Qazaqstanda EAEO elderinen ákelingen kólikterdi ýaqytsha tirkeý sharasy bastalǵanyna bir juma boldy. Aqtóbedegi ortalyq demalys kúnderi de jumys istep jatyr. Biraq kóligin ýaqytsha tirketken eshkim joq. Kólikterdiń kóbi eski, ýaqytsha tirkeý shartyna sai emes. Azattyq tilshisi Aqtóbedegi ortalyqtaǵy jaǵdaimen tanysyp qaitty.
ÝAQYTShA TIRKEÝ
Aqtóbedegi avtoTsON (mamandandyrylǵan halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵy jurt arasynda osylai atalady) shetelden alǵan kólikterdi ýaqytsha tirkeýdiń jai-japsaryn bilgisi keletinderge toly. Biraq aqpan bastalǵaly birde-bir aqtóbelik Eýraziia ekonomika odaǵy (EAEO) elderinen ákelgen kóligin tirketpegen. Munda kelgen jurt ýaqytsha tirkeýdiń jai-japsaryn bilip ketip jatyr. Jergilikti biliktiń dereginshe, shetelden ákelingen kólikterdiń kóbi eski, ýaqytsha tirkeýge jaramsyz.
Biyl Qazaqstan biligi elde qyrǵyzstandyq, armeniialyq, reseilik nómirmen júrgen kólikterdi turaqty tirkeýge mindettegen. EAEO-ǵa múshe elderden kólik ákelgender turaqty tirkeýdiń tym qymbat ekenin aityp, narazylyq bildirgen. Osydan soń Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev shetelden ákelingen kólikterdi 2021 jyldyń naýryzyna deiin ýaqytsha tirkeýge múmkindik bergen. Biraq osy ýaqyt ishinde sheteldik avtomobil iesi kóligin báribir turaqty tirkeýge qoiýy tiis.
"KÓLIGIM STANDARTQA SAI EMES"
AvtoTsON-ǵa kólikti ýaqytsha tirkeý jaily bilýge kelgenderdiń biri – Aqtóbe turǵyny Edgard Ivanov. Ol zaýyttan 2004 jyly shyqqan Toyota Alphard kóligin Armeniiada úsh million teńgege satyp alǵan. Otyz jyldan astam kólik júrgizip kele jatqan zańger 2019 jyly qyrkúiek aiynda, Armeniiadan kólik ákelmes buryn, avtoTsON-ǵa kelip keńes alyp ketkenin aitady. Sózinshe, sol kezde eshkim shekteý qoimaǵan. Biyl aqpannyń 4-i kúni Aqtóbedegi mamandandyrylǵan halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵyna taǵy kelgen Ivanov sheteldik nómiri bar kóligin ýaqytsha tirkete almaitynyn bildi. Sebebi onyń kóligi Eýro-4 ia Eýro-5 standartyna sai kelmeidi.
- Zaýyttan shyqqaly nebary 122 myń shaqyrym jol júrgen kóligim Eýro-4 standartyna sai emes bolyp shyqty. Demek, buǵan sary nómir taǵa almaimyn, iaǵni ýaqytsha tirkeýge qoia almaimyn. Ýaqytsha tirkeý aktsiiasy kim úshin, ne úshin ótkizilip jatqany belgisiz. Óitkeni Qazaqstanǵa Eýraziia ekonomika odaǵy elderinen ákelingen kóliktiń 80-90 paiyzy eski. Memleket "kóligiń standartqa sai bolsyn" deidi. Biraq Qazaqstanda, basqany aitpaǵanda, sol Eýro-5 standartyna sai benzin de satylmaidy ǵoi, - deidi Edgard Ivanov.
Qazaqstanda shetelden ákelingen kólikterdi ýaqytsha tirkeý úshin avtomashina Eýro-4, Eýro-5 standartyna (2005 jyldan keiin shyqqan kólikter) sai kelýi tiis. Eýrostandart sertifikatynyń quny – 250 myń teńge. Budan bólek, ýaqytsha tirkeý úshin bastapqy alymdy da tóleý qajet. Al bastapqy alym, Salyq kodeksine sai, kóliktiń zaýyttan shyqqan ýaqytyna bailanysty tólenedi. Eki jyl bolǵan kólikti bastapqy tirkeý úshin 0,25 ailyq eseptik kórsetkish (662,75 teńge), 3 jyl bolǵan kólikke – 50 AEK (132 550 teńge), 3 jyldan asqan kólik úshin 500 AEK (1 325 500 teńge) kóleminde tólem belgilengen.
