Konstitýtsiiaǵa engiziletin túzetýler boiynsha baǵyt-baǵdar

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ata Zańǵa engiziletin ózgerister men tolyqtyrýlar jobasy boiynsha biylǵy 5 maýsymda respýblikalyq referendým ótkizý týraly Jarlyqqa qol qoidy.

Konstitýtsiialyq reforma – Prezi­dent­tiń naýryz aiyndaǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda aitylǵan saiasi reformalar baǵ­dar­lamasyn júzege asyrý úshin qol­ǵa alynǵan mańyzdy is-shara.

Konstitýtsiialyq túzetýler jobasy azamattardyń suranysyna negizdelgen jáne búkil qoǵamnyń múddesi úshin júzege asyrylmaq. Ata Zańǵa engiziletin ózgerister men to­lyq­tyrýlar jobasyn belgili zań­­ger-quqyqtanýshylar jáne kons­­titýtsiialyq quqyq salasy­nyń ma­mandary ázirledi. Oǵan Kons­ti­týtsiialyq Keńes oń baǵasyn berdi.

Konstitýtsiiaǵa engiziletin ózgerister men tolyqtyrýlardyń bári ózara bailanysty jáne bir maqsatty kózdeidi. Atap aitqanda, mynadai úderisterge quqyqtyq negiz qalyptastyrýǵa arnalǵan:

1. Sýperprezidenttik bas­qarý úlgisi­nen prezidenttik respýb­likaǵa túbegeili kóshý;
2. Birqatar bilik ókilettigin qaita bólý;
3. Parlamenttiń rólin kúshei­tip, mártebesin arttyrý;
4. Eldi basqarý isine halyqtyń qatysý múmkindigin keńeitý;
5. Azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý tásilderin jetildirý.

«Qazaqstan Respýblikasynyń Konsti­tý­tsiiasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy respýbli­kalyq baspasózde 6 mamyr kúni resmi túrde jariialandy.

Konstitýtsiianyń qazirgi jáne jańa nusqalarynyń aiyr­mashy­lyǵyn túsiný, usynylyp otyrǵan kóptegen túzetýdiń baiybyna barý mundai isten habary az adam úshin qiyndyq týǵyzatyny anyq.

Sondyqtan jurtqa uǵynyqty bolý úshin bul túzetýler Ata Zańnyń naqty baptary men tar­maq­tary kórsetilgen birneshe bólikke bólingen.

Sýperprezidenttik basqarý úl­gisinen prezidenttik respýb­likaǵa túbegeili kóshý

Konstitýtsiialyq reforma bilik tarmaq­tary arasyndaǵy qarym-qatynas­tyń tepe-teńdi­gin jáne ońtaily bolýyn qalyptas­tyrady. Sondai-aq prezidenttik institýttyń barynsha derbes bolýyn qamtamasyz etedi.

Ata Zańymyzdyń 43-babyna 3-tar­maq qosylady. Onda Qazaq­stan Res­pýb­li­kasynyń Prezi­denti óz ókilettik­terin júzege asyrý kezeńinde saiasi partiia­da bol­maýǵa tiis dep kórsetiledi. Osy logi­kaǵa sáikes Konstitýtsiia­lyq Sot­tyń, Joǵar­­ǵy Sottyń jáne ózge de sot­tar­dyń tór­aǵa­lary men sýdia­laryna, Orta­lyq sailaý ko­­mis­­­siiasynyń, Joǵary aýdi­tor­lyq pa­la­tasynyń tóraǵalary men músheleri­ne de osyndai tyiym salynady (Konstitý­tsiia­nyń 23-baby 2-tarmaǵynyń jańa redaktsiiasy). Sonyń nátijesinde saiasi báseke artyp, barlyq saiasi partiiany damytýǵa birdei jaǵdai qalyptasady, derbes ári ádil sheshim qabyldaýǵa jol ashylady.

