Foto: BAQ.KZ
Kieli Túrkistan aimaǵy elimizdiń rýhani-mádeni oshaǵy ǵana emes, halyq sany boiynsha Qazaqstandaǵy eń iri aimaq retinde kósh bastap turǵan iri ekonomikalyq potentsialy joǵary óńir. Bul óńirde týrizm ǵana emes, agrarlyq sala da jaqsy damyǵan.
Eki million bir júz myńnan artyq adam turatyn Túrkistan oblysy bala týý kórsetkishi jaǵynan da eldegi aldyńǵy qatardaǵy óńirlerdiń biri ekeni ras. Halyq sany kóp, tyǵyz ornalasqan, ári halqy basqa óńirlerge qaraǵanda jas bolyp esepteletin oblys búginde tabysy, halqynyń turmysy jaǵynan qandai? Bul týraly bizdiń tilshi izdenip kórgen edi, Eldegi jáne onyń ishinde Túrkistan oblysyndaǵy ahýal kelesidei eken.
Qazaqstandaǵy kedeishilik deńgeii týraly málimetter óte mańyzdy máselelerdi kórsetedi. Resmi málimetter boiynsha, memleketimizde tabysy eń tómengi kúnkóris deńgeiinen tómen halyqtyń paiyzdyq kórsetkishi 5,3 %-dy quraidy, al EYDU (Ekonomikalyq yntymaqtastyq jáne damý uiymy) ádistemesi boiynsha bul kórsetkish shamamen 10 % dep anyqtalǵan. Bul kórsetkish Ekonomikalyq yntymaqtastyq jáne damý uiymy elderimen salystyrǵanda salystyrmaly túrde tómen bolǵanymen, áli de sheshimin tabýdy qajet etetin másele bolyp tabylady. Aita keterligi, elimizdiń óńirleriniń basym bóliginde tabysy eń tómengi kúnkóris deńgeiinen tómen azamattardyń úles salmaǵy artyp otyr. Olardyń arasynda Túrkistan oblysy da bar. Túrkistanda tipti tabysy eń tómengi kúnkóris deńgeiinen tómen adamdardyń sany boiynsha ortasha kórsetkishten asyp ketken. Bul árine kóńil kónshitetin aqparat emes, alaida óńir aimaqtaǵy ózekti problemany sheshýdiń joldaryn qarastyryp jatqan kórinedi.
Halyqtyń turmys deńgeiiniń tómendigi tipti damyǵan elderde de barshylyq ekenin statistikaǵa qarap kórýge bolady. Mysaly, AQSh-ta kedeishilik deńgeii 16,8 %, Izrailde 17,7 %, Chilide 16,8 %, Kanadada 14,2 %, Aýstraliiada 12,8 %, al Ulybritaniiada 10,8 %-dy quraidy. Qazaqstannyń kórsetkishteri keibir EYDU elderinen tómen bolǵanymen, áli de kedeishilik máselesi ózekti bolyp qalýda, ásirese jumyssyzdyqpen bailanysty problemalar sheshimin tolyqtai taba qoiǵan joq.
Taǵy bir aita ketetin másele, jalpy óńirlerdegi ónimde de úlken alshaqtyq aiqyn baiqalady. Mysaly 2020 jyly Atyraý oblysynda adam basyna shaqqandaǵy jalpy óńirlerdegi ónim Túrkistan oblysy boiynsha kórsetkishten 17 esege kóp bolǵan eken.
Elimizdiń munaily batys óńirlerindegi Atyraý men Mańǵystaý jáne Qazaqstannyń eki eń iri qalalary Almaty men Astanada tabys mólsheri salystyrmaly túrde joǵary bolǵanymen, tabystyń ósý tendentsiiasy turaqsyz kórinedi. Al Túrkistan oblysy ókinishke qarai eldegi naqty tabystyń ornyqty óspeýi, eńbek tabysynyń tómen bolýy, ózin-ózi jumyspen qamtýdyń joǵary bolýy jáne halyqtyń ketýi siiaqty máseleleri eń joǵary kórsetkishke ie bolyp otyrǵan tórt aimaqtyń biri eken.
Bul máselelerdi sheshý úshin memleket tarapynan áleýmettik baǵdarlamalar men ekonomikalyq reformalar qajet bolyp otyr. Sondyqtan da elimizde «Halyqtyń tabysyn arttyrýdyń 2025 jylǵa deiingi baǵdarlamasy» qabyldanǵan bolatyn. Alaida Qazaqstan Respýblikasy Úkimetiniń 2022 jylǵy 14 sáýirdegi № 218 qaýlysy qabyldanyp, Halyqtyń tabysyn arttyrýdyń 2025 jylǵa deiingi baǵdarlamasyna ózgerister engizildi. Sóitip, «Halyqtyń tabysyn arttyrýdyń 2029 jylǵa deiingi baǵdarlamasy» keshendi jospary bekitilgenin aita ketken jón.
Bul keshendi jospardy iske asyrýdyń negizgi baǵyttary men maqsattary elimizdiń áleýmettik-ekonomikalyq damýynda mańyzdy ról atqarady. Baǵdarlama boiynsha 2029 jylǵa deiin memlekettiń qoldaýymen jáne bólinetin qarajat arqyly keshendi jospardy iske asyra otyryp, turǵyndardyń eńbekaqysyn arttyrý, ál-aýqatyn kóterý, ekonomikanyń naqty sektorynda jumys sanyn arttyrý, biýdjettik memelerdegi qyzmetkerlerdiń jalaqysyn ulǵaitý, aýyl turǵyndarynyń áleýetin jaqsartyp, olardyń jumyssyzdyq máselesin sheship, osy turǵyda biik kórsetkishterge qol jetkizý kózdelip otyr:
Jospardyń alǵa qoiylǵan maqsatty nátijesinde: 3,3 millionnan astam adam, onyń ishinde 2,3 million jas azamat jumysqa ornalastyrylady; JIÓ-degi eńbekaqy tóleý úlesi 30,1%-dan 41,1%-ǵa deiin ulǵaiady; Budan basqa, kedeishilik deńgeii 5,3%-dan 5%-ǵa deiin tómendeidi; Sonymen qatar, jumyssyzdyq deńgeii 4,9%-dan 4,6%-ǵa deiin azaiady.
