فوتو: okg.kz
بٸزدە ٶز-ٶزٸن اقتاماعان جوبالار از ەمەس. سونىڭ بٸرٸ – حالقىنىڭ سانى از ٶڭٸرلەرگە قاراي ٸشكٸ كٶشٸ-قون ساياساتىن جٷرگٸزە وتىرىپ, جابىلىپ قالعالى تۇرعان اۋىلدارعا جان بٸتٸرۋ. بۇل باستامانىڭ قولعا الىنعانىنا بٸراز جىل بولدى. بٸراق, شىندىعىن ايتۋ كەرەك, نەتيجە كٶڭٸل تولارلىقتاي ەمەس.
تاياۋدا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸندە وسى مەسەلەگە بايلانىستى كٶلەمدٸ ماقالا جارىق كٶردٸ. بەلگٸلٸ جۋرناليست جولدىباي بازاردىڭ قالامىنان تۋعان دٷنيەدە ەلٸمٸزدەگٸ ٸشكٸ كٶشٸ-قون سالاسىنا قاتىستى مەسەلە ەگجەي-تەگجەيلٸ قامتىلعان. اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, بۇل مەسەلەگە بٷگٸن-ەرتەڭ نازار اۋدارىپ, باسقاشا ەرەكەت ەتپەسەك, قازٸرگٸ باعىتىمىزدىڭ اقىرى قۇردىمعا كەتٸپ بارادى. «ٸشكٸ كٶشٸ-قون, ۋربانيزاتسييا سالاسىنداعى قالىپتاسقان احۋالدىڭ قوعامدى الاڭداتىپ وتىرعانى ٷكٸمەتتٸ ناقتى شارالار قابىلداۋعا يتەرمەلەۋٸ تيٸس. ٶيتكەنٸ, اتالعان مەسەلە ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸككە, ەلدٸڭ ەلەۋمەتتٸك دامۋىنا, حالىق تۇرمىسىنىڭ جاقسارۋىنا, مەدەني-رۋحاني ٶمٸرٸنە تٸكەلەي تەرٸس ەسەر ەتەدٸ. بۇل كەرٸ ەسەردٸڭ سالدارى ۋاقىت ٶتە ۇلعايا تٷسسە, ودان پايدا بولعان قيىندىقتاردى تەزگە سالۋ تىم قىمباتقا تٷسەدٸ» دەگەن جۋرناليست اۋىل حالقىنىڭ قالالارعا, ەسٸرەسە ٸرٸ مەگاپوليستەرگە كٶشۋ ٷدەرٸسٸ ٷزدٸكسٸز جالعاسا بەرسە, قالا تۇرعىندارىنىڭ سانى اۋىلداعىلاردان ەدەۋٸر ارتىپ, ونىڭ سوڭى تٷرلٸ كەلەڭسٸزدٸكتەرگە ۇرىندىراتىنىنا الاڭدايدى. «قالا حالقىنىڭ سانى تابيعي جولمەن ەمەس, اۋىلدىقتار ەسەبٸنەن ٶسۋٸ ەكونوميكاعا, قوعامدىق كٶڭٸل-كٷيگە وڭاي تيمەيدٸ. بۇل اينالىپ كەلگەندە, بٸرٸنشٸ كەزەكتە ەلەۋمەتتٸك قايشىلىقتاردىڭ, قىلمىستىق وقيعالاردىڭ كٶبەيۋٸنە ەكەلەدٸ, تٸپتٸ ساياسي تۇراقسىزدىقتىڭ تۋىنداۋىنا جول اشادى. ەلٸمٸزدەگٸ ەڭ ٷلكەن ۋربانيزاتسييا ورتالىعى سانالاتىن الماتى قالاسىنداعى بۇعان دەيٸن بولعان جاعداياتتاردى ەسكە تٷسٸرەيٸك. «شاڭىراق», «باقاي» وقيعالارى, «قالقامانداعى» جەر داۋى بٸزگە وي سالۋعا تيٸس. تەك الماتى شاھارى ەمەس, استانا, شىمكەنت, تاراز, تٷركٸستان جەنە باسقا دا قالالاردىڭ شەتكٸ اۋداندارىنداعى نەمەسە اۋىلدان كەلۋشٸلەر ەسەبٸنەن ۇلعايا تٷسكەن, قالامەن ۇلاسىپ جاتقان ەلدٸ مەكەندەردٸڭ مەسەلەلەرٸ, ونداعى ينفراقۇرىلىمنىڭ ناشارلىعى نەمەسە جوقتىعى جەرگٸلٸكتٸ بيلٸكتٸڭ ەرەكەتسٸزدٸگٸنٸڭ كٶرٸنٸسٸ تەرٸزدٸ. مۇنىڭ بارلىعى – قوعامدىق كٶڭٸل-كٷيدٸ بۇزاتىن, اتقارۋشى بيلٸككە دەگەن سەنٸمدٸ ازايتىپ, ٶكپە-رەنٸشتٸ ارتتىراتىن دٷنيەلەر. بۇعان قوسا قالالارعا ٶزگە ٶڭٸرلەردەن كٶشٸپ كەلگەندەردٸ باسپانامەن, جۇمىسپەن قامتۋ مٸندەتٸن ەشكٸم موينىنا العان ەمەس. تەك ەر ازامات ٶز قوتىرىن ٶزٸ قاسىپ, ٶز ارباسىن ٶزٸ سٷيرەپ جٷرٸپ جاتىر. بٸر كٷنٸ قوتىرى اسقىنىپ, سٷيرەپ جٷرگەن ارباسى سىنسا, شاراسىزدىق ونى كٶشەگە الىپ شىعادى. ول جالعىز ەمەس, ەرينە. مٸنە, ساياسي تۇراقسىزدىقتىڭ «كٶزٸ» وسىلاي اشىلادى».
