فوتو: BAQ.KZ
كيەلٸ تٷركٸستان ايماعى ەلٸمٸزدٸڭ رۋحاني-مەدەني وشاعى عانا ەمەس, حالىق سانى بويىنشا قازاقستانداعى ەڭ ٸرٸ ايماق رەتٸندە كٶش باستاپ تۇرعان ٸرٸ ەكونوميكالىق پوتەنتسيالى جوعارى ٶڭٸر. بۇل ٶڭٸردە تۋريزم عانا ەمەس, اگرارلىق سالا دا جاقسى دامىعان.
ەكٸ ميلليون بٸر جٷز مىڭنان ارتىق ادام تۇراتىن تٷركٸستان وبلىسى بالا تۋۋ كٶرسەتكٸشٸ جاعىنان دا ەلدەگٸ الدىڭعى قاتارداعى ٶڭٸرلەردٸڭ بٸرٸ ەكەنٸ راس. حالىق سانى كٶپ, تىعىز ورنالاسقان, ەرٸ حالقى باسقا ٶڭٸرلەرگە قاراعاندا جاس بولىپ ەسەپتەلەتٸن وبلىس بٷگٸندە تابىسى, حالقىنىڭ تۇرمىسى جاعىنان قانداي? بۇل تۋرالى بٸزدٸڭ تٸلشٸ ٸزدەنٸپ كٶرگەن ەدٸ, ەلدەگٸ جەنە ونىڭ ٸشٸندە تٷركٸستان وبلىسىنداعى احۋال كەلەسٸدەي ەكەن.
قازاقستانداعى كەدەيشٸلٸك دەڭگەيٸ تۋرالى مەلٸمەتتەر ٶتە ماڭىزدى مەسەلەلەردٸ كٶرسەتەدٸ. رەسمي مەلٸمەتتەر بويىنشا, مەملەكەتٸمٸزدە تابىسى ەڭ تٶمەنگٸ كٷنكٶرٸس دەڭگەيٸنەن تٶمەن حالىقتىڭ پايىزدىق كٶرسەتكٸشٸ 5,3 %-دى قۇرايدى, ال ەىدۇ (ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جەنە دامۋ ۇيىمى) ەدٸستەمەسٸ بويىنشا بۇل كٶرسەتكٸش شامامەن 10 % دەپ انىقتالعان. بۇل كٶرسەتكٸش ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جەنە دامۋ ۇيىمى ەلدەرٸمەن سالىستىرعاندا سالىستىرمالى تٷردە تٶمەن بولعانىمەن, ەلٸ دە شەشٸمٸن تابۋدى قاجەت ەتەتٸن مەسەلە بولىپ تابىلادى. ايتا كەتەرلٸگٸ, ەلٸمٸزدٸڭ ٶڭٸرلەرٸنٸڭ باسىم بٶلٸگٸندە تابىسى ەڭ تٶمەنگٸ كٷنكٶرٸس دەڭگەيٸنەن تٶمەن ازاماتتاردىڭ ٷلەس سالماعى ارتىپ وتىر. ولاردىڭ اراسىندا تٷركٸستان وبلىسى دا بار. تٷركٸستاندا تٸپتٸ تابىسى ەڭ تٶمەنگٸ كٷنكٶرٸس دەڭگەيٸنەن تٶمەن ادامداردىڭ سانى بويىنشا ورتاشا كٶرسەتكٸشتەن اسىپ كەتكەن. بۇل ەرينە كٶڭٸل كٶنشٸتەتٸن اقپارات ەمەس, الايدا ٶڭٸر ايماقتاعى ٶزەكتٸ پروبلەمانى شەشۋدٸڭ جولدارىن قاراستىرىپ جاتقان كٶرٸنەدٸ.
حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيٸنٸڭ تٶمەندٸگٸ تٸپتٸ دامىعان ەلدەردە دە بارشىلىق ەكەنٸن ستاتيستيكاعا قاراپ كٶرۋگە بولادى. مىسالى, اقش-تا كەدەيشٸلٸك دەڭگەيٸ 16,8 %, يزرايلدە 17,7 %, چيليدە 16,8 %, كانادادا 14,2 %, اۋسترالييادا 12,8 %, ال ۇلىبريتانييادا 10,8 %-دى قۇرايدى. قازاقستاننىڭ كٶرسەتكٸشتەرٸ كەيبٸر ەىدۇ ەلدەرٸنەن تٶمەن بولعانىمەن, ەلٸ دە كەدەيشٸلٸك مەسەلەسٸ ٶزەكتٸ بولىپ قالۋدا, ەسٸرەسە جۇمىسسىزدىقپەن بايلانىستى پروبلەمالار شەشٸمٸن تولىقتاي تابا قويعان جوق.
تاعى بٸر ايتا كەتەتٸن مەسەلە, جالپى ٶڭٸرلەردەگٸ ٶنٸمدە دە ٷلكەن الشاقتىق ايقىن بايقالادى. مىسالى 2020 جىلى اتىراۋ وبلىسىندا ادام باسىنا شاققانداعى جالپى ٶڭٸرلەردەگٸ ٶنٸم تٷركٸستان وبلىسى بويىنشا كٶرسەتكٸشتەن 17 ەسەگە كٶپ بولعان ەكەن.
ەلٸمٸزدٸڭ مۇنايلى باتىس ٶڭٸرلەرٸندەگٸ اتىراۋ مەن ماڭعىستاۋ جەنە قازاقستاننىڭ ەكٸ ەڭ ٸرٸ قالالارى الماتى مەن استانادا تابىس مٶلشەرٸ سالىستىرمالى تٷردە جوعارى بولعانىمەن, تابىستىڭ ٶسۋ تەندەنتسيياسى تۇراقسىز كٶرٸنەدٸ. ال تٷركٸستان وبلىسى ٶكٸنٸشكە قاراي ەلدەگٸ ناقتى تابىستىڭ ورنىقتى ٶسپەۋٸ, ەڭبەك تابىسىنىڭ تٶمەن بولۋى, ٶزٸن-ٶزٸ جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جوعارى بولۋى جەنە حالىقتىڭ كەتۋٸ سيياقتى مەسەلەلەرٸ ەڭ جوعارى كٶرسەتكٸشكە يە بولىپ وتىرعان تٶرت ايماقتىڭ بٸرٸ ەكەن.
بۇل مەسەلەلەردٸ شەشۋ ٷشٸن مەملەكەت تاراپىنان ەلەۋمەتتٸك باعدارلامالار مەن ەكونوميكالىق رەفورمالار قاجەت بولىپ وتىر. سوندىقتان دا ەلٸمٸزدە «حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋدىڭ 2025 جىلعا دەيٸنگٸ باعدارلاماسى» قابىلدانعان بولاتىن. الايدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٷكٸمەتٸنٸڭ 2022 جىلعى 14 سەۋٸردەگٸ № 218 قاۋلىسى قابىلدانىپ, حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋدىڭ 2025 جىلعا دەيٸنگٸ باعدارلاماسىنا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلدٸ. سٶيتٸپ, «حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋدىڭ 2029 جىلعا دەيٸنگٸ باعدارلاماسى» كەشەندٸ جوسپارى بەكٸتٸلگەنٸن ايتا كەتكەن جٶن.
