قازاقستاندا ەاەو ەلدەرٸنەن ەكەلٸنگەن كٶلٸكتەردٸ ۋاقىتشا تٸركەۋ شاراسى باستالعانىنا بٸر جۇما بولدى. اقتٶبەدەگٸ ورتالىق دەمالىس كٷندەرٸ دە جۇمىس ٸستەپ جاتىر. بٸراق كٶلٸگٸن ۋاقىتشا تٸركەتكەن ەشكٸم جوق. كٶلٸكتەردٸڭ كٶبٸ ەسكٸ, ۋاقىتشا تٸركەۋ شارتىنا ساي ەمەس. ازاتتىق تٸلشٸسٸ اقتٶبەدەگٸ ورتالىقتاعى جاعدايمەن تانىسىپ قايتتى.
ۋاقىتشا تٸركەۋ
اقتٶبەدەگٸ اۆتوتسون (مامانداندىرىلعان حالىققا قىزمەت كٶرسەتۋ ورتالىعى جۇرت اراسىندا وسىلاي اتالادى) شەتەلدەن العان كٶلٸكتەردٸ ۋاقىتشا تٸركەۋدٸڭ جاي-جاپسارىن بٸلگٸسٸ كەلەتٸندەرگە تولى. بٸراق اقپان باستالعالى بٸردە-بٸر اقتٶبەلٸك ەۋرازييا ەكونوميكا وداعى (ەاەو) ەلدەرٸنەن ەكەلگەن كٶلٸگٸن تٸركەتپەگەن. مۇندا كەلگەن جۇرت ۋاقىتشا تٸركەۋدٸڭ جاي-جاپسارىن بٸلٸپ كەتٸپ جاتىر. جەرگٸلٸكتٸ بيلٸكتٸڭ دەرەگٸنشە, شەتەلدەن ەكەلٸنگەن كٶلٸكتەردٸڭ كٶبٸ ەسكٸ, ۋاقىتشا تٸركەۋگە جارامسىز.
بيىل قازاقستان بيلٸگٸ ەلدە قىرعىزستاندىق, ارمەنييالىق, رەسەيلٸك نٶمٸرمەن جٷرگەن كٶلٸكتەردٸ تۇراقتى تٸركەۋگە مٸندەتتەگەن. ەاەو-عا مٷشە ەلدەردەن كٶلٸك ەكەلگەندەر تۇراقتى تٸركەۋدٸڭ تىم قىمبات ەكەنٸن ايتىپ, نارازىلىق بٸلدٸرگەن. وسىدان سوڭ قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ شەتەلدەن ەكەلٸنگەن كٶلٸكتەردٸ 2021 جىلدىڭ ناۋرىزىنا دەيٸن ۋاقىتشا تٸركەۋگە مٷمكٸندٸك بەرگەن. بٸراق وسى ۋاقىت ٸشٸندە شەتەلدٸك اۆتوموبيل يەسٸ كٶلٸگٸن بەرٸبٸر تۇراقتى تٸركەۋگە قويۋى تيٸس.
"كٶلٸگٸم ستاندارتقا ساي ەمەس"
اۆتوتسون-عا كٶلٸكتٸ ۋاقىتشا تٸركەۋ جايلى بٸلۋگە كەلگەندەردٸڭ بٸرٸ – اقتٶبە تۇرعىنى ەدگارد يۆانوۆ. ول زاۋىتتان 2004 جىلى شىققان Toyota Alphard كٶلٸگٸن ارمەنييادا ٷش ميلليون تەڭگەگە ساتىپ العان. وتىز جىلدان استام كٶلٸك جٷرگٸزٸپ كەلە جاتقان زاڭگەر 2019 جىلى قىركٷيەك ايىندا, ارمەنييادان كٶلٸك ەكەلمەس بۇرىن, اۆتوتسون-عا كەلٸپ كەڭەس الىپ كەتكەنٸن ايتادى. سٶزٸنشە, سول كەزدە ەشكٸم شەكتەۋ قويماعان. بيىل اقپاننىڭ 4-ٸ كٷنٸ اقتٶبەدەگٸ مامانداندىرىلعان حالىققا قىزمەت كٶرسەتۋ ورتالىعىنا تاعى كەلگەن يۆانوۆ شەتەلدٸك نٶمٸرٸ بار كٶلٸگٸن ۋاقىتشا تٸركەتە المايتىنىن بٸلدٸ. سەبەبٸ ونىڭ كٶلٸگٸ ەۋرو-4 يا ەۋرو-5 ستاندارتىنا ساي كەلمەيدٸ.