يە, مۇنى بٷگٸنگٸ قوعامداعى «بٸتەۋ جارا» دەۋگە بولادى. مەسەلەنٸ تٷبەگەيلٸ شەشۋدٸڭ ورنىنا سىلاپ-سيپاپ, جارانىڭ بەتٸن تاڭۋمەن عانا شەكتەلٸپ كەلەمٸز. ٶزەگٸ الىنباعان سوڭ ول بٸر كٷنٸ جارىلاتىنى بەلگٸلٸ. ەلٸمٸزدٸڭ سولتٷستٸك ٶڭٸرلەرٸنە حالىقتى كٶشٸرۋ ساياساتى دا ەرٸكسٸز وسى ويلارعا جەتەلەيدٸ. جيىرما جىلعا جۋىقتاپ قالعان شىعار, قازىنادان قىرۋار قارجى بٶلۋ ارقىلى جىلىنا قانشاما كۆوتا بٶلەمٸز. ەل اراسىندا ٷگٸت-ناسيحات جٷرگٸزٸپ, ونداعان, تٸپتەن جٷزدەگەن وتباسىن كٶشٸرٸپ تە باردىق. بٸراق, سولاردىڭ قانشاسى تۇراقتاپ قالدى? ٶزٸمٸز بٸلەتٸن وتباسىلاردىڭ بٸر-ەكەۋٸ قايتىپ كەلدٸ. قالعاندارى دا اۋىلىنا قاراپ الاڭداپ كٷن ساناپ جٷر. كٶبٸنٸڭ ايتاتىنى – «ازداپ جاعدايىمدى جاساپ العان سوڭ اۋىلعا قايتا بارامىن» دەگەنگە سايادى. ماقالا اۆتورى بۇل مەسەلەنٸڭ دە وڭ نەتيجە بەرمەيتٸنٸن ايتا كەلە, قازىنانىڭ اقشاسىن جٷيەسٸز جوباعا شاشا بەرگەنشە باسقا جولدارىن قاراستىرۋدى ۇسىنادى. «اۋىلداردان قالالارعا نەپاقا ٸزدەپ كەلۋشٸلەردٸڭ كٶشٸن سولتٷستٸك ٶڭٸرلەرگە بۇرعانىمىز دۇرىس. بٸراق, ول بٷگٸنگٸدەي بەي-بەرەكەت ەمەس, جٷيەلٸ, نەتيجەلٸ بولۋى تيٸس. الدىمەن اتالعان باعىتتا پرەزيدەنتتٸڭ جەنە ازاماتتىق قوعامنىڭ تٸكەلەي بٸرلەسكەن باقىلاۋىندا بولاتىن مەملەكەتتٸك ٸرٸ بٸر جوبا قولعا الىنۋعا تيٸس.