Memleket basshysy barlyq azamat­qa teń múmkindik berilýi­niń myzǵy­mas kepili bolýǵa tiis. Sol sebepti Konsti­týtsiianyń 43-babyna 4-tarmaq qosylady. Onda «Prezidenttiń jaqyn týys­tary memlekettik saiasi qyz­metshi­lerdiń, kvazi­memlekettik sektor sýbektileri basshy­larynyń qyzmetterin atqarýǵa qaqysy joq» dep kórsetiledi.

Jumys toby músheleriniń usy­nysy boiynsha Tuńǵysh Pre­zi­denttiń Prezident laýazymy­na qatarynan eki retten kóp sai­lanýyna múmkindik beretin bap­tyń (Konstitýtsiianyń 42-baby 5-tarmaǵynyń jańa redak­tsiiasy), sondai-aq Tuńǵysh Pre­zi­denttiń mártebesi men ókilet­tikteri Kons­titýtsiiamen jáne kons­titý­tsiialyq zańmen aiqynda­la­tyny týraly 46-baptyń 4-tarmaǵy Ata Zańnan alynyp tastalmaq.

Konstitýtsiianyń 91-babynan Tuńǵysh Prezi­denttiń táýelsiz Qazaqstannyń negi­zin salýshy degen mártebesi týraly nor­ma alynyp tastalady (Konstitýtsiia­nyń 91-baby 2-tarmaǵynyń jańa redaktsiiasy).

Konstitýtsiialyq reformanyń náti­jesinde tiisti aýmaqtaǵy ahýal­ǵa jaýapty jer­gilikti ókildi jáne atqarýshy organ­dardyń jer­gilikti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý ókilettikteri keńeiedi.

Jobada Prezidenttiń oblystar, res­pýb­likalyq mańyzy bar qalalar men astana ákimderi aktileriniń kúshin joiatyny ne qol­danylýyn tolyq nemese ishin­ara toqtata turatyny týra­ly quzyretin joiý kózdelgen (Kons­titýtsiianyń 44-baby 3) tarmaq­shasynyń jańa redaktsiiasy).

Sondai-aq Prezidenttiń aýdan, qala, aýyldyq okrýg ákim­derin laýazymynan bosatý týraly quzyretin alyp tastaý kózdelgen (Konstitýtsiianyń 87-baby 4-tar­maǵynyń jańa redaktsiiasy).

Oblystar, respýblikalyq mańyzy bar qalalar men astana ákimderiniń quzyretke ie bolý tártibi de edáýir ózgeredi.

Konstitýtsiianyń 87-baby 4-tarmaǵy­nyń jańa redaktsiiasyna sáikes endi olar­dy Prezident oblys aýmaǵynda ornalas­qan máslihat depýtattarynyń nemese respýb­likalyq mańyzy bar qa­lalardyń jáne astananyń más­lihat depýtattarynyń kelisi­mimen taǵaiyndaidy.

Bul rette Memleket basshysy keminde eki kandidatýra usy­nyp, daýysqa salady. Daýys berý­ge qatysqan depýtattardyń kópshi­liginiń daýysyna ie bolǵan kandidat kelisim alǵan bolyp sanalady.

Osylaisha, jergilikti bilikke qatys­ty Prezidenttiń ókilettigi azaiyp, ol máslihattardyń rólin aitarlyqtai arttyrý arqyly óńirlik deńgeidegi ákimder­diń qolyna jinaqtalady.

Birqatar bilik ókilettigin qaita bólý

Senattaǵy Prezident kvota­sy­nyń sany 15-ten 10 depýtatqa deiin azaiady. Onyń beseýin Qazaqstan halqy Assam­bleia­sy usynady (Konstitýtsiianyń 50-baby 2-tarmaǵynyń jańa redaktsiiasy).

Senattyń ókilettigi birqatar quqyq­tarmen tolyǵady. Atap aitqan­da, Senat Prezident engizetin Konstitý­tsiia­lyq Sottyń jáne Joǵary Sot Keńesi­niń tóraǵalary laýazymyna kandi­dat­tardy kelisý quqyǵyna ie bolady (Kons­titý­tsiianyń 44-baby 4) tarmaqshasynyń, 55-baby 2) tarmaqshasynyń jáne 82-baby 4-tarmaǵynyń jańa redaktsiiasy).

