aldaǵy ýaqytta beiindi ministrlik naqty ereje qabyldaityn bolady.
— Pedagogti onyń kásibi mindetterine bailanysty emes jumys túrlerine tartýǵa jol bermeý boiynsha qandai sharalar qoldanylatyn bolady?
— Biz muǵalimniń mártebesi týraly aityp otyrǵan jaǵdaida onyń negizgi maqsaty, fýnktsionaldyq mindeti oqýshyǵa bilim men tárbie berý ekendigin umytpaýǵa tiistimiz. Sondyqtan muǵalim óziniń kásibi fýnktsiialarymen tiisti deńgeide ainalysý úshin Zań aiasynda belgili bir norma qarastyrylǵan. Aldaǵy ýaqytta muǵalimdi onyń kásibi mindetterine bailanysty emes jumys túrlerine tartqany úshin aiyppul salynatyn bolady. Bul – qoǵamda oryn alǵan jaittarǵa bailanysty muǵalimderdiń suraýy boiynsha qarastyrylǵan másele. Bul pedagogtiń jumysyn ári qarai retteýge, jumys sapasyn arttyrýǵa múmkindik beredi degen oidamyz.
— 2020 jyly barlyq qala mektepterinde jan basyna shaqqandaǵy qarjylandyrý engizilýde. Ol orta bilim sapasyna qalai áser etedi? Bul júie qandai problemalyq máselelerdi sheshe alady?
— Jan basyna shaqqandaǵy qarjylandyrý normasy bilim berýdiń árbir deńgeiinde qarastyrylǵan. Bul júie búgingi kúnge deiin mektepke deiingi bilim berý mekemelerinde ǵana boldy. Ótken jyldan bastap orta bilim berý mekemelerinde de engizildi. Bul norma ár mekteptiń ózine bólingen tiisti qarajaty esebinen únemdeý, qarjyny qajetti jaǵdaiǵa jumsaý boiynsha úlken kepildikter beredi. Sondai-aq ol mekteptiń materialdyq-tehnikalyq bazasyn jaqsartýdy, qyzmetkerlerge qandai da bir jetistikteri úshin qosymsha ústemaqy belgileýdi kózdeidi. Búgingi kúni 400-den asa memlekettik jáne 80 jekemenshik bilim mekemelerinde jan basyna shaqqandaǵy qarjylandyrý engizilgen.
— Zań aiasyndaǵy jańashyldyqtardy júzege asyrýda biýdjetten qansha qarajat bólinedi?
— Bilim men ǵylymdy damytýdyń 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy bekitildi. Damý baǵdarlamasyna arnalǵan qujat boiynsha bilim salasyna 11,5 trln teńge qarastyrylǵan.