وسى جوبا اياسىندا, بٸرٸنشٸدەن, سولتٷستٸك ٶڭٸرلەردەگٸ بوس جاتقان جەنە يەسٸ بار, بٸراق, ۇزاق جىلدار يگەرٸلمەي كەلگەن جەرلەردٸ عارىشتىق مونيتورينگ جٷرگٸزۋ ارقىلى تٷگەلدەپ, ولاردى مەملەكەت مەنشٸگٸنە قايتارىپ, سول ايماقتاردى ۇزاق جىلدارعا جالعا بەرۋ قۇقىمەن وتاندىق بەسەكەگە قابٸلەتتٸ فەرمەرلەرگە, قۇرىلىمدارعا بەرۋ قاجەت. بۇل جەردە «مۇنداي فەرمەرلەر مەن قۇرىلىمدار كٶكتەن تٷسپەسە قايدان تابىلادى?» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. بۇعان جاۋاپ بەرۋ قيىن ەمەس. الدىمەن مەملەكەتتٸڭ بارىنشا قولداۋىمەن جەرگٸلٸكتٸ فەرمەرلەردٸ, قوجالىقتاردى تٸرەك قۇرىلىمدارعا اينالدىرىپ, بۇعان قوسىمشا وڭتٷستٸك ٶڭٸرلەردەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ٸرٸسٸ بار, شاعىنى بار, جۇمىس ٸستەۋگە مٷمكٸندٸگٸ مول قۇرىلىمداردى مەملەكەت تاراپىنان بارىنشا قولداۋ كٶرسەتە وتىرىپ تارتۋ قاجەت. وسىنداي جولدارمەن سولتٷستٸك ٶڭٸرلەردە مال, ەگٸن شارۋاشىلىعىنا قاتىستى ٸرٸ اۋىل شارۋاشىلىعى كورپوراتسييالارىنىڭ پايدا بولۋىن, ولاردىڭ كٶبەيۋٸن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى.
بۇل قۇرىلىمدارعا مەملەكەت تاراپىنان مىناداي ناقتى كٶمەكتەر كٶرسەتٸلۋٸ كەرەك:
– ٷكٸمەت يمپورتقا قولداۋ كٶرسەتۋدەن تىيىلىپ, ەكسپورتقا وڭ كٶزقاراس قالىپتاستىرا وتىرىپ, سولتٷستٸك ٶڭٸرلەردەگٸ وتاندىق بارلىق شارۋالاردىڭ ٶنٸمٸن لايىقتى باعاعا ٶتكٸزۋ ٷشٸن ٸشكٸ جەنە سىرتقى نارىقتىق الاڭ دايىنداپ بەرۋ نەمەسە ٶنٸمدەردٸ ٶتكٸزۋدە ماڭىزدى مٸندەتتەمەلەردٸ موينىنا الۋ;
– سالىقتىڭ ەڭ از مٶلشەرٸن بەلگٸلەۋ;
– مەملەكەتتٸڭ ينۆەستيتسييالىق ساياساتىن اتالعان باعىتقا بۇرۋ;
– جوبا شەڭبەرٸندە اتقارىلاتىن بارلىق جۇمىستاردى ماتەريالدىق تۇرعىدا قامتاماسىز ەتۋدە تەك قانا وتاندىق ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ ەلەۋەتٸن تولىق ەرٸ تيٸمدٸ پايدالانىپ, ولاردىڭ شىعارعان ٶنٸمدەرٸن (ەسٸرەسە, اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارى, قۇرىلىس ماتەريالدارى, ت.ب.) پايدالانۋعا باسىمدىق بەرۋ;
– جانار-جاعارماي, تەحنيكالارعا قاجەتتٸ بٶلشەكتەرگە جۇمسالاتىن قارجىنىڭ 60-70 پايىزىن رەسپۋبليكالىق جەنە جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەت ەسەبٸنەن تٶلەپ بەرۋ;
– اتالعان قۇرىلىمداردا جۇمىس ٸستەيتٸن ەڭبەككەرلەرگە مۇناي, باسقا دا قازبا بايلىق ٶندٸرۋ سالاسىندا ەڭبەك ەتەتٸن ازاماتتاردىڭ جالاقىسىمەن سالىستىرعاندا ەدەۋٸر جوعارى اقى تٶلەۋ, ونىڭ 50-60 پايىزىن رەسپۋبليكالىق جەنە جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەت ەسەبٸنەن ٶتەۋ;
– ٶڭٸردە تٸرەك شارۋاشىلىقتار ورنالاسقان ماڭنان لايىقتى ورىندار بەلگٸلەنٸپ, ەڭبەك ەتۋگە بارعان جۇمىسشىلار مەن ولاردىڭ وتباسى مٷشەلەرٸ ٷشٸن سول جەرلەرگە زاماناۋي ينفراقۇرىلىم قۇرىلىپ, ساپالى بٸلٸممەن, دەرٸگەرلٸك كٶمەكپەن, تۇرعىندار سانىنا قاراي ەلەۋمەتتٸك نىساندارمەن, ينتەرنەتپەن, سونداي- اق, ورتالىقتاندىرىلعان سۋ, جارىق, جىلۋ جٷيەلەرٸمەن قامتىلعان ەلدٸ مەكەندەردٸڭ قازىعىن قاعۋ;
– جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ ٶزگە ٶڭٸرلەرمەن قاتىناس قاجەتتٸگٸن ٶتەۋ ٷشٸن قۇرلىق جەنە ەۋە جولدارىمەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت.