Jalpy, Konstitýtsiialyq Sot (qazirgi Konstitýtsiialyq Keńestiń ornyna) qurý arqyly konstitýtsiialyq baqylaý jasaý institýty jańǵyrtylady.

Konstitýtsiialyq Sot 11 sýdiadan turady (qazirgi Konsti­týtsiialyq Keńestiń 7 múshesi bar).

Konstitýtsiialyq Sottyń quramy my­na­dai tásilmen jasaq­tala­dy: 6 sýdiany Par­lament (Máji­lis pen Senattyń ár­qai­sy­sy 3 sýdiadan), 4 sýdiany Pre­zident taǵaiyndaidy. Konsti­tý­tsiia­­lyq Sot­tyń tóraǵasyn joǵa­ry­­da aityl­ǵan­dai Senat­tyń kelisi­mi­men Prezident taǵa­­­iyn­­daidy (Kons­titýtsiianyń 57-baby 1) tar­maqshasynyń, 58-baby 3-tar­maǵy 7-tarmaqshasynyń jáne 71-babynyń jańa redaktsiiasy).

Respýblikalyq biýdjettiń atqary­lýyn baqylaý jónindegi esep komiteti Joǵary aýditorlyq palata bolyp ózgere­di. Onyń tóraǵasy jylyna eki ret Májilis depýtattarynyń aldynda esep beredi (Kons­titýtsiianyń 53-baby 2) tarmaq­shasy­nyń jańa redaktsiiasy, 56-baby 1-tar­maǵyndaǵy 3-1) jańa tarmaqshasy).

«Memlekettik hatshy» ins­titýty «Memlekettik keńesshi» ins­titýty bolyp ózgeredi (Kons­titýtsiianyń 44-baby 19-tar­maqshasynyń jańa redaktsiiasy). Ol Memleket basshysyna usy­nystar men usynymdar ázir­leýmen ainalysady.

Parlamenttiń rólin kúsheitip, mártebesin arttyrý

Konstitýtsiialyq reformanyń náti­jesinde biliktiń zań shyǵarý­shy tarmaǵy aitarlyqtai ózgeredi. Sonyń arqasynda Parlamenttiń jáne onyń palatalarynyń róli edáýir kúsheiip, mártebesi artady.

Joǵaryda aityp ótkenimizdei, Pre­zi­dent Konstitýtsiialyq Sot­tyń jáne Joǵary sot Keńesiniń tór­aǵalaryn taǵa­iyn­daý úshin Senat­tyń kelisimin ala­dy. Sondai-aq Prezident Senatqa 15 emes, 10 de­pýtat taǵaiyndaitynyn ait­tyq. Onyń 5-eýi Qazaqstan halqy Assam­bleia­sy­nyń usynysy bo­iyn­­sha taǵaiyn­dalady (Kons­ti­týtsiianyń 50-baby 2-tar­maǵynyń jańa redaktsiiasy).

Osy oraida Qazaqstan halqy Assam­b­leiasynyń Májilistegi kvo­tasy Senatqa beriledi. Onyń sany 9-dan 5 depý­tatqa qysqa­rady. Soǵan sáikes Májilis depýtat­tary­­nyń jalpy sany 107-den 98-ge azaiady (Konstitýtsiianyń 50-baby 3-tarmaǵynyń jańa redaktsiiasy).

Májilis depýtattary aralas sailaý júiesimen, iaǵni pro­po­r­­tsionaldy jáne majoritar­ly júie boiynsha sailanady (Kons­titýtsiianyń 50-baby 3-tar­maǵynyń jańa redaktsiiasy). Aralas sailaý júiesi barlyq azamat­tyń quqyqtaryn tolyq saq­­taýǵa, sailaýshylardyń múdde­sin qor­ǵaýǵa múmkindik beredi.