- زاۋىتتان شىققالى نەبارى 122 مىڭ شاقىرىم جول جٷرگەن كٶلٸگٸم ەۋرو-4 ستاندارتىنا ساي ەمەس بولىپ شىقتى. دەمەك, بۇعان سارى نٶمٸر تاعا المايمىن, ياعني ۋاقىتشا تٸركەۋگە قويا المايمىن. ۋاقىتشا تٸركەۋ اكتسيياسى كٸم ٷشٸن, نە ٷشٸن ٶتكٸزٸلٸپ جاتقانى بەلگٸسٸز. ٶيتكەنٸ قازاقستانعا ەۋرازييا ەكونوميكا وداعى ەلدەرٸنەن ەكەلٸنگەن كٶلٸكتٸڭ 80-90 پايىزى ەسكٸ. مەملەكەت "كٶلٸگٸڭ ستاندارتقا ساي بولسىن" دەيدٸ. بٸراق قازاقستاندا, باسقانى ايتپاعاندا, سول ەۋرو-5 ستاندارتىنا ساي بەنزين دە ساتىلمايدى عوي, - دەيدٸ ەدگارد يۆانوۆ.
قازاقستاندا شەتەلدەن ەكەلٸنگەن كٶلٸكتەردٸ ۋاقىتشا تٸركەۋ ٷشٸن اۆتوماشينا ەۋرو-4, ەۋرو-5 ستاندارتىنا (2005 جىلدان كەيٸن شىققان كٶلٸكتەر) ساي كەلۋٸ تيٸس. ەۋروستاندارت سەرتيفيكاتىنىڭ قۇنى – 250 مىڭ تەڭگە. بۇدان بٶلەك, ۋاقىتشا تٸركەۋ ٷشٸن باستاپقى الىمدى دا تٶلەۋ قاجەت. ال باستاپقى الىم, سالىق كودەكسٸنە ساي, كٶلٸكتٸڭ زاۋىتتان شىققان ۋاقىتىنا بايلانىستى تٶلەنەدٸ. ەكٸ جىل بولعان كٶلٸكتٸ باستاپقى تٸركەۋ ٷشٸن 0,25 ايلىق ەسەپتٸك كٶرسەتكٸش (662,75 تەڭگە), 3 جىل بولعان كٶلٸككە – 50 اەك (132 550 تەڭگە), 3 جىلدان اسقان كٶلٸك ٷشٸن 500 اەك (1 325 500 تەڭگە) كٶلەمٸندە تٶلەم بەلگٸلەنگەن.
اۆتوتسون-عا كەلگەن قالا تۇرعىنى داستان قۇلدانوۆتىڭ دا زاۋىتتان 2005 جىلى شىققان, شەتەلدەن ەكەلٸنگەن Nissan X-Trail جەڭٸل اۆتوكٶلٸگٸ ۋاقىتشا تٸركەۋدٸڭ تەحنيكالىق رەگلامەنت تالاپتارىنا ساي ەمەس بولىپ شىققان. جاس وتباسى بۇل كٶلٸككە جۇمسالعان ەكٸ ميلليون تەڭگەنٸ جىلدار بويى جيناعانىن ايتادى.
