Foto: okg.kz
Bizde óz-ózin aqtamaǵan jobalar az emes. Sonyń biri – halqynyń sany az óńirlerge qarai ishki kóshi-qon saiasatyn júrgize otyryp, jabylyp qalǵaly turǵan aýyldarǵa jan bitirý. Bul bastamanyń qolǵa alynǵanyna biraz jyl boldy. Biraq, shyndyǵyn aitý kerek, nátije kóńil tolarlyqtai emes.
Taiaýda «Egemen Qazaqstan» gazetinde osy máselege bailanysty kólemdi maqala jaryq kórdi. Belgili jýrnalist Joldybai Bazardyń qalamynan týǵan dúniede elimizdegi ishki kóshi-qon salasyna qatysty másele egjei-tegjeili qamtylǵan. Avtordyń aitýynsha, bul máselege búgin-erteń nazar aýdaryp, basqasha áreket etpesek, qazirgi baǵytymyzdyń aqyry qurdymǵa ketip barady. «Ishki kóshi-qon, ýrbanizatsiia salasyndaǵy qalyptasqan ahýaldyń qoǵamdy alańdatyp otyrǵany Úkimetti naqty sharalar qabyldaýǵa itermeleýi tiis. Óitkeni, atalǵan másele ulttyq qaýipsizdikke, eldiń áleýmettik damýyna, halyq turmysynyń jaqsarýyna, mádeni-rýhani ómirine tikelei teris áser etedi. Bul keri áserdiń saldary ýaqyt óte ulǵaia tússe, odan paida bolǵan qiyndyqtardy tezge salý tym qymbatqa túsedi» degen jýrnalist aýyl halqynyń qalalarǵa, ásirese iri megapolisterge kóshý úderisi úzdiksiz jalǵasa berse, qala turǵyndarynyń sany aýyldaǵylardan edáýir artyp, onyń sońy túrli keleńsizdikterge uryndyratynyna alańdaidy. «Qala halqynyń sany tabiǵi jolmen emes, aýyldyqtar esebinen ósýi ekonomikaǵa, qoǵamdyq kóńil-kúige ońai timeidi. Bul ainalyp kelgende, birinshi kezekte áleýmettik qaishylyqtardyń, qylmystyq oqiǵalardyń kóbeiýine ákeledi, tipti saiasi turaqsyzdyqtyń týyndaýyna jol ashady. Elimizdegi eń úlken ýrbanizatsiia ortalyǵy sanalatyn Almaty qalasyndaǵy buǵan deiin bolǵan jaǵdaiattardy eske túsireiik. «Shańyraq», «Baqai» oqiǵalary, «Qalqamandaǵy» jer daýy bizge oi salýǵa tiis. Tek Almaty shahary emes, Astana, Shymkent, Taraz, Túrkistan jáne basqa da qalalardyń shetki aýdandaryndaǵy nemese aýyldan kelýshiler esebinen ulǵaia túsken, qalamen ulasyp jatqan eldi mekenderdiń máseleleri, ondaǵy infraqurylymnyń nasharlyǵy nemese joqtyǵy jergilikti biliktiń áreketsizdiginiń kórinisi tárizdi. Munyń barlyǵy – qoǵamdyq kóńil-kúidi buzatyn, atqarýshy bilikke degen senimdi azaityp, ókpe-renishti arttyratyn dúnieler. Buǵan qosa qalalarǵa ózge óńirlerden kóship kelgenderdi baspanamen, jumyspen qamtý mindetin eshkim moinyna alǵan emes. Tek ár azamat óz qotyryn ózi qasyp, óz arbasyn ózi súirep júrip jatyr. Bir kúni qotyry asqynyp, súirep júrgen arbasy synsa, sharasyzdyq ony kóshege alyp shyǵady. Ol jalǵyz emes, árine. Mine, saiasi turaqsyzdyqtyń «kózi» osylai ashylady».