Sailaýshylardyń bir mandatty sailaý okrýgi boiynsha sailanǵan Májilis depýtat­tarynan mandatty keri qaitaryp alý quqyǵy engiziledi (Konstitýtsiianyń 52-baby 5-tarmaǵynyń jańa redaktsiia­sy). Sonyń nátijesinde demokratiia dástúrleri nyǵaia túsedi, depýtattar men sailaýshylardyń arasynda ózara jaýapkershilik pen senimge negizdelgen jańa saiasi mádeniet qalyptasady.

Májilistiń quzyreti keńeiip, res­pýblikalyq biýdjettiń at­qarylý sapasyna parlamenttik baqylaý kúsheiedi. Ol úshin, buǵan deiin aitqanymyzdai, Respýb­likalyq biýdjettiń atqarylýyn baqy­laý jónindegi esep komiteti Jo­ǵary aýditorlyq palata bolyp qaita qury­lady. Onyń tóraǵasy jylyna eki ret Májilis depýtattarynyń al­dyn­da esep beredi (Konstitýtsiianyń 53-baby 2-tarmaqshasynyń jańa redaktsiia­sy, 56-baby 1-tarmaǵynyń 3-1) jańa tar­maq­shasy). Bul Máji­listiń jáne jalpy Parla­menttiń mártebesin odan ári kúsheite túsedi.

Saiasi júiede tepe-teńdik jáne teje­melik tetikterdi nyǵaitý jáne zań shyǵarý ju­my­syn oń­tailandyrý maq­satynda Máji­liske zańdardy qabyl­­daý (buryn zań jobalaryn qara­ǵan jáne maquldaǵan), al Senatqa zań­dardy maquldaý ne maqul­damaý (buryn zańdardy qabyldaǵan) quzy­reti beri­ledi (Konstitýtsiianyń 61-baby 4 jáne 5-tar­maqtarynyń jáne 62-baby 5-tar­maǵynyń jańa redaktsiiasy).

Parlament konstitýtsiialyq zańdardy Palatalardyń birlesken otyrysynda, keminde eki oqy­lym­da qabyldaityn bolady (Kons­titýtsiianyń 53-babynyń jańa redaktsiiasy).

Airyqsha qajettilik týyndasa, zań­dardy jedel qabyldaý tártibi engiziledi. Halyqtyń ómiri men densaýlyǵyna, konstitýtsiialyq qurylysqa, qoǵamdyq tártipti saqtaýǵa, eldiń ekonomikalyq qaýip­sizdigine qater tóndiretin jaǵ­dailarǵa jedel den qoiý maq­satynda Úkimettiń zań shyǵarý basta­masy arqyly engiziletin zań jobalary Parlament Palata­larynyń birlesken otyrysynda shuǵyl qaralady. Bul zań jobalaryn qaraý kezinde Úkimet zań kúshi bar ýaqytsha quqyqtyq-normativtik aktiler qabyldai alady (Konstitýtsiianyń 61-baby 2 jáne 3-tarmaqtaryn tolyqtyrý).

Bul tásil elge tóngen qaýip-qaterdiń betin qaitarý úshin bilik tarmaqtarynyń birles­ken ári shuǵyl jumysyn úiles­tirýge qajet. Ony qalypty, kún­de­likti jumys barysynda qol­daný­ǵa bolmaidy. Bul úderis Par­lament depýtattary men Úki­met músheleriniń ózara jaýapker­shilikke negizdelgen qarym-qaty­nasy arqyly iske asady.

Eldi basqarý isine halyqtyń qatysý múmkindigin keńeitý

Negizgi Zańda jer jáne jer qoinaýy, sý, ósimdikter men jan­ýarlar dúniesi, basqa da tabi­ǵi resýrstar halyqqa tiesili ekeni jaiyndaǵy norma naqty jáne kesimdi túrde bekitilgen. Men­shik quqyǵyn halyqtyń atynan memleket júzege asyrady (Kons­titýtsiianyń 1-baby 2-tar­maǵynyń jańa redaktsiiasy).