بۇل كەشەندٸ جوسپاردى ٸسكە اسىرۋدىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارى مەن ماقساتتارى ەلٸمٸزدٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋىندا ماڭىزدى رٶل اتقارادى. باعدارلاما بويىنشا 2029 جىلعا دەيٸن مەملەكەتتٸڭ قولداۋىمەن جەنە بٶلٸنەتٸن قاراجات ارقىلى كەشەندٸ جوسپاردى ٸسكە اسىرا وتىرىپ, تۇرعىنداردىڭ ەڭبەكاقىسىن ارتتىرۋ, ەل-اۋقاتىن كٶتەرۋ, ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىندا جۇمىس سانىن ارتتىرۋ, بيۋدجەتتٸك مەمەلەردەگٸ قىزمەتكەرلەردٸڭ جالاقىسىن ۇلعايتۋ, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ەلەۋەتٸن جاقسارتىپ, ولاردىڭ جۇمىسسىزدىق مەسەلەسٸن شەشٸپ, وسى تۇرعىدا بيٸك كٶرسەتكٸشتەرگە قول جەتكٸزۋ كٶزدەلٸپ وتىر:
جوسپاردىڭ العا قويىلعان ماقساتتى نەتيجەسٸندە: 3,3 ميلليوننان استام ادام, ونىڭ ٸشٸندە 2,3 ميلليون جاس ازامات جۇمىسقا ورنالاستىرىلادى; جٸٶ-دەگٸ ەڭبەكاقى تٶلەۋ ٷلەسٸ 30,1%-دان 41,1%-عا دەيٸن ۇلعايادى; بۇدان باسقا, كەدەيشٸلٸك دەڭگەيٸ 5,3%-دان 5%-عا دەيٸن تٶمەندەيدٸ; سونىمەن قاتار, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيٸ 4,9%-دان 4,6%-عا دەيٸن ازايادى.
بۇل شارالار ەلدەگٸ ەلەۋمەتتٸك جەنە ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا باعىتتالعان ەكەنٸن ايتا كەتكەن جٶن.
اتالعان باعدارلاما اياسىندا تٷركٸستان وبلىسى بويىنشا حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ جٶنٸندەگٸ نەگٸزگٸ قىزمەت ٶنٸمدٸلٸگٸنٸڭ كٶرسەتكٸشٸ ٷش جىل بۇرىن 69,7 پايىزدى قۇراسا, 2029 جىلعا قاراي 88,7 پايىزعا كٶتەرۋ جوسپارلانعان. ال كەدەيشٸلٸكتٸ تٶمەندەتۋ بويىنشا ايماقتا نەگٸزگٸ قىزمەت ٶنٸمدٸلٸگٸنٸڭ كٶرسەتكٸشٸ 2021 جىلى 9,8 پايىز بولسا, كەشەندٸ جوسپار اياقتالعانعا دەيٸن 10,1 پايىزدى قۇراماق. جۇمىسسىزدىق دەڭگەيٸ ٶڭٸردە 5,1 پايىزدان 4,8 پايىزعا قىسقارماق ەكەن.
بەرٸمٸزگە بەلگٸلٸ, كيەلٸ تٷركٸستان ٶڭٸرٸ قازاقستاننىڭ تۋريستٸك پوتەنتسيالى جوعارى ايماقتارىنىڭ بٸرٸ.
«تٷركٸستان – ەلٸمٸزدٸڭ التىن بەسٸگٸ, مەدەنيەتٸمٸز بەن رۋحانيياتىمىزدىڭ سيمۆولى جەنە بٷكٸل حالقىمىزدىڭ بويتۇمارى. بۇل قاسيەتتٸ جەردٸ كٶزٸمٸزدٸڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, دامىتۋىمىز كەرەك», -دەپ مەملەكەت باسشىسى, پرەزيدەنتٸمٸز قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتقانداي, مەدەني, ەرٸ تاريحي وشاعىمىز تٷركٸستان وبلىسىنىڭ تۋريستٸك ەلەۋەتٸن ارتتىرۋ دا مەملەكەتتٸڭ نازارىندا.
تاعى بٸر ايتا كەتەرلٸگٸ, حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ بويىنشا مەملەكەتتٸك باعدارلامادا ماڭعىستاۋ جەنە تٷركٸستان وبلىستارىندا وقيعالىق تۋريزمدٸ دامىتۋ جولىمەن ەكونوميكالىق بەلسەندٸلٸكتٸ ىنتالاندىرۋ «حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋدىڭ 2025 جىلعا دەيٸنگٸ باعدارلاماسى» اياسىندا كٶزدەلگەن بولاتىن. 2022 – 2025 جىلدار ارالىعىندا جىل سايىن 40 وقيعالىق ٸس-شارا ٶتكٸزۋ; جىل سايىن 40 مىڭ تۋريست تارتۋ; جىل سايىن 800 جۇمىس ورنىن قۇرۋ; 2025 جىلعا دەيٸن – 2 400 جۇمىس ورنىن اشۋ جوسپارلانعان. رب شەڭبەرٸندە – جىل سايىن ەربٸر ٶڭٸرگە 500 000 مىڭ تەڭگە بٶلٸنۋ جوسپارلانعان. بٸراق
تٷركٸستان وبلىسى ەكٸمٸ دارحان ساتىبالدىنىڭ ايتۋىنشا 2024 جىلدىڭ بٸرٸنشٸ توقسانىنىڭ ٶزٸندە ايماقتا ٸشكٸ تۋريزمدە ٸشكٸ تۋريستەر سانى – 45 500-گە جۋىق بولادى دەپ جوسپارلانعان, بٸراق جوسپار ارتىعىمەن ورىندالىپ, 46 683 ادامعا جەتكەن ەكەنٸن ايتىپ وتىر.
