قازاقستاننىڭ ۆيزيتتٸك كارتوچكاسى, ەلٸمٸزدٸڭ پوپۋلياتسييانى قالاي ساقتايتىنىن بٷكٸل ەلەم باقىلايدى. سوندىقتان ونىڭ سانىن باسقارۋ مەسەلەسٸندە اسىعىس شەشٸم قابىلداۋعا بولمايدى, دەپ اتاپ ٶتتٸ قر بعم زوولوگييا ينستيتۋتىنىڭ تەريولوگييا زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ الەكسەي گراچەۆ.
بۇعان دەيٸن ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە شارۋالار مال جايىلىمىنا ارنالعان جەرلەردٸ كيٸك باسىپ جاتىر دەگەن ۆيدەو تارالدى, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
«ينستيتۋتتىڭ كٶپجىلدىق زەرتتەۋلەرٸ كٶرسەتكەندەي, وسى جىلدار ٸشٸندە كيٸكتەر مەن ٷي جانۋارلارى اراسىندا ەرەكشە بەسەكەلەستٸك بولعان جوق. اقبٶكەن مال جەمەيتٸن كٶپتەگەن ٶسٸمدٸكتٸ جەيدٸ, ال جالپى ازىق-تٷلٸك قورى ٷي جەنە جابايى تۇياقتىلار ٷشٸن جەتكٸلٸكتٸ. قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە كيٸكتەردٸڭ ورال پوپۋلياتسيياسى سانىنىڭ ٶسۋٸنە جەنە جايىلىمدار مەن سۋاتتارعا بايلانىستى ٷي جانۋارلارىمەن بەسەكەلەسۋٸ مەسەلەلەرٸ كٶتەرٸلۋدە. قر بعم عك«زوولوگييا ينستيتۋتى» دا بۇل جاعدايعا الاڭداۋلى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, كيٸكتەر كٶشپەلٸ ٶمٸر سالتىن ۇستانادى, سوندىقتان جايىلىمدارعا جٷكتەمە دەڭگەيٸ تٶمەن بولادى. ولار ٷنەمٸ قوزعالا وتىرىپ, شٶپتٸڭ از عانا بٶلٸگٸن جەيدٸ, بۇل باسقا دا جانۋارلاردىڭ جايىلىمداردى قايتا پايدالانۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ», - دەيدٸ الەكسەي گراچەۆ.
سپيكەردٸڭ ايتۋىنشا, زوولوگييا ينستيتۋتىنىڭ كەڭ اۋقىمدى زەرتتەۋلەرٸ كيٸكتەر مەن ٷي مالدارىنىڭ سانى ەڭ كٶپ بولعان جىلدارى (30-40 جىل بۇرىن) جٷرگٸزٸلگەن بولاتىن. قازاقستاندا ٷي جانۋارلارىنىڭ سانى 1990 جىلدارى كٷرت تٶمەندەدٸ جەنە نەگٸزٸنەن كيٸكتەر جٷرمەيتٸن ەلدٸمەكەندەر ماڭىندا مال جايىلدى. قازٸرگٸ جاعداي قانداي ەكەنٸن عالىمدار ناقتى ايتا المايدى, ٶيتكەنٸ قازٸر بۇل مەسەلەنٸ زەرتتەۋ ٷشٸن ارنايى مەملەكەتتٸك باعدارلاما جوق. سوندىقتان زوولوگييا ينستيتۋتى, ەڭ الدىمەن, قانداي دا بٸر شەشٸم قابىلداماي تۇرىپ, مەسەلەنٸ ەگجەي-تەگجەيلٸ زەردەلەۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدٸ.
«مەملەكەت ٶز ۋاقىتىندا كيٸك سانىن قالپىنا كەلتٸرۋ ٷشٸن ٷلكەن رەسۋرستار جۇمسادى. قازٸر ول تەك قالپىنا كەلتٸرۋ ساتىسىندا, ياعني ول ەلٸ دە ماكسيمۋمعا جەتكەن جوق. ەگەر كيٸكتەردٸڭ ەڭ كٶنە پوپۋلياتسييا ەكەنٸن ەسكەرسەك, كٸم كٸمنٸڭ جەرٸن تارتىپ الدى دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. سوندىقتان بۇل مەسەلەگە بايىپتى قاراۋ كەرەك. جىل سايىن كيٸكتەردٸڭ سانىن, ولاردىڭ ورنالاسۋىن ەسەپكە الۋ جٷرگٸزٸلەدٸ, بٸراق ولاردى زەردەلەۋ بويىنشا ارنايى باعدارلاما جوق. حح عاسىردىڭ 60-جىلدارى كيٸكتەردٸڭ سانى, 600-800 مىڭعا, 90-جىلدارى – ميلليونعا جەتتٸ. 2015 جىلى كيٸك قىرىلدى, سودان بەرٸ تيٸستٸ زەرتتەۋلەر جٷرگٸزۋ باستامالارىنا قاراماستان, بۇل مەسەلە شەشٸلگەن جوق. مامىر ايىندا اقبٶكەندەردٸڭ تاعى دا بەلگٸسٸز سەبەپتەرمەن ٶلۋٸ مٷمكٸن دەگەن قاۋٸپ بار. اقىر سوڭىندا, بۇل تٷر ٷشٸن ەڭ وسال كەزەڭ: مامىر ايىندا ولاردىڭ تٶلدەۋ كەزەڭٸنە ساي كەلەدٸ, سوندىقتان انالىقتارى قىستا عانا ەمەس, تٶلدەۋگە بايلانىستى دا ەلسٸرەيدٸ», - دەيدٸ مامان.