AvtoTsON-ǵa kelgen qala turǵyny Dastan Quldanovtyń da zaýyttan 2005 jyly shyqqan, shetelden ákelingen Nissan X-Trail jeńil avtokóligi ýaqytsha tirkeýdiń tehnikalyq reglament talaptaryna sai emes bolyp shyqqan. Jas otbasy bul kólikke jumsalǵan eki million teńgeni jyldar boiy jinaǵanyn aitady.
- Tehnikalyq reglament talabyna sai bolý úshin kóligime frontaldy qaýipsizdik jastyqshalary, kúndiz anyq kórinetin shamdar kerek eken. Salonda SOS túimesiniń bolmaýy da ýaqytsha tirkeýge kedergi bolyp shyqty. SOS túimesi jol apaty bola qalǵan jaǵdaida qutqarýshylarǵa spýtnik arqyly habar beredi desedi. Qazaqstannyń ózge óńirlerin qaidam, Aqtóbede SOS túimesiniń signalyn qabyldai alatyn ortalyq joq. Iaǵni, memleket aldymen "otaýyn sailamai, kóseýin sailap" otyr, - deidi ol.
Aqtóbelik Kirill Titovtyń 2007 jyly shyqqan Lexus RX 350 markaly avtokóligi Eýro-4 standartyna sai keledi. Biraq ol kóligin turaqty tirkeý eki ese shyǵyn ekenin aitady. Kirill kólikti shetten ákelý shyǵynyn eseptegende 13 myń dollar (shamamen 4,9 mln teńge) jumsapty. Óz esepteýinshe, shetten alǵan kóligin endi Qazaqstanda tirkeýge qoiý úshin 24 myń dollar (shamamen 9 mln teńge) kerek.
- Bul kólikti Qazaqstanda da, Reseide de sata almaimyn. Ketken shyǵyn aqtalmaidy. Kerisinshe shyǵynǵa batamyn. Sondyqtan basqa bir sheshimi bolar dep úmittenýden jáne kútýden basqa amalym joq. Óitkeni 24 myń dollar men úshin tym kóp, - deidi ol.
"KÓLIKTI ELDEN ShYǴARÝDAN BASQA AMAL JOQ"
AvtoTsON-da politsiia, keden jáne salyq qyzmeti ókilderi de otyrdy. Aqtóbe oblystyq politsiia departamentiniń ákimshilik politsiia basqarmasy protsessing ortalyǵynyń memlekettik aǵa kólik inspektory Daniiar Sarqulovtyń sózinshe, aqpannyń 1-4 kúnderi aralyǵynda 80 shaqty turǵyn keńes surap kelgen.
- Keńes suraǵandardyń 70 paiyzynyń kóligi eski. Eýro-5 standartyn aitpaǵannyń ózinde, Eýro-4 standartyna da sai emes. Eski kólikti ýaqytsha tirkeýge tyiym salynǵan. Ony elden shyǵarýdan basqa amal joq, - deidi inspektor.
Al AvtoTsON-da júrgen Aqtóbe qalasy memlekettik kiris basqarmasynyń mamany Qýanysh Spanov shetelden kólik alǵandardyń kóbi bastapqy alymdy da qymbatsynatynyn aitady.
- Ýaqytsha nómir (sary tústi) bastapqy tirkeý alymyn tolyq tólegen soń ǵana beriledi. Azamattar bastapqy tirkeý alymyn qymbatsynyp otyr. Óitkeni kóbiniń kóligi eski. Osy kezge deiin keńes alǵandar arasynda zaýyttan shyqqanyna eki jyl tolmaǵan jańa kólik alǵan eshkim bolǵan joq. Eń jańa degen kóliktiń ózi zaýyttan 2015 jyly shyqqan. 2015 jylǵy shyqqan kóliktiń bastapqy alymy da bir million teńgeden asady, - deidi ol.
Bastapqy tirkeý alymyn birden tólep, ýaqytsha nómir alǵandar ýtilizatsiia alymy men kedendik baj salyǵyn 2021 jylǵy naýryzdyń 1-ine deiin bólip tóleýine bolady.
