قازاقستاندىقتاردىڭ قارجى ۇيىمدارى الدىنداعى بەرەشەگٸ 19 ترلن تەڭگە, دەپ مەلٸمدەدٸ دەپۋتات ٷنزيلا شاپاق بٷگٸن ٶتكەن پارلامەنت مەجٸلٸسٸ وتىرىسىندا. بۇل تۋرالى "ۇلت اقپارات" حابارلايدى.
"2024 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا 8,5 ميلليون قازاقستاندىقتىڭ قارجى ۇيىمدارىنىڭ الدىندا 19 ترلن تەڭگە سوماسىنا بەرەشەگٸ بار, ونىڭ ٸشٸندە 8,2 ميلليون ازاماتتىڭ كەپٸلسٸز تۇتىنۋشىلىق كرەديتتەر بويىنشا بەرەشەگٸ 10 ترلن تەڭگەنٸ قۇرايدى. بۇل رەتتە 1,6 ملن ازاماتتىڭ 1,7 ترلن تەڭگەگە پروبلەمالىق كرەديتتەرٸ بار (90 كٷننەن ارتىق مەرزٸمٸ ٶتكەن)", - دەيدٸ دەپۋتات ٷنزيلا شاپاق.
ايتا كەتەيٸك, مەجٸلٸس دەپۋتاتتارى كرەديت بەرۋ كەزٸندە تەۋەكەلدەردٸ بارىنشا ازايتۋ جەنە قارىز الۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن ەزٸرلەدٸ.
زاڭ جوباسىندا مىناداي نەگٸزگٸ باعىتتار قامتىلعان:
بٸرٸنشٸ. پروبلەمالىق قارىزدارى بار ازاماتتاردىڭ قارىز جٷكتەمەسٸنٸڭ ٶسۋٸنە جول بەرمەۋ ٷشٸن كرەديتتەر بويىنشا تٶلەم مەرزٸمٸن كەشٸكتٸرۋ 90 كٷننەن اسقان جاعدايدا ولارعا كەپٸلسٸز تۇتىنۋشىلىق كرەديتتەر بەرۋگە تىيىم سالۋ جٶنٸندە نورما ەنگٸزٸلەدٸ.
بۇدان باسقا, بانكتەر مەن ميكروقارجى ۇيىمدارى ٷشٸن بارلىق قولدانىستاعى (ٶتەلمەگەن) تۇتىنۋشىلىق كرەديتتەر بويىنشا تٶلەم مەرزٸمٸن كەشٸكتٸرۋ 90 كٷننەن اسقان سوڭ سىياقى ەسەپتەۋگە تىيىم سالىنادى.
پروبلەمالىق كرەديتتەردٸ رەتتەۋ رەسٸمدەرٸن ٸسكە اسىرۋ ارقىلى ازاماتتاردىڭ پروبلەمالىق بەرەشەك دەڭگەيٸن ازايتۋ — ماڭىزدى شارا. سوڭعى جىلدارى بانكتەر مەن ميكروقارجى ۇيىمدارى ٶز بالانستارىن تازارتۋ ٷشٸن جەكە تۇلعالاردىڭ پروبلەمالىق كرەديتتەرٸن ايتارلىقتاي جەڭٸلدٸكپەن كوللەكتورلارعا بەرۋ پراكتيكاسى قالىپتاستى.
سوندىقتان دا قارىز الۋشىلاردىڭ مەرزٸمٸ ٶتكەن بەرەشەكتٸ رەتتەۋ قۇقىقتارىن قورعاۋ ٷشٸن بانكتەر مەن ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ ازاماتتاردىڭ كرەديتتەرٸن تٶلەم مەرزٸمٸ ٶتكەن كەزدەن باستاپ 24 ايدان سوڭ جەنە كرەديتور بەرەشەكتٸ رەتتەۋ رەسٸمدەرٸن جٷرگٸزگەننەن كەيٸن عانا كوللەكتورلىق اگەنتتٸكتەرگە ساتۋىنا رۇقسات بەرۋ ۇسىنىلادى.