- تەحنيكالىق رەگلامەنت تالابىنا ساي بولۋ ٷشٸن كٶلٸگٸمە فرونتالدى قاۋٸپسٸزدٸك جاستىقشالارى, كٷندٸز انىق كٶرٸنەتٸن شامدار كەرەك ەكەن. سالوندا SOS تٷيمەسٸنٸڭ بولماۋى دا ۋاقىتشا تٸركەۋگە كەدەرگٸ بولىپ شىقتى. SOS تٷيمەسٸ جول اپاتى بولا قالعان جاعدايدا قۇتقارۋشىلارعا سپۋتنيك ارقىلى حابار بەرەدٸ دەسەدٸ. قازاقستاننىڭ ٶزگە ٶڭٸرلەرٸن قايدام, اقتٶبەدە SOS تٷيمەسٸنٸڭ سيگنالىن قابىلداي الاتىن ورتالىق جوق. ياعني, مەملەكەت الدىمەن "وتاۋىن سايلاماي, كٶسەۋٸن سايلاپ" وتىر, - دەيدٸ ول.
اقتٶبەلٸك كيريلل تيتوۆتىڭ 2007 جىلى شىققان Lexus RX 350 ماركالى اۆتوكٶلٸگٸ ەۋرو-4 ستاندارتىنا ساي كەلەدٸ. بٸراق ول كٶلٸگٸن تۇراقتى تٸركەۋ ەكٸ ەسە شىعىن ەكەنٸن ايتادى. كيريلل كٶلٸكتٸ شەتتەن ەكەلۋ شىعىنىن ەسەپتەگەندە 13 مىڭ دوللار (شامامەن 4,9 ملن تەڭگە) جۇمساپتى. ٶز ەسەپتەۋٸنشە, شەتتەن العان كٶلٸگٸن ەندٸ قازاقستاندا تٸركەۋگە قويۋ ٷشٸن 24 مىڭ دوللار (شامامەن 9 ملن تەڭگە) كەرەك.
- بۇل كٶلٸكتٸ قازاقستاندا دا, رەسەيدە دە ساتا المايمىن. كەتكەن شىعىن اقتالمايدى. كەرٸسٸنشە شىعىنعا باتامىن. سوندىقتان باسقا بٸر شەشٸمٸ بولار دەپ ٷمٸتتەنۋدەن جەنە كٷتۋدەن باسقا امالىم جوق. ٶيتكەنٸ 24 مىڭ دوللار مەن ٷشٸن تىم كٶپ, - دەيدٸ ول.
"كٶلٸكتٸ ەلدەن شىعارۋدان باسقا امال جوق"
اۆتوتسون-دا پوليتسييا, كەدەن جەنە سالىق قىزمەتٸ ٶكٸلدەرٸ دە وتىردى. اقتٶبە وبلىستىق پوليتسييا دەپارتامەنتٸنٸڭ ەكٸمشٸلٸك پوليتسييا باسقارماسى پروتسەسسينگ ورتالىعىنىڭ مەملەكەتتٸك اعا كٶلٸك ينسپەكتورى دانييار سارقۇلوۆتىڭ سٶزٸنشە, اقپاننىڭ 1-4 كٷندەرٸ ارالىعىندا 80 شاقتى تۇرعىن كەڭەس سۇراپ كەلگەن.
- كەڭەس سۇراعانداردىڭ 70 پايىزىنىڭ كٶلٸگٸ ەسكٸ. ەۋرو-5 ستاندارتىن ايتپاعاننىڭ ٶزٸندە, ەۋرو-4 ستاندارتىنا دا ساي ەمەس. ەسكٸ كٶلٸكتٸ ۋاقىتشا تٸركەۋگە تىيىم سالىنعان. ونى ەلدەن شىعارۋدان باسقا امال جوق, - دەيدٸ ينسپەكتور.
ال اۆتوتسون-دا جٷرگەن اقتٶبە قالاسى مەملەكەتتٸك كٸرٸس باسقارماسىنىڭ مامانى قۋانىش سپانوۆ شەتەلدەن كٶلٸك العانداردىڭ كٶبٸ باستاپقى الىمدى دا قىمباتسىناتىنىن ايتادى.
