وسىعان دەيٸن عالىمدار جرۆي-دٸڭ تارالۋى سالدارىنان كوروناۆيرۋس بويىنشا احۋال قيىنداۋى مٷمكٸن ەكەنٸن ەگجەي-تەگجەيلٸ تٷسٸندٸرگەن ەدٸ. بۇل تۇرعىدا احۋالدى ۋشىقتىرماۋى ٷشٸن ەر ادام ٶز ٷلەسٸن قوسۋى كەرەك, ٶزٸنٸڭ ەرٸ جاقىندارىنىڭ دەنساۋلىعىنا جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قاراعان جٶن.
استانا مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتٸ بالالار جۇقپالى اۋرۋلارى كافەدراسىنىڭ دوتسەنتٸ, PhD دوكتورى بايان تۋردالينانىڭ ايتۋىنشا, بۇعان دەيٸن ەلٸمٸزدەگٸ كارانتيندٸك, وقشاۋلانۋ شەشٸمدەرٸ ەڭ ماڭىزدى قادامداردىڭ بٸرٸ بولدى. سوندىقتان مٷمكٸندٸگٸنشە وتباسىلىق مەرەكەلەر, توي-تومالاقتاردى شەكتەگەن دۇرىس. بۇل شارا ارقىلى بٸز ەگدە تارتقان ادامداردىڭ, قاۋٸپ توبىنداعى ادامداردىڭ ٶمٸرٸ مەن دەنساۋلىعىن ساقتايمىز. ەكٸنشٸدەن, جەكە گيگيەنالىق تالاپتاردى قاتاڭ ساقتاۋ قاجەت. بۇل كەز كەلگەن ينفەكتسييالىق اۋرۋدىڭ الدىن الۋ جولى سانالادى. جەكە گيگيەنالىق تالاپتار ەر ازاماتتىڭ ٶمٸر سٷرۋ سالتىنىڭ بٸر بٶلٸگٸنە اينالعانى انىق. سونى ودان ارى قاراي ۇستانا بەرۋٸمٸز قاجەت. قولدى كەمٸندە 20 سەكۋند سابىنمەن جۋۋ, كٶپ ادام شوعىرلانعان جەردە ماسكا تاعۋ, انتيباكتەريالدى ەرٸتٸندٸلەرمەن قولدى جيٸ ٶڭدەپ وتىرۋ, سونداي-اق تٷشكٸرۋ, جٶتەلۋ كەزٸندە رەسپيراتورلى ەتيكەت قاعيدالارىن ساقتاۋ كەرەك.
ٷشٸنشٸدەن, يممۋنيتەتتٸ جوعارىلاتۋعا ارنالعان ٸس-شارالاردى ۇستانۋ, كٷندٸزگٸ جەنە تٷنگٸ ۇيقىنىڭ بالانسىن ساقتاۋ, دەرۋمەندەرگە بايىتىلعان دۇرىس تاماقتانۋ راتسيونىن ساقتاۋ, سترەستٸك جاعدايلاردىڭ مەيلٸنشە الدىن الۋ, سپورتپەن شۇعىلدانۋ جەنە بارىنشا پوزيتيۆتٸ كٶڭٸل-كٷيدٸ ساقتاۋعا تالپىنۋ كەرەك. تٶرتٸنشٸدەن, ەگەر سٸزدە ارتەريالدى گيپەرتونييا, قانت ديابەتٸ, سەمٸزدٸك, سوزىلمالى جٷرەك, ٶكپە اقاۋلارى سىندى قوسالقى دەرتتەر بار بولسا, وندا سول اۋرۋ بويىنشا ەمدەۋشٸ دەرٸگەر جازىپ بەرگەن نەگٸزگٸ ەم جوسپارىن توقتاتپاي, سوزىلمالى اۋرۋىڭىزدى ٶرشٸتٸپ الماۋلارىڭىز قاجەت. ال ەگەر COVID-19 ٸندەتٸنە شالدىعىپ, اۋرۋحاناعا جاتاتىن بولساڭىز, قوسالقى اۋرۋدان قابىلداپ جٷرگەن دەرٸ-دەرمەكتەرٸڭٸزدٸ ٶزٸڭٸزبەن الىپ جٷرگەنٸڭٸز جٶن. سەبەبٸ, COVID-19 ٸندەتٸنٸڭ اسقىنۋىنا قوسالقى اۋرۋلارىڭىز دا سەبەپ بولىپ قالۋى مٷمكٸن.