سوندىقتان, الەكسەي گراچەۆتٸڭ ايتۋىنشا, قازٸر كيٸكتەردٸ جوعارى دەڭگەيدە زەرتتەۋ مەسەلەسٸن ەكولوگييا مينيسترلٸگٸ مەن قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ بٸرلەسكەن كٷش-جٸگەرٸ ارقىلى عانا شەشۋ قاجەت.
ەڭ الدىمەن, مامان كيٸكتٸڭ ورال پوپۋلياتسيياسىنىڭ تاريحي تارالۋ ايماعى شەگٸندەگٸ جەرلەردٸڭ نىسانالى ماقساتىنا, تٷردٸڭ ەكولوگييالىق ەرەكشەلٸكتەرٸ مەن ونىڭ تابيعي مەكەندەۋ ورىندارىن ەسكەرە وتىرىپ, رەتروسپەكتيۆتٸ تالداۋ جٷرگٸزۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدٸ.
«ەكٸنشٸدەن, اقبٶكەن ٷشٸن سۋاتتارمەن قامتاماسىز ەتٸلۋٸنە تالداۋ جٷرگٸزۋ, جەرگٸلٸكتٸ جەردٸڭ گيدرولوگييالىق ەرەكشەلٸكتەرٸن ەسكەرە وتىرىپ, جاساندى سۋاتتار جاساۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن قاراستىرۋ قاجەت. ٷشٸنشٸدەن, جايىلىمداردىڭ قازٸرگٸ زامانعى ازىقتىق سىيىمدىلىعىن جەنە كيٸكتٸڭ وڭتايلى سانىن ايقىنداۋ قاجەت. تٶرتٸنشٸدەن, ازىق پەن سۋاتتارعا قاتىستى ٷي جانۋارلارىمەن بەسەكە دەرەجەسٸن, كيٸكتەردٸڭ اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارىنا كەلتٸرگەن ىقتيمال زالالىن انىقتاۋ قاجەت. كيٸك جوعالىپ كەتۋ قاۋپٸمەن حالىقارالىق تابيعاتتى قورعاۋ وداعىنىڭ قىزىل تٸزٸمٸنە ەنگەن. كيٸك - برەندتٸڭ بٸرٸ, قازاقستاننىڭ ۆيزيتتٸك كارتاسى, ونىڭ پوپۋلياتسيياسىنىڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ بٸزدە تۇرادى. بٷكٸل ەلەم ولاردى قانشالىقتى ساقتايتىنىمىزعا قارايدى. كٶپتەگەن حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ عالىمدار كيٸكتٸ قۇتقارۋدى «قازاقستاندىق عاجايىپ» دەپ اتايدى», - دەپ تٷيٸندەدٸ ساراپشى.
ايتا كەتەيٸك, 5 مامىر – حالىقارالىق كيٸك كٷنٸ. دٷنيەجٷزٸندەگٸ كيٸكتٸڭ 90%-دان استامى قازاقستاندا مەكەندەيدٸ.
قازاقستانداعى كيٸك باتىس قازاقستاندا, ەدٸل مەن ورال اراسىندا, ٷستٸرتتە – ٸشٸنارا ماڭعىستاۋدا, سونداي-اق اقتٶبە مەن اتىراۋ وبلىستارىندا مەكەندەيدٸ. اقبٶكەندەردٸڭ ەڭ كٶپ سانى – قاراعاندى, اقمولا, قوستاناي وبلىستارىندا مەكەندەيتٸن بەتپاقدالا پوپۋلياتسيياسى.
الەكسەي گراچەۆتٸڭ ايتۋىنشا, اقبٶكەندەر ەكوجٷيەدە ٷلكەن رٶل اتقارادى. مىسالى, تۇياقتارمەن ولار توپىراقتى قوپسىتادى, وعان ىلعال مەن ٶسٸمدٸكتەردٸڭ ٶسۋٸنە قاجەتتٸ بارلىق زاتتاردى بەرەدٸ.
