Osyǵan deiin ǵalymdar JRVI-diń taralýy saldarynan koronavirýs boiynsha ahýal qiyndaýy múmkin ekenin egjei-tegjeili túsindirgen edi. Bul turǵyda ahýaldy ýshyqtyrmaýy úshin ár adam óz úlesin qosýy kerek, óziniń ári jaqyndarynyń densaýlyǵyna jaýapkershilikpen qaraǵan jón.
Astana meditsina ýniversiteti balalar juqpaly aýrýlary kafedrasynyń dotsenti, PhD doktory Baian Týrdalinanyń aitýynsha, buǵan deiin elimizdegi karantindik, oqshaýlaný sheshimderi eń mańyzdy qadamdardyń biri boldy. Sondyqtan múmkindiginshe otbasylyq merekeler, toi-tomalaqtardy shektegen durys. Bul shara arqyly biz egde tartqan adamdardyń, qaýip tobyndaǵy adamdardyń ómiri men densaýlyǵyn saqtaimyz. Ekinshiden, jeke gigienalyq talaptardy qatań saqtaý qajet. Bul kez kelgen infektsiialyq aýrýdyń aldyn alý joly sanalady. Jeke gigienalyq talaptar ár azamattyń ómir súrý saltynyń bir bóligine ainalǵany anyq. Sony odan ary qarai ustana berýimiz qajet. Qoldy keminde 20 sekýnd sabynmen jýý, kóp adam shoǵyrlanǵan jerde maska taǵý, antibakterialdy eritindilermen qoldy jii óńdep otyrý, sondai-aq túshkirý, jótelý kezinde respiratorly etiket qaǵidalaryn saqtaý kerek.
Úshinshiden, immýnitetti joǵarylatýǵa arnalǵan is-sharalardy ustaný, kúndizgi jáne túngi uiqynyń balansyn saqtaý, dárýmenderge baiytylǵan durys tamaqtaný ratsionyn saqtaý, strestik jaǵdailardyń meilinshe aldyn alý, sportpen shuǵyldaný jáne barynsha pozitivti kóńil-kúidi saqtaýǵa talpyný kerek. Tórtinshiden, eger sizde arterialdy gipertoniia, qant diabeti, semizdik, sozylmaly júrek, ókpe aqaýlary syndy qosalqy dertter bar bolsa, onda sol aýrý boiynsha emdeýshi dáriger jazyp bergen negizgi em josparyn toqtatpai, sozylmaly aýrýyńyzdy órshitip almaýlaryńyz qajet. Al eger COVID-19 indetine shaldyǵyp, aýrýhanaǵa jatatyn bolsańyz, qosalqy aýrýdan qabyldap júrgen dári-dármekterińizdi ózińizben alyp júrgenińiz jón. Sebebi, COVID-19 indetiniń asqynýyna qosalqy aýrýlaryńyz da sebep bolyp qalýy múmkin.
Immýnitetti umytpaý kerek
Astana meditsina ýniversiteti Profilaktikalyq meditsina jáne nýtritsiologiia kafedrasynyń dotsenti Roza Súleimenova koronavirýs juqtyrmas úshin immýnitetti qalai nyǵaitýǵa bolatynyn aityp berdi.
Indettiń taralýyn ýshyqtyrmas úshin profilaktikalyq sharalar nazarda bolýy kerek. Turǵyndar kóbine dúken men dárihanaǵa barady. Bul nysandarda keide kezek bolyp jatady. Sondyqtan araqashyqty saqtaýǵa mán bergen mańyzdy bolyp tur. Munymen qosa, bólmeni kúnine kemine birneshe ret jeldetken jón, sondai-aq ylǵaldy tazalyq sharalaryn júrgizýge kerek.
«Óz betińizshe emdelmei, áýeli emhanadaǵy ýchaskelik dárigermen nemese jedel járdemge habarlasyp, sondaǵy mamandarmen aqyldasýǵa shaqyramyn. Basyńyz aýyryp, qurǵaq jótel, entigý paida bolsa, dene qyzýy kóterilip, iis sezýden aiyrylsańyz, álsizdik pen tersheńdik sezinseńiz, birden mamandarmen keńesip, em alyńyz», - dep túsindirdi Roza Súleimenova.