بۇل قادامدار جەراستى بايلىعىنا ەبدەن سەنٸپ قالعان مەملەكەتٸمٸزدە بولاشاقتا ەكونوميكامىزدىڭ نەگٸزگٸ درايۆەرٸ اۋىل شارۋاشىلىعى بولۋىنا جول اشادى. سوندا سولتٷستٸك ٶڭٸرلەردٸ ۋاقىت تالابىنا ساي يگەرۋ, ونى تەۋەلسٸز ەلٸمٸزدٸڭ يگٸلٸگٸنە اينالدىرۋ ەرٸ ۇلت قاۋٸپسٸزدٸگٸن قورعاۋ باعىتىندا ناقتى, ٶزٸن-ٶزٸ اقتايتىن قادام بولار ەدٸ.
يە, سولتٷستٸك ٶڭٸرلەردٸ وسىلايشا يگەرۋ كٶپ شىعىندى تالاپ ەتەدٸ دەۋشٸلەر تابىلار. ولارعا ايتارىمىز, ەگەر بٸز اتاعان باعىتتاردا مەملەكەت جٷيەلٸ جۇمىستار جٷرگٸزسە, كەتكەن شىعىن از عانا ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە ٶتەلەدٸ. كەيبٸر ەلدەر داعدارىستىڭ ٶزٸنەن پايدا تاۋىپ, ىسىلىپ, سەرپٸن الىپ شىعىپ جاتاتىنى سيياقتى, اتالعان جوبا قازاقستاندى جەراستى قازبا بايلىقتارىنا تەۋەلدٸلٸكتەن قۇتقارادى.
ەكٸنشٸدەن, سولتٷستٸك ٶڭٸرلەردٸ, ەسٸرەسە, شەكارا ماڭى ايماقتارىن ەلگە تولتىرۋ, ونى ەكونوميكالىق تۇرعىدا يگەرۋ, وعان بارشا قازاقستاندىقتاردى تارتۋ ٸسٸنە اقپاراتتىق قولداۋ جۇمىستارىنا ماڭىز بەرۋ قاجەت.
ٷشٸنشٸدەن, جوباعا قاتىسۋعا شەتەلدەگٸ قانداستارىمىزدى ارنايى جەڭٸلدٸك پەن تيٸمدٸ شارتتار ۇسىنا وتىرىپ تارتۋعا, سونداي-اق, ٶزگە ەلگە جۇمىس ٸزدەپ كەتكەن وتانداستارىمىزدى شاقىرۋعا باسا نازار اۋدارۋ كەرەك.
تٶرتٸنشٸدەن, اتالعان جوباعا رەيدەرلٸك, بيۋروكراتييالىق, كوررۋپتسييالىق كەدەرگٸلەردٸ تٷبەگەيلٸ جولاتپاۋ, بارلىق جۇمىستىڭ بارىسى تۋرالى دەرەكتەردٸڭ اشىقتىعى مەن قولجەتٸمدٸلٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ اسا ماڭىزدى.
بەسٸنشٸدەن, سولتٷستٸك ٶڭٸرلەرگە تەك قانا اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى عانا ەمەس, رۋحانييات, عىلىم, زاماناۋي تەحنولوگييالار جەنە تاعى باسقا دا سالالار بويىنشا ٸرٸ جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋ ٶزەكتٸ. ٶيتكەنٸ, مۇنداعى حالىق, ولاردىڭ ۇرپاعى تەك اۋىل شارۋاشىلىعىمەن عانا ەمەس, ٶمٸردٸڭ باسقا سالالارىندا دا قىزمەت ەتۋگە قۇقىعى بار. ولار بۇل قۇقىعىن جەرگٸلٸكتٸ جەرلەردە پايدالانا الۋعا تيٸس.
التىنشىدان, قازبا بايلىققا تەلمٸرٸپ, جەردٸڭ استىنا كٶز سٷزە بەرمەي, جەردٸڭ ٷستٸندەگٸ بايلىقتى ىقتيياتتاپ الۋعا ۇمتىلدىراتىن مەملەكەتتٸك ٸشكٸ جەنە سىرتقى ساياسات تۇجىرىمداماسى جاسالۋى كەرەك. بۇل ساياسات قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا اتالعان سالادا تەجٸريبەسٸ مول, ۇلتىمىزعا دەموگرافييالىق قاۋٸپ تٶندٸرە المايتىن باتىس ەۋروپا ەلدەرٸنٸڭ كومپانييالارىن تيٸمدٸ شارتتارمەن تارتۋعا دا مٷمكٸندٸك بەرۋٸ قاجەت» دەيدٸ ج.بازار.