Iá, muny búgingi qoǵamdaǵy «biteý jara» deýge bolady. Máseleni túbegeili sheshýdiń ornyna sylap-sipap, jaranyń betin tańýmen ǵana shektelip kelemiz. Ózegi alynbaǵan soń ol bir kúni jarylatyny belgili. Elimizdiń soltústik óńirlerine halyqty kóshirý saiasaty da eriksiz osy oilarǵa jeteleidi. Jiyrma jylǵa jýyqtap qalǵan shyǵar, qazynadan qyrýar qarjy bólý arqyly jylyna qanshama kvota bólemiz. El arasynda úgit-nasihat júrgizip, ondaǵan, tipten júzdegen otbasyn kóshirip te bardyq. Biraq, solardyń qanshasy turaqtap qaldy? Ózimiz biletin otbasylardyń bir-ekeýi qaityp keldi. Qalǵandary da aýylyna qarap alańdap kún sanap júr. Kóbiniń aitatyny – «azdap jaǵdaiymdy jasap alǵan soń aýylǵa qaita baramyn» degenge saiady. Maqala avtory bul máseleniń de oń nátije bermeitinin aita kele, qazynanyń aqshasyn júiesiz jobaǵa shasha bergenshe basqa joldaryn qarastyrýdy usynady. «Aýyldardan qalalarǵa nápaqa izdep kelýshilerdiń kóshin soltústik óńirlerge burǵanymyz durys. Biraq, ol búgingidei bei-bereket emes, júieli, nátijeli bolýy tiis. Aldymen atalǵan baǵytta Prezidenttiń jáne azamattyq qoǵamnyń tikelei birlesken baqylaýynda bolatyn memlekettik iri bir joba qolǵa alynýǵa tiis.
Osy joba aiasynda, birinshiden, soltústik óńirlerdegi bos jatqan jáne iesi bar, biraq, uzaq jyldar igerilmei kelgen jerlerdi ǵaryshtyq monitoring júrgizý arqyly túgeldep, olardy memleket menshigine qaitaryp, sol aimaqtardy uzaq jyldarǵa jalǵa berý quqymen otandyq básekege qabiletti fermerlerge, qurylymdarǵa berý qajet. Bul jerde «mundai fermerler men qurylymdar kókten túspese qaidan tabylady?» degen zańdy suraq týyndaidy. Buǵan jaýap berý qiyn emes. Aldymen memlekettiń barynsha qoldaýymen jergilikti fermerlerdi, qojalyqtardy tirek qurylymdarǵa ainaldyryp, buǵan qosymsha ońtústik óńirlerden aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy irisi bar, shaǵyny bar, jumys isteýge múmkindigi mol qurylymdardy memleket tarapynan barynsha qoldaý kórsete otyryp tartý qajet. Osyndai joldarmen soltústik óńirlerde mal, egin sharýashylyǵyna qatysty iri aýyl sharýashylyǵy korporatsiialarynyń paida bolýyn, olardyń kóbeiýin qamtamasyz etý mańyzdy.
Bul qurylymdarǵa memleket tarapynan mynadai naqty kómekter kórsetilýi kerek:
– úkimet importqa qoldaý kórsetýden tyiylyp, eksportqa oń kózqaras qalyptastyra otyryp, soltústik óńirlerdegi otandyq barlyq sharýalardyń ónimin laiyqty baǵaǵa ótkizý úshin ishki jáne syrtqy naryqtyq alań daiyndap berý nemese ónimderdi ótkizýde mańyzdy mindettemelerdi moinyna alý;
– salyqtyń eń az mólsherin belgileý;
– memlekettiń investitsiialyq saiasatyn atalǵan baǵytqa burý;
– joba sheńberinde atqarylatyn barlyq jumystardy materialdyq turǵyda qamtamasyz etýde tek qana otandyq óndirýshilerdiń áleýetin tolyq ári tiimdi paidalanyp, olardyń shyǵarǵan ónimderin (ásirese, aýyl sharýashylyǵy tehnikalary, qurylys materialdary, t.b.) paidalanýǵa basymdyq berý;
– janar-jaǵarmai, tehnikalarǵa qajetti bólshekterge jumsalatyn qarjynyń 60-70 paiyzyn respýblikalyq jáne jergilikti biýdjet esebinen tólep berý;
– atalǵan qurylymdarda jumys isteitin eńbekkerlerge munai, basqa da qazba bailyq óndirý salasynda eńbek etetin azamattardyń jalaqysymen salystyrǵanda edáýir joǵary aqy tóleý, onyń 50-60 paiyzyn respýblikalyq jáne jergilikti biýdjet esebinen óteý;
– óńirde tirek sharýashylyqtar ornalasqan mańnan laiyqty oryndar belgilenip, eńbek etýge barǵan jumysshylar men olardyń otbasy músheleri úshin sol jerlerge zamanaýi infraqurylym qurylyp, sapaly bilimmen, dárigerlik kómekpen, turǵyndar sanyna qarai áleýmettik nysandarmen, internetpen, sondai- aq, ortalyqtandyrylǵan sý, jaryq, jylý júielerimen qamtylǵan eldi mekenderdiń qazyǵyn qaǵý;
– jergilikti halyqtyń ózge óńirlermen qatynas qajettigin óteý úshin qurlyq jáne áýe joldarymen qamtamasyz etý qajet.
