Qazaqstandyqtardyń qarjy uiymdary aldyndaǵy bereshegi 19 trln teńge, dep málimdedi depýtat Únzila Shapaq búgin ótken Parlament Májilisi otyrysynda. Bul týraly "Ult aqparat" habarlaidy.
"2024 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdai boiynsha 8,5 million qazaqstandyqtyń qarjy uiymdarynyń aldynda 19 trln teńge somasyna bereshegi bar, onyń ishinde 8,2 million azamattyń kepilsiz tutynýshylyq kreditter boiynsha bereshegi 10 trln teńgeni quraidy. Bul rette 1,6 mln azamattyń 1,7 trln teńgege problemalyq kreditteri bar (90 kúnnen artyq merzimi ótken)", - deidi depýtat Únzila Shapaq.
Aita keteiik, Májilis depýtattary kredit berý kezinde táýekelderdi barynsha azaitý jáne qaryz alýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý máseleleri boiynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly Zań jobasyn ázirledi.
Zań jobasynda mynadai negizgi baǵyttar qamtylǵan:
Birinshi. Problemalyq qaryzdary bar azamattardyń qaryz júktemesiniń ósýine jol bermeý úshin kreditter boiynsha tólem merzimin keshiktirý 90 kúnnen asqan jaǵdaida olarǵa kepilsiz tutynýshylyq kreditter berýge tyiym salý jóninde norma engiziledi.
Budan basqa, bankter men mikroqarjy uiymdary úshin barlyq qoldanystaǵy (ótelmegen) tutynýshylyq kreditter boiynsha tólem merzimin keshiktirý 90 kúnnen asqan soń syiaqy esepteýge tyiym salynady.
Problemalyq kreditterdi retteý rásimderin iske asyrý arqyly azamattardyń problemalyq bereshek deńgeiin azaitý — mańyzdy shara. Sońǵy jyldary bankter men mikroqarjy uiymdary óz balanstaryn tazartý úshin jeke tulǵalardyń problemalyq kreditterin aitarlyqtai jeńildikpen kollektorlarǵa berý praktikasy qalyptasty.
Sondyqtan da qaryz alýshylardyń merzimi ótken bereshekti retteý quqyqtaryn qorǵaý úshin bankter men mikroqarjy uiymdarynyń azamattardyń kreditterin tólem merzimi ótken kezden bastap 24 aidan soń jáne kreditor bereshekti retteý rásimderin júrgizgennen keiin ǵana kollektorlyq agenttikterge satýyna ruqsat berý usynylady.
Búgingi kúni kollektorlyq agenttikter edáýir kólemde jeke tulǵalardyń qaryzdaryn satyp alyp, olar boiynsha qaryzdyń barlyq somasyn qaita qurylymdaýsyz óndirip alýda.
2024 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdai boiynsha elimizdiń 890 myń azamatynyń 382 mlrd teńge somasyndaǵy qaryzdary kollektorlyq agenttikterge berilgen.
Osyǵan orai, jeke tulǵalardyń satyp alynǵan kreditteri boiynsha bereshekti retteý rásimderin júrgizý boiynsha kollektorlardyń tikelei mindetin engizý usynylady.
Halyqtyń shamadan tys kredit alýyna jol bermeý úshin tutynýshylyq kreditter boiynsha bereshektiń absoliýtti mólsherin shekteý bóliginde bereshekti retteý rásimin qatańdatýdyń mańyzy zor. Qazir bankter men mikroqarjy uiymdarynyń tutynýshylyq kreditteri boiynsha bereshektiń ortasha deńgeii shamamen 1,5 mln teńgeni quraidy, bul rette mundai kreditter boiynsha bereshektiń eń joǵary mólsheri zańnamada belgilenbegen. Qaryz júktemesiniń shamadan tys ósýin shekteý úshin zańnamalyq turǵyda tutynýshylyq kredit degen uǵym engiziledi, bul onyń eń joǵary mánin (bankter úshin – 5 mln teńge, MQU úshin – 2 mln teńge) normativtik deńgeide shekteýge múmkindik beredi.
Qosymsha shekteý sharasy retinde jańa makroprýdentsiialyq normativ – azamattardyń bankter men mikroqarjy uiymdarynyń kreditteri boiynsha jiyntyq beresheginiń qaryz alýshynyń tabysyna qatynasy engiziledi.
Ekinshi baǵyt – kreditter boiynsha merzimi ótken bereshekti sotqa deiin retteý sheńberinde azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýdy kúsheitý.
Sońǵy jyldary tutynýshylyq kredit berýdiń ósýi aiasynda Májilis depýtattarynyń jáne memlekettik organdardyń atyna problemalyq bereshek deńgeiin tómendetýge kómek kórsetý jóninde azamattardan kóptegen ótinishter kelip túsýde.
Bul rette, bank ombýdsmany problemalyq kreditterdi, ásirese, tutynýshylyq kreditterdi sotqa deiin retteý sheńberinde qaryz alýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa is júzinde qatyspaidy, óitkeni onyń ókilettigi ipotekalyq qaryzdar boiynsha daýlardy qaraýmen shekteledi.