Joǵaryda aitylǵandai, Máji­lis depýtattaryn aralas sailaý júiesimen: birtutas jalpyulttyq sailaý okrýginiń aýmaǵynda proportsionaldy júie boiynsha, sondai-aq bir mandatty aýmaqtyq sailaý okrýgteri boiynsha sailaý usynylady (Konstitýtsiianyń 50-baby 3-tarmaǵynyń jáne 51-baby 1-tarmaǵynyń jańa redaktsiiasy). Sondai-aq bir mandatty aýmaqtyq sailaý okrýgi boiynsha sailanǵan Máji­lis depýtattarynyń mandatyn keri qaitaryp alý múmkindigi paida bolady (Konstitýtsiianyń 52-baby 5-tarmaǵynyń jańa redaktsiiasy).

Oblystardyń, respýblikalyq mańy­zy bar qalalardyń jáne astananyń ákim­derin Prezi­dent óńirdiń (qalanyń) más­li­hat­tarynyń barlyq depýtattyń keli­si­mimen jáne balamaly negiz­de (kemin­de eki kandidatýra usyny­lady) taǵaiyn­daityn bolady (Konstitýtsiianyń 87-baby 4-tarmaǵynyń jańa redaktsiiasy). Osylaisha, belgili bir óńirdiń damýyna jaýapty jergilikti ókildi jáne atqarýshy organdar júzege asyratyn memlekettik basqarý men ózin-ózi basqarý isine beriletin kepildik nyǵaia túsedi.

Azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý tásilderin jetildirý

Joǵaryda baiandaǵanymyzdai, Kons­ti­týtsiialyq Keńes Konsti­týtsiia­­lyq Sot bolyp qaita qury­lady. Konstitýtsiialyq Sot aza­mat­tardyń ótinishteri boiynsha olardyń Konstitýtsiiada beki­til­gen quqyqtary men bostan­dyq­taryna tikelei qatysty Qazaq­stan Respýblikasynyń nor­­mativtik-quqyqtyq aktileriniń Res­pýb­­lika Konstitýtsiiasyna sáikes­tigin qarai­tyn bolady (Kons­titýtsiianyń 71-74-bap­tarynyń jańa redaktsiiasy).

Ólim jazasyn joiý týraly sheshim konstitýtsiialyq deń­geide túpkilikti beki­tiledi (Kons­titý­tsiianyń 15-baby 2-tar­­maǵynyń jańa redaktsiiasy).

Prokýratýranyń quzyreti, onyń jasaq­talýy men qyzmet tártibi Kons­titýtsiialyq zańmen belgilenedi (Kons­titýtsiianyń 83-baby 4-tarmaǵynyń jańa redaktsiiasy). Bul quqyq qorǵaý qyzmetiniń júieli jumys isteýin jáne zańda belgilengen tártipke sáikes memleket atynan Qazaqstan Respýblikasynyń aýmaǵynda zańdylyqtyń saqtalýyn qada­ǵalaýdy kúsheitýge tiis.

Konstitýtsiianyń jańa 83-1-baby­nyń normalary Adam quqyq­­tary jónin­degi ýákilge immýnitet beredi. Ol azamat­tardyń quqyǵy men bostandyǵyn qorǵaý kezinde qandai da bir ózge mem­lekettik organdar men laýazymdy tulǵalarǵa táýeldi bolmaidy, eshkimge esep bermeidi. Ol óz jumysynda Konstitýtsiialyq Sot­qa júgine alady. Adam qu­qyq­tary jónindegi ýákildiń quqyq­tyq mártebesi men qyzmetin uiym­dastyrý Konstitýtsiialyq zań arqyly aiqyndalady.

Osylaisha, konstitýtsiialyq reforma azamattardyń eldi basqarý isine qatysý múm­kindigin arttyrady jáne saiasi úderis­terdi shyn máninde demokratiialandyrady dep tolyq senimmen aita alamyz.

Erlan QARIN,

Qazaqstan Respýblikasynyń Memlekettik hatshysy.

"Egemen Qazaqstan" gazeti