Qazaqstannyń vizittik kartochkasy, elimizdiń popýliatsiiany qalai saqtaitynyn búkil álem baqylaidy. Sondyqtan onyń sanyn basqarý máselesinde asyǵys sheshim qabyldaýǵa bolmaidy, dep atap ótti QR BǴM Zoologiia institýtynyń teriologiia zerthanasynyń meńgerýshisi Aleksei Grachev.
Buǵan deiin áleýmettik jelide sharýalar mal jaiylymyna arnalǵan jerlerdi kiik basyp jatyr degen video taraldy, dep habarlaidy QazAqparat.
«Institýttyń kópjyldyq zertteýleri kórsetkendei, osy jyldar ishinde kiikter men úi janýarlary arasynda erekshe básekelestik bolǵan joq. Aqbóken mal jemeitin kóptegen ósimdikti jeidi, al jalpy azyq-túlik qory úi jáne jabaiy tuiaqtylar úshin jetkilikti. Qazirgi ýaqytta áleýmettik jelide kiikterdiń Oral popýliatsiiasy sanynyń ósýine jáne jaiylymdar men sýattarǵa bailanysty úi janýarlarymen básekelesýi máseleleri kóterilýde. QR BǴM ǴK«Zoologiia institýty» da bul jaǵdaiǵa alańdaýly. Ǵalymdardyń aitýynsha, kiikter kóshpeli ómir saltyn ustanady, sondyqtan jaiylymdarǵa júkteme deńgeii tómen bolady. Olar únemi qozǵala otyryp, shóptiń az ǵana bóligin jeidi, bul basqa da janýarlardyń jaiylymdardy qaita paidalanýyna múmkindik beredi», - deidi Aleksei Grachev.
Spikerdiń aitýynsha, Zoologiia institýtynyń keń aýqymdy zertteýleri kiikter men úi maldarynyń sany eń kóp bolǵan jyldary (30-40 jyl buryn) júrgizilgen bolatyn. Qazaqstanda úi janýarlarynyń sany 1990 jyldary kúrt tómendedi jáne negizinen kiikter júrmeitin eldimekender mańynda mal jaiyldy. Qazirgi jaǵdai qandai ekenin ǵalymdar naqty aita almaidy, óitkeni qazir bul máseleni zertteý úshin arnaiy memlekettik baǵdarlama joq. Sondyqtan Zoologiia institýty, eń aldymen, qandai da bir sheshim qabyldamai turyp, máseleni egjei-tegjeili zerdeleý qajet dep esepteidi.
«Memleket óz ýaqytynda kiik sanyn qalpyna keltirý úshin úlken resýrstar jumsady. Qazir ol tek qalpyna keltirý satysynda, iaǵni ol áli de maksimýmǵa jetken joq. Eger kiikterdiń eń kóne popýliatsiia ekenin eskersek, kim kimniń jerin tartyp aldy degen zańdy suraq týyndaidy. Sondyqtan bul máselege baiypty qaraý kerek. Jyl saiyn kiikterdiń sanyn, olardyń ornalasýyn esepke alý júrgiziledi, biraq olardy zerdeleý boiynsha arnaiy baǵdarlama joq. HH ǵasyrdyń 60-jyldary kiikterdiń sany, 600-800 myńǵa, 90-jyldary – millionǵa jetti. 2015 jyly kiik qyryldy, sodan beri tiisti zertteýler júrgizý bastamalaryna qaramastan, bul másele sheshilgen joq. Mamyr aiynda aqbókenderdiń taǵy da belgisiz sebeptermen ólýi múmkin degen qaýip bar. Aqyr sońynda, bul túr úshin eń osal kezeń: mamyr aiynda olardyń tóldeý kezeńine sai keledi, sondyqtan analyqtary qysta ǵana emes, tóldeýge bailanysty da álsireidi», - deidi maman.
Sondyqtan, Aleksei Grachevtiń aitýynsha, qazir kiikterdi joǵary deńgeide zertteý máselesin Ekologiia ministrligi men QR Bilim jáne ǵylym ministrliginiń birlesken kúsh-jigeri arqyly ǵana sheshý qajet.
Eń aldymen, maman kiiktiń Oral popýliatsiiasynyń tarihi taralý aimaǵy shegindegi jerlerdiń nysanaly maqsatyna, túrdiń ekologiialyq erekshelikteri men onyń tabiǵi mekendeý oryndaryn eskere otyryp, retrospektivti taldaý júrgizý qajet dep esepteidi.
«Ekinshiden, aqbóken úshin sýattarmen qamtamasyz etilýine taldaý júrgizý, jergilikti jerdiń gidrologiialyq erekshelikterin eskere otyryp, jasandy sýattar jasaý múmkindikterin qarastyrý qajet. Úshinshiden, jaiylymdardyń qazirgi zamanǵy azyqtyq syiymdylyǵyn jáne kiiktiń ońtaily sanyn aiqyndaý qajet. Tórtinshiden, azyq pen sýattarǵa qatysty úi janýarlarymen báseke dárejesin, kiikterdiń aýyl sharýashylyǵy alqaptaryna keltirgen yqtimal zalalyn anyqtaý qajet. Kiik joǵalyp ketý qaýpimen halyqaralyq tabiǵatty qorǵaý odaǵynyń Qyzyl tizimine engen. Kiik - brendtiń biri, Qazaqstannyń vizittik kartasy, onyń popýliatsiiasynyń negizgi bóligi bizde turady. Búkil álem olardy qanshalyqty saqtaitynymyzǵa qaraidy. Kóptegen halyqaralyq deńgeidegi ǵalymdar kiikti qutqarýdy «qazaqstandyq ǵajaiyp» dep ataidy», - dep túiindedi sarapshy.
Aita keteiik, 5 mamyr – halyqaralyq kiik kúni. Dúniejúzindegi kiiktiń 90%-dan astamy Qazaqstanda mekendeidi.
Qazaqstandaǵy kiik Batys Qazaqstanda, Edil men Oral arasynda, Ústirtte – ishinara Mańǵystaýda, sondai-aq Aqtóbe men Atyraý oblystarynda mekendeidi. Aqbókenderdiń eń kóp sany – Qaraǵandy, Aqmola, Qostanai oblystarynda mekendeitin Betpaqdala popýliatsiiasy.
Aleksei Grachevtiń aitýynsha, aqbókender ekojúiede úlken ról atqarady. Mysaly, tuiaqtarmen olar topyraqty qopsytady, oǵan ylǵal men ósimdikterdiń ósýine qajetti barlyq zattardy beredi.