بٷگٸنگٸ كٷنٸ كوللەكتورلىق اگەنتتٸكتەر ەدەۋٸر كٶلەمدە جەكە تۇلعالاردىڭ قارىزدارىن ساتىپ الىپ, ولار بويىنشا قارىزدىڭ بارلىق سوماسىن قايتا قۇرىلىمداۋسىز ٶندٸرٸپ الۋدا.
2024 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا ەلٸمٸزدٸڭ 890 مىڭ ازاماتىنىڭ 382 ملرد تەڭگە سوماسىنداعى قارىزدارى كوللەكتورلىق اگەنتتٸكتەرگە بەرٸلگەن.
وسىعان وراي, جەكە تۇلعالاردىڭ ساتىپ الىنعان كرەديتتەرٸ بويىنشا بەرەشەكتٸ رەتتەۋ رەسٸمدەرٸن جٷرگٸزۋ بويىنشا كوللەكتورلاردىڭ تٸكەلەي مٸندەتٸن ەنگٸزۋ ۇسىنىلادى.
حالىقتىڭ شامادان تىس كرەديت الۋىنا جول بەرمەۋ ٷشٸن تۇتىنۋشىلىق كرەديتتەر بويىنشا بەرەشەكتٸڭ ابسوليۋتتٸ مٶلشەرٸن شەكتەۋ بٶلٸگٸندە بەرەشەكتٸ رەتتەۋ رەسٸمٸن قاتاڭداتۋدىڭ ماڭىزى زور. قازٸر بانكتەر مەن ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ تۇتىنۋشىلىق كرەديتتەرٸ بويىنشا بەرەشەكتٸڭ ورتاشا دەڭگەيٸ شامامەن 1,5 ملن تەڭگەنٸ قۇرايدى, بۇل رەتتە مۇنداي كرەديتتەر بويىنشا بەرەشەكتٸڭ ەڭ جوعارى مٶلشەرٸ زاڭنامادا بەلگٸلەنبەگەن. قارىز جٷكتەمەسٸنٸڭ شامادان تىس ٶسۋٸن شەكتەۋ ٷشٸن زاڭنامالىق تۇرعىدا تۇتىنۋشىلىق كرەديت دەگەن ۇعىم ەنگٸزٸلەدٸ, بۇل ونىڭ ەڭ جوعارى مەنٸن (بانكتەر ٷشٸن – 5 ملن تەڭگە, مقۇ ٷشٸن – 2 ملن تەڭگە) نورماتيۆتٸك دەڭگەيدە شەكتەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
قوسىمشا شەكتەۋ شاراسى رەتٸندە جاڭا ماكروپرۋدەنتسييالىق نورماتيۆ – ازاماتتاردىڭ بانكتەر مەن ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ كرەديتتەرٸ بويىنشا جيىنتىق بەرەشەگٸنٸڭ قارىز الۋشىنىڭ تابىسىنا قاتىناسى ەنگٸزٸلەدٸ.
ەكٸنشٸ باعىت – كرەديتتەر بويىنشا مەرزٸمٸ ٶتكەن بەرەشەكتٸ سوتقا دەيٸن رەتتەۋ شەڭبەرٸندە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى كٷشەيتۋ.
سوڭعى جىلدارى تۇتىنۋشىلىق كرەديت بەرۋدٸڭ ٶسۋٸ اياسىندا مەجٸلٸس دەپۋتاتتارىنىڭ جەنە مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ اتىنا پروبلەمالىق بەرەشەك دەڭگەيٸن تٶمەندەتۋگە كٶمەك كٶرسەتۋ جٶنٸندە ازاماتتاردان كٶپتەگەن ٶتٸنٸشتەر كەلٸپ تٷسۋدە.
بۇل رەتتە, بانك ومبۋدسمانى پروبلەمالىق كرەديتتەردٸ, ەسٸرەسە, تۇتىنۋشىلىق كرەديتتەردٸ سوتقا دەيٸن رەتتەۋ شەڭبەرٸندە قارىز الۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا ٸس جٷزٸندە قاتىسپايدى, ٶيتكەنٸ ونىڭ ٶكٸلەتتٸگٸ يپوتەكالىق قارىزدار بويىنشا داۋلاردى قاراۋمەن شەكتەلەدٸ.