Bul qadamdar jerasty bailyǵyna ábden senip qalǵan memleketimizde bolashaqta ekonomikamyzdyń negizgi draiveri aýyl sharýashylyǵy bolýyna jol ashady. Sonda soltústik óńirlerdi ýaqyt talabyna sai igerý, ony táýelsiz elimizdiń igiligine ainaldyrý ári ult qaýipsizdigin qorǵaý baǵytynda naqty, ózin-ózi aqtaityn qadam bolar edi.
Iá, soltústik óńirlerdi osylaisha igerý kóp shyǵyndy talap etedi deýshiler tabylar. Olarǵa aitarymyz, eger biz ataǵan baǵyttarda memleket júieli jumystar júrgizse, ketken shyǵyn az ǵana ýaqyttyń ishinde óteledi. Keibir elder daǵdarystyń ózinen paida taýyp, ysylyp, serpin alyp shyǵyp jatatyny siiaqty, atalǵan joba Qazaqstandy jerasty qazba bailyqtaryna táýeldilikten qutqarady.
Ekinshiden, soltústik óńirlerdi, ásirese, shekara mańy aimaqtaryn elge toltyrý, ony ekonomikalyq turǵyda igerý, oǵan barsha qazaqstandyqtardy tartý isine aqparattyq qoldaý jumystaryna mańyz berý qajet.
Úshinshiden, jobaǵa qatysýǵa sheteldegi qandastarymyzdy arnaiy jeńildik pen tiimdi sharttar usyna otyryp tartýǵa, sondai-aq, ózge elge jumys izdep ketken otandastarymyzdy shaqyrýǵa basa nazar aýdarý kerek.
Tórtinshiden, atalǵan jobaǵa reiderlik, biýrokratiialyq, korrýptsiialyq kedergilerdi túbegeili jolatpaý, barlyq jumystyń barysy týraly derekterdiń ashyqtyǵy men qoljetimdiligin qamtamasyz etý asa mańyzdy.
Besinshiden, soltústik óńirlerge tek qana aýyl sharýashylyǵyna qatysty ǵana emes, rýhaniiat, ǵylym, zamanaýi tehnologiialar jáne taǵy basqa da salalar boiynsha iri jobalardy júzege asyrý ózekti. Óitkeni, mundaǵy halyq, olardyń urpaǵy tek aýyl sharýashylyǵymen ǵana emes, ómirdiń basqa salalarynda da qyzmet etýge quqyǵy bar. Olar bul quqyǵyn jergilikti jerlerde paidalana alýǵa tiis.
Altynshydan, qazba bailyqqa telmirip, jerdiń astyna kóz súze bermei, jerdiń ústindegi bailyqty yqtiiattap alýǵa umtyldyratyn memlekettik ishki jáne syrtqy saiasat tujyrymdamasy jasalýy kerek. Bul saiasat Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa atalǵan salada tájiribesi mol, ultymyzǵa demografiialyq qaýip tóndire almaityn Batys Eýropa elderiniń kompaniialaryn tiimdi sharttarmen tartýǵa da múmkindik berýi qajet» deidi J.Bazar.