- ۋاقىتشا نٶمٸر (سارى تٷستٸ) باستاپقى تٸركەۋ الىمىن تولىق تٶلەگەن سوڭ عانا بەرٸلەدٸ. ازاماتتار باستاپقى تٸركەۋ الىمىن قىمباتسىنىپ وتىر. ٶيتكەنٸ كٶبٸنٸڭ كٶلٸگٸ ەسكٸ. وسى كەزگە دەيٸن كەڭەس العاندار اراسىندا زاۋىتتان شىققانىنا ەكٸ جىل تولماعان جاڭا كٶلٸك العان ەشكٸم بولعان جوق. ەڭ جاڭا دەگەن كٶلٸكتٸڭ ٶزٸ زاۋىتتان 2015 جىلى شىققان. 2015 جىلعى شىققان كٶلٸكتٸڭ باستاپقى الىمى دا بٸر ميلليون تەڭگەدەن اسادى, - دەيدٸ ول.
باستاپقى تٸركەۋ الىمىن بٸردەن تٶلەپ, ۋاقىتشا نٶمٸر العاندار ۋتيليزاتسييا الىمى مەن كەدەندٸك باج سالىعىن 2021 جىلعى ناۋرىزدىڭ 1-ٸنە دەيٸن بٶلٸپ تٶلەۋٸنە بولادى.
- قازاقستاندا كەدەندٸك باج سالىعى كٶلٸك باعاسىنىڭ 16 پايىزىنا تەڭ. ال ارمەنييادا ول – 10 پايىز. ەاەو ەلدەرٸنەن كٶلٸك ساتىپ ەكەلگەندەر قازاقستاندا كەدەندٸك باج سالىعىنىڭ 6 پايىز ايىرماسىن عانا تٶلەيدٸ. كٶلٸكتٸ زاڭداستىرۋ كەزٸندەگٸ تٶلەمدەردٸڭ ەڭ ازى دا وسى كەدەندٸك باج سالىعى, – دەيدٸ اقتٶبە كەدەن بەكەتٸنٸڭ باس مامانى نۇرلان قۇدايبەرگەنوۆ.
شەتەلدٸك كٶلٸكتٸ تٸركەۋ مەسەلەسٸ قايدان شىقتى?
ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ بيىل قاڭتاردا "قازاقستان اۋماعىنا كٸرگەن ارمەنييا, قىرعىزستان مەن رەسەيدٸڭ تٸركەۋ نٶمٸرٸ بار كٶلٸكتەردٸ زاڭعا ساي تٸركەۋ كەرەگٸن" مەلٸمدەدٸ. مينيسترلٸك شەتەلدەن كٶلٸك العاندارعا باستاپقى الىمدى, ۋتيليزاتسييا الىمىن جەنە باج سالىعىن تٶلەپ, اۆتوماشينالارىن تٸركەۋدٸ ۇسىندى.
ٷكٸمەت شەتەلدٸك كٶلٸگٸن تٸركەگٸسٸ كەلمەگەندەرگە اۆتوماشيناسىن قازاقستاننان وتىز كٷنگە شىعارىپ, كەيٸن ەلگە قايتا كٸرگٸزۋدٸ نەمەسە شەتەلدەن العان كٶلٸكتٸ شەتكە قايتا اپارىپ ساتۋدى ۇسىنادى.
بۇل ارمەنييا, قىرعىزستان مەن رەسەيدەن كٶلٸك العانداردىڭ جاپپاي نارازىلىعىنا تٷرتكٸ بولدى. قاڭتار ايىنىڭ ورتاسىنان باستاپ اقتاۋ, اقتٶبە, الماتى, اتىراۋ, جاڭاٶزەن, ورال, پەتروپاۆل جەنە سەمەي قالالارىندا اۆتوجٷرگٸزۋشٸلەر جينالىپ, كٶلٸكتٸ تٸركەۋدٸڭ شىعىنى تىم كٶپ ەكەنٸن ايتىپ, ٷكٸمەتتەن اۆتوماشينالارىن جەڭٸلدٸكپەن ەرٸ ارزان جولمەن تٸركەۋگە مٷمكٸندٸك بەرۋدٸ تالاپ ەتتٸ. ولار تۇراقتى تٸركەۋ قۇنى كٶلٸك باعاسىنان اسىپ كەتەتٸنٸن ايتىپ, تٸركەۋدٸ جەڭٸلدەتۋدٸ تالاپ ەتتٸ. بيلٸك قازاقستاندا تٸركەلمەگەن شەتەلدٸك كٶلٸكتەر زاڭ بۇزسا, جازادان قۇتىلىپ كەتەدٸ دەپ سانايدى.