يممۋنيتەتتٸ ۇمىتپاۋ كەرەك
استانا مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتٸ پروفيلاكتيكالىق مەديتسينا جەنە نۋتريتسيولوگييا كافەدراسىنىڭ دوتسەنتٸ روزا سٷلەيمەنوۆا كوروناۆيرۋس جۇقتىرماس ٷشٸن يممۋنيتەتتٸ قالاي نىعايتۋعا بولاتىنىن ايتىپ بەردٸ.
ٸندەتتٸڭ تارالۋىن ۋشىقتىرماس ٷشٸن پروفيلاكتيكالىق شارالار نازاردا بولۋى كەرەك. تۇرعىندار كٶبٸنە دٷكەن مەن دەرٸحاناعا بارادى. بۇل نىسانداردا كەيدە كەزەك بولىپ جاتادى. سوندىقتان اراقاشىقتى ساقتاۋعا مەن بەرگەن ماڭىزدى بولىپ تۇر. مۇنىمەن قوسا, بٶلمەنٸ كٷنٸنە كەمٸنە بٸرنەشە رەت جەلدەتكەن جٶن, سونداي-اق ىلعالدى تازالىق شارالارىن جٷرگٸزۋگە كەرەك.
«ٶز بەتٸڭٸزشە ەمدەلمەي, ەۋەلٸ ەمحاناداعى ۋچاسكەلٸك دەرٸگەرمەن نەمەسە جەدەل جەردەمگە حابارلاسىپ, سونداعى ماماندارمەن اقىلداسۋعا شاقىرامىن. باسىڭىز اۋىرىپ, قۇرعاق جٶتەل, ەنتٸگۋ پايدا بولسا, دەنە قىزۋى كٶتەرٸلٸپ, يٸس سەزۋدەن ايىرىلساڭىز, ەلسٸزدٸك پەن تەرشەڭدٸك سەزٸنسەڭٸز, بٸردەن ماماندارمەن كەڭەسٸپ, ەم الىڭىز», - دەپ تٷسٸندٸردٸ روزا سٷلەيمەنوۆا.
دەرٸگەردٸڭ سٶزٸنە قاراعاندا, كوروناۆيرۋس تاقىرىبى ٶزەكتٸ بولىپ تۇرعان كەزدە يممۋنيتەتتٸ كٶتەرۋ مەسەلەسٸنە قوعام ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. وسى ورايدا ول قانداي تاعامداردى جەۋ كەرەكتٸگٸن ايتتى.
«ەڭ باستىسى – يممۋنيتەتتٸ ەلسٸرەتپەي, دۇرىس تاماقتانۋ كەرەك. يممۋنيتەتتٸ كٶتەرۋ تاقىرىبىنا توقتالساق, اقۋىزى كٶپ تاعامداردى الۋ كەرەك. ولارعا بالىق, تاۋىق, ٸرٸ قارا, سونىڭ ٸشٸندە جىلقى ەتٸ جاتادى. وسىلاردىڭ سورپاسىنىڭ قۇرامىندا اقۋىز كٶپ. سول سەبەپتٸ بۇل تاعامداردى مٸندەتتٸ تٷردە ەسكەرگەن ماڭىزدى. سونىمەن قاتار, تٷرلٸ جاڭعاقتى الۋ كەرەك. يممۋنيتەتتٸ كٶتەرۋ ٷشٸن 30-40 پايىزىن اقۋىزدان قۇراساق, قالعان 50-60 پايىزىن كٶكٶنٸس پەن جەمٸس-جيدەك ارقىلى قامتىعان دۇرىس بولادى», - دەدٸ مامان.
بۇلار تابيعي ٶنٸم بولعاندىقتان, س ۆيتامينٸنٸڭ كٶزٸ. اتاپ ايتقاندا, سۇيىقتى كٶپ ٸشكەن ابزال. كٷنٸنە 3-5 ليترگە دەيٸن سۋ, كومپوت جەنە مورس ٸشۋگە بولادى. بۇدان بٶلەك, ادامنىڭ كٶڭٸل-كٷيٸ يممۋنيتەتتٸ كٶتەرۋگە ەرەكشە ەسەر ەتەدٸ. كٷيزەلٸسكە تٷسپەگەن دۇرىس. ەگەر كٶڭٸل-كٷيٸمٸز جاقسى بولىپ, جٸگەرلەنٸپ جٷرسەك, يممۋنيتەت تە جاقسى كٶتەرٸلەدٸ.