وسىعان بايلانىستى, زاڭ جوباسىندا بانك ومبۋدسمانىنىڭ ازاماتتاردىڭ بارلىق كرەديتتەرٸ بويىنشا داۋلاردى رەتتەۋ مٸندەتٸ ەنگٸزٸلەدٸ. سونداي-اق, بانكتەر, ميكروقارجى ۇيىمدارى جەنە كوللەكتورلار ٷشٸن بانك ومبدۋسمانىنىڭ شەشٸمدەرٸن ورىنداۋ مٸندەتتٸلٸگٸ ەنگٸزٸلەدٸ.
ٷشٸنشٸ باعىت – اتقارۋشىلىق ٸس جٷرگٸزۋ شەڭبەرٸندە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى كٷشەيتۋ.
2021 جىلعى جەلتوقساندا تۇرعىن ٷي تٷرٸندەگٸ كەپٸلدٸڭ سوت شەشٸمٸمەن نەمەسە سوتتان تىس ساتىلۋى شەڭبەرٸندە قارىز الۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قۇقىقتىق قورعاۋدى كٷشەيتۋگە ىقپال ەتكەن زاڭنامالىق تٷزەتۋلەر قابىلداندى. اتاپ ايتقاندا, كەپٸلگە قويىلعان مٷلٸكتٸ ساتۋدىڭ 3 ايلىق مەرزٸمٸ ەنگٸزٸلدٸ, تۇرعىن ٷيدٸ تٶمەنگٸ قۇنى بويىنشا ساتۋدى بولعىزباۋ ماقساتىندا كەپٸلدٸڭ ساتۋ باعاسىنىڭ تٶمەنگٸ شەگٸ كەپٸلدٸڭ باستاپقى باعالاۋ قۇنىنىڭ 50%-ىنان 75%-ىنا دەيٸن كٶتەرٸلدٸ, كەپٸل ۇستاۋشىنىڭ جەنە ونىمەن ٷلەستەس تۇلعالاردىڭ ساۋدا-ساتتىققا قاتىسۋىنا تىيىم سالىندى.
قارىز الۋشىلاردىڭ مٷددەلەرٸن قورعاۋدىڭ قوسىمشا شاراسى رەتٸندە اتقارۋشىلىق ٸس جٷرگٸزۋ شەڭبەرٸندە كەمەلەتكە تولماعان بالالارى بار وتباسىلاردى جىلىتۋ ماۋسىمىندا جالعىز باسپاناسىنان شىعارۋعا تىيىم سالۋ ەنگٸزٸلەدٸ (قازٸرگٸ ۋاقىتتا مۇنداي تىيىم حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعىنان وسال توپتارىنا قاتىستى قولدانىلادى).
كرەديتتەر بويىنشا بەرەشەكتٸ ٶندٸرٸپ الۋ پروتسەسٸندە قارىز الۋشىلاردى قورعاۋ ٷشٸن زاڭ جوباسىندا قارىز الۋشىنىڭ بانكتٸك شوتىندا ساقتالاتىن اقشا سوماسى ەڭ تٶمەن كٷنكٶرٸس دەڭگەيٸنٸڭ بٸر ەسەلەنگەن مٶلشەرٸنەن ەكٸ ەسەلەنگەن مٶلشەرٸنە دەيٸن ۇلعايادى (86,8 مىڭ تەڭگە).
تٶرتٸنشٸ باعىت – ازاماتتاردىڭ كرەديتتەر بويىنشا بانكروتتىق رەسٸمٸنە قولجەتٸمدٸلٸگٸن جەڭٸلدەتۋ.
2023 جىلعى ناۋرىزدان باستاپ بانكتەردٸڭ, ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ جەنە باسقا دا كرەديتورلاردىڭ كرەديتتەرٸ بويىنشا جەكە تۇلعالاردىڭ سوتتان تىس بانكروتتىعىنىڭ زاڭنامالىق رەسٸمٸ ەنگٸزٸلدٸ.