Osyǵan bailanysty, zań jobasynda bank ombýdsmanynyń azamattardyń barlyq kreditteri boiynsha daýlardy retteý mindeti engiziledi. Sondai-aq, bankter, mikroqarjy uiymdary jáne kollektorlar úshin bank ombdýsmanynyń sheshimderin oryndaý mindettiligi engiziledi.
Úshinshi baǵyt – atqarýshylyq is júrgizý sheńberinde azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýdy kúsheitý.
2021 jylǵy jeltoqsanda turǵyn úi túrindegi kepildiń sot sheshimimen nemese sottan tys satylýy sheńberinde qaryz alýshylardyń quqyqtaryn quqyqtyq qorǵaýdy kúsheitýge yqpal etken zańnamalyq túzetýler qabyldandy. Atap aitqanda, kepilge qoiylǵan múlikti satýdyń 3 ailyq merzimi engizildi, turǵyn úidi tómengi quny boiynsha satýdy bolǵyzbaý maqsatynda kepildiń satý baǵasynyń tómengi shegi kepildiń bastapqy baǵalaý qunynyń 50%-ynan 75%-yna deiin kóterildi, kepil ustaýshynyń jáne onymen úlestes tulǵalardyń saýda-sattyqqa qatysýyna tyiym salyndy.
Qaryz alýshylardyń múddelerin qorǵaýdyń qosymsha sharasy retinde atqarýshylyq is júrgizý sheńberinde kámeletke tolmaǵan balalary bar otbasylardy jylytý maýsymynda jalǵyz baspanasynan shyǵarýǵa tyiym salý engiziledi (qazirgi ýaqytta mundai tyiym halyqtyń áleýmettik jaǵynan osal toptaryna qatysty qoldanylady).
Kreditter boiynsha bereshekti óndirip alý protsesinde qaryz alýshylardy qorǵaý úshin zań jobasynda qaryz alýshynyń banktik shotynda saqtalatyn aqsha somasy eń tómen kúnkóris deńgeiiniń bir eselengen mólsherinen eki eselengen mólsherine deiin ulǵaiady (86,8 myń teńge).
Tórtinshi baǵyt – azamattardyń kreditter boiynsha bankrottyq rásimine qoljetimdiligin jeńildetý.
2023 jylǵy naýryzdan bastap bankterdiń, mikroqarjy uiymdarynyń jáne basqa da kreditorlardyń kreditteri boiynsha jeke tulǵalardyń sottan tys bankrottyǵynyń zańnamalyq rásimi engizildi.
Bankrottyqqa ótinish berý úshin qaryz alýshydan aǵymdaǵy bereshegi boiynsha jáne barlyq kreditorlar, merzimi ótken qaryzdyń rettelýi týraly kóptegen qujattar men málimetter berý talap etiledi. Bir qujatty qate usynýdyń ózi qabyldaýdan bas tartýǵa negiz bolyp tabylady. Nátijesinde, qazirgi tańda 84 myń ótinishtiń ishinde bankrottyq rásimi 9,5 myń (11,3%) azamatqa qatysty júrgizildi.
Sottan tys bankrottyq rásimi sheńberinde artyq ákimshilik kedergilerdi joiý maqsatynda zań jobasynda boryshkerdiń merzimi ótken bereshekti rettegenin rastaityn qujatty usynýy boiynsha talap alyp tastalady.
Budan basqa, zań jobasynda retteý jáne óndirip alý rásimin júrgizý merzimi 18 aidan 12 aiǵa deiin qysqartylady.
Besinshi baǵyt – kreditter boiynsha alaiaqtyqty azaitý.
Qarjylyq alaiaqtyqpen bailanysty qylmys sanynyń ósýi baiqalady. Ótken jyly keltirilgen ziian kólemi 5,8 mlrd. teńgeni qurady.
Azamattardy alaiaqtardan qorǵaýdy kúsheitý úshin zań jobasynda azamattardyń kredit alýdan erikti túrde bas tartýyn belgileý quqyǵy engiziledi. Mundai bas tartý bolǵan jaǵdaida bankter men mikroqarjy uiymdarynyń jeke tulǵaǵa kredit berýine tyiym salynady. Sonymen qatar, kreditorlardyń kredit alýdan erikti túrde bas tartý kezeńinde resimdelgen azamattardyń kreditteri boiynsha bereshekti esepten shyǵarý mindeti belgilenedi.
Usynystardyń altynshy jáne jetinshi baǵyttary Memleket basshysynyń bankterde strestik aktivter deńgeiin tómendetýge jáne biznestiń kreditteýge qoljetimdiligin, onyń ishinde birlesken jáne sindikattalǵan kreditteý tetikterin qoldaný arqyly keńeitýge qatysty tapsyrmalaryn iske asyrýǵa baǵyttalǵan.
Osyǵan bailanysty, qarjy uiymdarynyń strestik aktivterdi mamandandyrylǵan tsifrlyq platformalar arqyly ótkizý, beirezident-bankterdi qosý esebinen sindikatqa qatysýshylar quramyn keńeitý mindetterin engizý jónindegi normalar usynylady.