Dárigerdiń sózine qaraǵanda, koronavirýs taqyryby ózekti bolyp turǵan kezde immýnitetti kóterý máselesine qoǵam erekshe nazar aýdaryp otyr. Osy oraida ol qandai taǵamdardy jeý kerektigin aitty.
«Eń bastysy – immýnitetti álsiretpei, durys tamaqtaný kerek. Immýnitetti kóterý taqyrybyna toqtalsaq, aqýyzy kóp taǵamdardy alý kerek. Olarǵa balyq, taýyq, iri qara, sonyń ishinde jylqy eti jatady. Osylardyń sorpasynyń quramynda aqýyz kóp. Sol sebepti bul taǵamdardy mindetti túrde eskergen mańyzdy. Sonymen qatar, túrli jańǵaqty alý kerek. Immýnitetti kóterý úshin 30-40 paiyzyn aqýyzdan qurasaq, qalǵan 50-60 paiyzyn kókónis pen jemis-jidek arqyly qamtyǵan durys bolady», - dedi maman.
Bular tabiǵi ónim bolǵandyqtan, S vitamininiń kózi. Atap aitqanda, suiyqty kóp ishken abzal. Kúnine 3-5 litrge deiin sý, kompot jáne mors ishýge bolady. Budan bólek, adamnyń kóńil-kúii immýnitetti kóterýge erekshe áser etedi. Kúizeliske túspegen durys. Eger kóńil-kúiimiz jaqsy bolyp, jigerlenip júrsek, immýnitet te jaqsy kóteriledi.
«Sary ýaiymǵa salynyp júrse, immýnitet te álsireidi. Sondyqtan únemi jaqsylyqtan úmit etý kerek. Eshqashan baibalam salmai, ýaiymdamai, barynsha sabyr saqtaǵan jón. Immýndyq júie osyǵan tikelei bailanysty», - dedi Roza Súleimenova.
Úrei men ýaiymǵa salynbaý kerek
QR DSM Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵy Qoǵamdyq densaýlyqty nyǵaitý ortalyǵynyń basshysy Jazira Emberdieva koronavirýs infektsiiasymen aýyryp, jazylǵandarǵa paidaly keńesin aitty.
«Durys tamaqtaný kerek. Adam aǵzasyna aqýyz, mailar jáne kómirsý qajet. Kókónis pen jemis-jidekke kóbirek mán berińiz. Táttilerden de bas tartpańyz (tek belgili bir kólemde) – olar kóńil-kúiińizdi jaqsartady. Taza aýada kún saiyn serýendeýge de mán berý kerek. Koronavirýs infektsiiasynan soń jáne aǵzanyń uzaq ýaqyt álsireýinen keiin sizge óte qajet kúsh qýat beredi», - dedi J. Emberdieva.
Bul turǵyda ol ol kún saiynǵy tynys alý gimnastikasyna toqtaldy. Dem alýdy – dem shyǵarýdy baqylaý arqyly qarapaiym jattyǵý jasaý kerek. Aýrýdan keiin aǵza áli de kúsheimegendikten, jattyǵýdy shamadan tys kóp jasamańyz, júktemelerdi birtindep arttyrǵanyńyz durys. Tynys alý gimnastikasy ókpeniń qalypty jumys isteýine yqpal etedi jáne ony ottegimen qanyqtyrady.
«7-8 saǵattan kem bolmaityn tolyqqandy uiqy kerek. Uiyqtar aldynda bólmeni mindetti túrde jeldetý kerek jáne 2 – 3 saǵat buryn tamaqtanǵan durys. Bul tez qalypqa kelýińizge kómektesedi. Streske jáne úreige, ýaiymǵa salynbaý kerek. Qazir barlyǵymyz – aýyrǵandar da, aýyrmaǵandar da stress jaǵdaiyndamyz. Atalǵan infektsiianyń ereksheligi - ol gipoksiia, otteginiń jetispeýi. Bul qorqynyshtyń jáne depressiianyń alǵysharty bolýy múmkin. Mundai jaǵdaida psihologten keńes alýyńyzǵa bolady. Ol sizge alańdamaýǵa jáne senimdi bolýǵa keńes beredi. Álde jaqyn adamdaryńyzben qarym-qatynasty kúsheitińiz, tabiǵat aiasyna shyǵyńyz, iaǵni jaqsy kóńil-kúi tezirek qalypqa kelýge kómektesedi», - dedi maman.