«سارى ۋايىمعا سالىنىپ جٷرسە, يممۋنيتەت تە ەلسٸرەيدٸ. سوندىقتان ٷنەمٸ جاقسىلىقتان ٷمٸت ەتۋ كەرەك. ەشقاشان بايبالام سالماي, ۋايىمداماي, بارىنشا سابىر ساقتاعان جٶن. يممۋندىق جٷيە وسىعان تٸكەلەي بايلانىستى», - دەدٸ روزا سٷلەيمەنوۆا.
ٷرەي مەن ۋايىمعا سالىنباۋ كەرەك
قر دسم قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعى قوعامدىق دەنساۋلىقتى نىعايتۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى جازيرا ەمبەرديەۆا كوروناۆيرۋس ينفەكتسيياسىمەن اۋىرىپ, جازىلعاندارعا پايدالى كەڭەسٸن ايتتى.
«دۇرىس تاماقتانۋ كەرەك. ادام اعزاسىنا اقۋىز, مايلار جەنە كٶمٸرسۋ قاجەت. كٶكٶنٸس پەن جەمٸس-جيدەككە كٶبٸرەك مەن بەرٸڭٸز. تەتتٸلەردەن دە باس تارتپاڭىز (تەك بەلگٸلٸ بٸر كٶلەمدە) – ولار كٶڭٸل-كٷيٸڭٸزدٸ جاقسارتادى. تازا اۋادا كٷن سايىن سەرۋەندەۋگە دە مەن بەرۋ كەرەك. كوروناۆيرۋس ينفەكتسيياسىنان سوڭ جەنە اعزانىڭ ۇزاق ۋاقىت ەلسٸرەۋٸنەن كەيٸن سٸزگە ٶتە قاجەت كٷش قۋات بەرەدٸ», - دەدٸ ج. ەمبەرديەۆا.
بۇل تۇرعىدا ول ول كٷن سايىنعى تىنىس الۋ گيمناستيكاسىنا توقتالدى. دەم الۋدى – دەم شىعارۋدى باقىلاۋ ارقىلى قاراپايىم جاتتىعۋ جاساۋ كەرەك. اۋرۋدان كەيٸن اعزا ەلٸ دە كٷشەيمەگەندٸكتەن, جاتتىعۋدى شامادان تىس كٶپ جاساماڭىز, جٷكتەمەلەردٸ بٸرتٸندەپ ارتتىرعانىڭىز دۇرىس. تىنىس الۋ گيمناستيكاسى ٶكپەنٸڭ قالىپتى جۇمىس ٸستەۋٸنە ىقپال ەتەدٸ جەنە ونى وتتەگٸمەن قانىقتىرادى.
«7-8 ساعاتتان كەم بولمايتىن تولىققاندى ۇيقى كەرەك. ۇيىقتار الدىندا بٶلمەنٸ مٸندەتتٸ تٷردە جەلدەتۋ كەرەك جەنە 2 – 3 ساعات بۇرىن تاماقتانعان دۇرىس. بۇل تەز قالىپقا كەلۋٸڭٸزگە كٶمەكتەسەدٸ. سترەسكە جەنە ٷرەيگە, ۋايىمعا سالىنباۋ كەرەك. قازٸر بارلىعىمىز – اۋىرعاندار دا, اۋىرماعاندار دا سترەسس جاعدايىندامىز. اتالعان ينفەكتسييانىڭ ەرەكشەلٸگٸ - ول گيپوكسييا, وتتەگٸنٸڭ جەتٸسپەۋٸ. بۇل قورقىنىشتىڭ جەنە دەپرەسسييانىڭ العىشارتى بولۋى مٷمكٸن. مۇنداي جاعدايدا پسيحولوگتەن كەڭەس الۋىڭىزعا بولادى. ول سٸزگە الاڭداماۋعا جەنە سەنٸمدٸ بولۋعا كەڭەس بەرەدٸ. ەلدە جاقىن ادامدارىڭىزبەن قارىم-قاتىناستى كٷشەيتٸڭٸز, تابيعات اياسىنا شىعىڭىز, ياعني جاقسى كٶڭٸل-كٷي تەزٸرەك قالىپقا كەلۋگە كٶمەكتەسەدٸ», - دەدٸ مامان.