ايتا كەتەيٸك, 2024 جىلدىڭ بٸرٸنشٸ توقسانى بويىنشا تٷركٸستان وبلىسىنىڭ اۋداندارى مەن قالالارىنىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ رەيتينگ نەتيجەلەرٸ جارييالاندى. تٷرلٸ سالالارعا قاتىستى ەسەپتەلگەن 37 ينديكاتورعا قول جەتكٸزۋ جوسپارلانعان بولاتىن.
بۇل ينديكاتورلار وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ نەگٸزگٸ سالالارىنداعى وڭ ديناميكانى كٶرسەتٸپ, جوسپارلانعان كٶرسەتكٸشتەر اسىرا ورىندالدى, -دەپ وتىر تٷركٸستان وبلىسى ەكٸمٸ دارحان ساتىبالدى.
- ٶنەركەسٸپ: جوسپارلانعان 226,1 ملرد تەڭگەنٸڭ ورنىنا 274,3 ملرد تەڭگە كٶلەمٸندە ٶنٸم ٶندٸرٸلدٸ, ناقتى كٶلەم يندەكسٸ 107,1% قۇرادى.
- ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸ: 122,5 ملرد تەڭگەگە ٶنٸم ٶندٸرٸلٸپ, بۇل جوسپارلانعان 103,3 ملرد تەڭگەدەن جوعارى نەتيجە كٶرسەتٸپ, ناقتى كٶلەم يندەكسٸ 114,8% بولدى.
- اۋىل شارۋاشىلىعى: ٶنٸم كٶلەمٸ 122,5 ملرد تەڭگە جوسپارلانعان بولسا, ٸس جٷزٸندە 128,8 ملرد تەڭگەگە جەتتٸ.
- ينۆەستيتسييالار: نەگٸزگٸ كاپيتالعا باعىتتالعان ينۆەستيتسييالار كٶلەمٸ 132,3 ملرد تەڭگەنٸ قۇرادى, بۇل جوسپارلانعان 105,5 ملرد تەڭگەدەن ايتارلىقتاي جوعارى.
- قۇرىلىس: 31,5 ملرد تەڭگە جوسپارلانعان قۇرىلىس جۇمىستارى كٶلەمٸ ورىندالىپ, تٸپتٸ ودان اسىپ, 150,3 مىڭ شارشى مەتر جاڭا تۇرعىن ٷي پايدالانۋعا بەرٸلدٸ.
- موبيلدٸ ينتەرنەت: اۋىلدىق ەلدٸ مەكەندەردٸ قامتۋ بويىنشا جوسپار تولىعىمەن ورىندالدى.
- دەنساۋلىق ساقتاۋ: اۋىلدىق جەرلەردە جٷرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى مەن قاتەرلٸ ٸسٸك اۋرۋلارىنان بولاتىن ٶلٸم-جٸتٸم دەڭگەيٸ تٶمەندەدٸ.
جالپى رەيتينگتە كٶشباسشىلار رەتٸندە ساۋران, كەنتاۋ, سايرام جەنە تٷركٸستان قالالارىنىڭ ەكٸمدٸكتەرٸ اتاپ ٶتٸلدٸ. وبلىس باسشىسى دارحان ساتىبالدى ەكٸمدەرگە جۇمىستى ودان ەرٸ كٷشەيتۋ بويىنشا تاپسىرما بەرگەن ەدٸ.