- Qazaqstanda kedendik baj salyǵy kólik baǵasynyń 16 paiyzyna teń. Al Armeniiada ol – 10 paiyz. EAEO elderinen kólik satyp ákelgender Qazaqstanda kedendik baj salyǵynyń 6 paiyz aiyrmasyn ǵana tóleidi. Kólikti zańdastyrý kezindegi tólemderdiń eń azy da osy kedendik baj salyǵy, – deidi Aqtóbe keden beketiniń bas mamany Nurlan Qudaibergenov.
ShETELDIK KÓLIKTI TIRKEÝ MÁSELESI QAIDAN ShYQTY?
Ishki ister ministrligi biyl qańtarda "Qazaqstan aýmaǵyna kirgen Armeniia, Qyrǵyzstan men Reseidiń tirkeý nómiri bar kólikterdi zańǵa sai tirkeý keregin" málimdedi. Ministrlik shetelden kólik alǵandarǵa bastapqy alymdy, ýtilizatsiia alymyn jáne baj salyǵyn tólep, avtomashinalaryn tirkeýdi usyndy.
Úkimet sheteldik kóligin tirkegisi kelmegenderge avtomashinasyn Qazaqstannan otyz kúnge shyǵaryp, keiin elge qaita kirgizýdi nemese shetelden alǵan kólikti shetke qaita aparyp satýdy usynady.
Bul Armeniia, Qyrǵyzstan men Reseiden kólik alǵandardyń jappai narazylyǵyna túrtki boldy. Qańtar aiynyń ortasynan bastap Aqtaý, Aqtóbe, Almaty, Atyraý, Jańaózen, Oral, Petropavl jáne Semei qalalarynda avtojúrgizýshiler jinalyp, kólikti tirkeýdiń shyǵyny tym kóp ekenin aityp, úkimetten avtomashinalaryn jeńildikpen ári arzan jolmen tirkeýge múmkindik berýdi talap etti. Olar turaqty tirkeý quny kólik baǵasynan asyp ketetinin aityp, tirkeýdi jeńildetýdi talap etti. Bilik Qazaqstanda tirkelmegen sheteldik kólikter zań buzsa, jazadan qutylyp ketedi dep sanaidy.
Júrgizýshiler narazylyǵynan soń Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev sheteldik nómiri bar kólikterdi 2021 jyldyń naýryzyna deiin ýaqytsha tirkeýge qoiýdy tapsyrdy. Ýaqytsha tirkelgen kólikterge sary tústi nómir beriledi. Biraq shetelden avtomobil ákelgender 2021 jyldyń naýryzyna deiin bastapqy alymdy, ýtilizatsiia alymyn (ýtilizatsiia – kólik eskirgende iesinen alyp, joiý) tólep, kóligin turaqty tirkeýge qoiýy tiis. Júrgizýshiler ýtilizatsiia alymy tym qymbat deidi. Ekologiia zańyna sáikes, ýtilizatsiia alymy jeńil kólikterge 900 myń teńgeden 3 million teńgege deiin, al júk kólikterine 20 million teńgege deiin jetedi.
Biliktiń bul sheshimine alǵashqylardyń biri bolyp aqtóbelik júrgizýshiler narazylyq bildirgen. Olar talaptaryn aityp, birneshe márte kóshege shyqty, ákimdikke de bardy.
- Bilikpen dialog ornatqymyz keledi. Biraq ázir nátije bolmai tur. Aqtóbedegi atqarýshy biliktiń bizdi beiresmi bolsa da, qoldaitynyn sezemiz. Biraq bári saýsaǵyn kókke shoshaityp, "ana jaq sheshedi" dep otyr. Al ol jaqtan (bilikten) ázir kóńil kónshiter jaýap joq, - deidi Edgard Ivanov.
Aqtóbelik júrgizýshiler Qazaqstan Prezidenti Toqaevqa petitsiia joldap, endigi jerde óz quqyqtaryn birge qorǵaý úshin qoǵamdyq birlestik qurmaq.
Aqpannyń 5-i kúni Aqtóbede narazylyqtyń taǵy bir formasy retinde júrgizýshiler EAEO elderinen alynǵan kólikteriniń áinegine "Biz EAEO elderinde erkin qozǵalýdy qoldaimyz" dep jazylǵan japsyrma taǵyp júre bastady.
Jańagúl Júrsin,