جٷرگٸزۋشٸلەر نارازىلىعىنان سوڭ قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ شەتەلدٸك نٶمٸرٸ بار كٶلٸكتەردٸ 2021 جىلدىڭ ناۋرىزىنا دەيٸن ۋاقىتشا تٸركەۋگە قويۋدى تاپسىردى. ۋاقىتشا تٸركەلگەن كٶلٸكتەرگە سارى تٷستٸ نٶمٸر بەرٸلەدٸ. بٸراق شەتەلدەن اۆتوموبيل ەكەلگەندەر 2021 جىلدىڭ ناۋرىزىنا دەيٸن باستاپقى الىمدى, ۋتيليزاتسييا الىمىن (ۋتيليزاتسييا – كٶلٸك ەسكٸرگەندە يەسٸنەن الىپ, جويۋ) تٶلەپ, كٶلٸگٸن تۇراقتى تٸركەۋگە قويۋى تيٸس. جٷرگٸزۋشٸلەر ۋتيليزاتسييا الىمى تىم قىمبات دەيدٸ. ەكولوگييا زاڭىنا سەيكەس, ۋتيليزاتسييا الىمى جەڭٸل كٶلٸكتەرگە 900 مىڭ تەڭگەدەن 3 ميلليون تەڭگەگە دەيٸن, ال جٷك كٶلٸكتەرٸنە 20 ميلليون تەڭگەگە دەيٸن جەتەدٸ.
بيلٸكتٸڭ بۇل شەشٸمٸنە العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ اقتٶبەلٸك جٷرگٸزۋشٸلەر نارازىلىق بٸلدٸرگەن. ولار تالاپتارىن ايتىپ, بٸرنەشە مەرتە كٶشەگە شىقتى, ەكٸمدٸككە دە باردى.
- بيلٸكپەن ديالوگ ورناتقىمىز كەلەدٸ. بٸراق ەزٸر نەتيجە بولماي تۇر. اقتٶبەدەگٸ اتقارۋشى بيلٸكتٸڭ بٸزدٸ بەيرەسمي بولسا دا, قولدايتىنىن سەزەمٸز. بٸراق بەرٸ ساۋساعىن كٶككە شوشايتىپ, "انا جاق شەشەدٸ" دەپ وتىر. ال ول جاقتان (بيلٸكتەن) ەزٸر كٶڭٸل كٶنشٸتەر جاۋاپ جوق, - دەيدٸ ەدگارد يۆانوۆ.
اقتٶبەلٸك جٷرگٸزۋشٸلەر قازاقستان پرەزيدەنتٸ توقاەۆقا پەتيتسييا جولداپ, ەندٸگٸ جەردە ٶز قۇقىقتارىن بٸرگە قورعاۋ ٷشٸن قوعامدىق بٸرلەستٸك قۇرماق.
اقپاننىڭ 5-ٸ كٷنٸ اقتٶبەدە نارازىلىقتىڭ تاعى بٸر فورماسى رەتٸندە جٷرگٸزۋشٸلەر ەاەو ەلدەرٸنەن الىنعان كٶلٸكتەرٸنٸڭ ەينەگٸنە "بٸز ەاەو ەلدەرٸندە ەركٸن قوزعالۋدى قولدايمىز" دەپ جازىلعان جاپسىرما تاعىپ جٷرە باستادى.
جاڭاگٷل جٷرسٸن,