Bul sharalar eldegi áleýmettik jáne ekonomikalyq turaqtylyqty nyǵaitýǵa baǵyttalǵan ekenin aita ketken jón.
Atalǵan baǵdarlama aiasynda Túrkistan oblysy boiynsha halyqtyń tabysyn arttyrý jónindegi negizgi qyzmet ónimdiliginiń kórsetkishi úsh jyl buryn 69,7 paiyzdy qurasa, 2029 jylǵa qarai 88,7 paiyzǵa kóterý josparlanǵan. Al kedeishilikti tómendetý boiynsha aimaqta negizgi qyzmet ónimdiliginiń kórsetkishi 2021 jyly 9,8 paiyz bolsa, keshendi jospar aiaqtalǵanǵa deiin 10,1 paiyzdy quramaq. Jumyssyzdyq deńgeii óńirde 5,1 paiyzdan 4,8 paiyzǵa qysqarmaq eken.
Bárimizge belgili, kieli Túrkistan óńiri Qazaqstannyń týristik potentsialy joǵary aimaqtarynyń biri.
«Túrkistan – elimizdiń altyn besigi, mádenietimiz ben rýhaniiatymyzdyń simvoly jáne búkil halqymyzdyń boitumary. Bul qasietti jerdi kózimizdiń qarashyǵyndai saqtap, damytýymyz kerek», -dep memleket basshysy, prezidentimiz Qasym-Jomart Toqaev aitqandai, mádeni, ári tarihi oshaǵymyz Túrkistan oblysynyń týristik áleýetin arttyrý da memlekettiń nazarynda.
Taǵy bir aita keterligi, halyqtyń tabysyn arttyrý boiynsha memlekettik baǵdarlamada Mańǵystaý jáne Túrkistan oblystarynda oqiǵalyq týrizmdi damytý jolymen ekonomikalyq belsendilikti yntalandyrý «Halyqtyń tabysyn arttyrýdyń 2025 jylǵa deiingi baǵdarlamasy» aiasynda kózdelgen bolatyn. 2022 – 2025 jyldar aralyǵynda jyl saiyn 40 oqiǵalyq is-shara ótkizý; jyl saiyn 40 myń týrist tartý; jyl saiyn 800 jumys ornyn qurý; 2025 jylǵa deiin – 2 400 jumys ornyn ashý josparlanǵan. RB sheńberinde – jyl saiyn árbir óńirge 500 000 myń teńge bóliný josparlanǵan. Biraq
Túrkistan oblysy ákimi Darhan Satybaldynyń aitýynsha 2024 jyldyń birinshi toqsanynyń ózinde aimaqta ishki týrizmde ishki týrister sany – 45 500-ge jýyq bolady dep josparlanǵan, biraq jospar artyǵymen oryndalyp, 46 683 adamǵa jetken ekenin aityp otyr.
Aita keteiik, 2024 jyldyń birinshi toqsany boiynsha Túrkistan oblysynyń aýdandary men qalalarynyń áleýmettik-ekonomikalyq damýynyń reiting nátijeleri jariialandy. Túrli salalarǵa qatysty eseptelgen 37 indikatorǵa qol jetkizý josparlanǵan bolatyn.
Bul indikatorlar oblys ekonomikasynyń negizgi salalaryndaǵy oń dinamikany kórsetip, josparlanǵan kórsetkishter asyra oryndaldy, -dep otyr Túrkistan oblysy ákimi Darhan Satybaldy.
- Ónerkásip: Josparlanǵan 226,1 mlrd teńgeniń ornyna 274,3 mlrd teńge kóleminde ónim óndirildi, naqty kólem indeksi 107,1% qurady.
- Óńdeý ónerkásibi: 122,5 mlrd teńgege ónim óndirilip, bul josparlanǵan 103,3 mlrd teńgeden joǵary nátije kórsetip, naqty kólem indeksi 114,8% boldy.
- Aýyl sharýashylyǵy: Ónim kólemi 122,5 mlrd teńge josparlanǵan bolsa, is júzinde 128,8 mlrd teńgege jetti.
- Investitsiialar: Negizgi kapitalǵa baǵyttalǵan investitsiialar kólemi 132,3 mlrd teńgeni qurady, bul josparlanǵan 105,5 mlrd teńgeden aitarlyqtai joǵary.
- Qurylys: 31,5 mlrd teńge josparlanǵan qurylys jumystary kólemi oryndalyp, tipti odan asyp, 150,3 myń sharshy metr jańa turǵyn úi paidalanýǵa berildi.
- Mobildi internet: Aýyldyq eldi mekenderdi qamtý boiynsha jospar tolyǵymen oryndaldy.
- Densaýlyq saqtaý: Aýyldyq jerlerde júrek-qan tamyrlary aýrýlary men qaterli isik aýrýlarynan bolatyn ólim-jitim deńgeii tómendedi.
Jalpy reitingte kóshbasshylar retinde Saýran, Kentaý, Sairam jáne Túrkistan qalalarynyń ákimdikteri atap ótildi. Oblys basshysy Darhan Satybaldy ákimderge jumysty odan ári kúsheitý boiynsha tapsyrma bergen edi.