بانكروتتىققا ٶتٸنٸش بەرۋ ٷشٸن قارىز الۋشىدان اعىمداعى بەرەشەگٸ بويىنشا جەنە بارلىق كرەديتورلار, مەرزٸمٸ ٶتكەن قارىزدىڭ رەتتەلۋٸ تۋرالى كٶپتەگەن قۇجاتتار مەن مەلٸمەتتەر بەرۋ تالاپ ەتٸلەدٸ. بٸر قۇجاتتى قاتە ۇسىنۋدىڭ ٶزٸ قابىلداۋدان باس تارتۋعا نەگٸز بولىپ تابىلادى. نەتيجەسٸندە, قازٸرگٸ تاڭدا 84 مىڭ ٶتٸنٸشتٸڭ ٸشٸندە بانكروتتىق رەسٸمٸ 9,5 مىڭ (11,3%) ازاماتقا قاتىستى جٷرگٸزٸلدٸ.
سوتتان تىس بانكروتتىق رەسٸمٸ شەڭبەرٸندە ارتىق ەكٸمشٸلٸك كەدەرگٸلەردٸ جويۋ ماقساتىندا زاڭ جوباسىندا بورىشكەردٸڭ مەرزٸمٸ ٶتكەن بەرەشەكتٸ رەتتەگەنٸن راستايتىن قۇجاتتى ۇسىنۋى بويىنشا تالاپ الىپ تاستالادى.
بۇدان باسقا, زاڭ جوباسىندا رەتتەۋ جەنە ٶندٸرٸپ الۋ رەسٸمٸن جٷرگٸزۋ مەرزٸمٸ 18 ايدان 12 ايعا دەيٸن قىسقارتىلادى.
بەسٸنشٸ باعىت – كرەديتتەر بويىنشا الاياقتىقتى ازايتۋ.
قارجىلىق الاياقتىقپەن بايلانىستى قىلمىس سانىنىڭ ٶسۋٸ بايقالادى. ٶتكەن جىلى كەلتٸرٸلگەن زييان كٶلەمٸ 5,8 ملرد. تەڭگەنٸ قۇرادى.
ازاماتتاردى الاياقتاردان قورعاۋدى كٷشەيتۋ ٷشٸن زاڭ جوباسىندا ازاماتتاردىڭ كرەديت الۋدان ەرٸكتٸ تٷردە باس تارتۋىن بەلگٸلەۋ قۇقىعى ەنگٸزٸلەدٸ. مۇنداي باس تارتۋ بولعان جاعدايدا بانكتەر مەن ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ جەكە تۇلعاعا كرەديت بەرۋٸنە تىيىم سالىنادى. سونىمەن قاتار, كرەديتورلاردىڭ كرەديت الۋدان ەرٸكتٸ تٷردە باس تارتۋ كەزەڭٸندە رەسٸمدەلگەن ازاماتتاردىڭ كرەديتتەرٸ بويىنشا بەرەشەكتٸ ەسەپتەن شىعارۋ مٸندەتٸ بەلگٸلەنەدٸ.
ۇسىنىستاردىڭ التىنشى جەنە جەتٸنشٸ باعىتتارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ بانكتەردە سترەستٸك اكتيۆتەر دەڭگەيٸن تٶمەندەتۋگە جەنە بيزنەستٸڭ كرەديتتەۋگە قولجەتٸمدٸلٸگٸن, ونىڭ ٸشٸندە بٸرلەسكەن جەنە سينديكاتتالعان كرەديتتەۋ تەتٸكتەرٸن قولدانۋ ارقىلى كەڭەيتۋگە قاتىستى تاپسىرمالارىن ٸسكە اسىرۋعا باعىتتالعان.
وسىعان بايلانىستى, قارجى ۇيىمدارىنىڭ سترەستٸك اكتيۆتەردٸ مامانداندىرىلعان تسيفرلىق پلاتفورمالار ارقىلى ٶتكٸزۋ, بەيرەزيدەنت-بانكتەردٸ قوسۋ ەسەبٸنەن سينديكاتقا قاتىسۋشىلار قۇرامىن كەڭەيتۋ مٸندەتتەرٸن ەنگٸزۋ جٶنٸندەگٸ نورمالار ۇسىنىلادى.
