Foto: Glavko
Búgin álemde Halyqaralyq azaptaý qurbandaryn qoldaý kúni atalyp ótýde – bul adamzatqa qarsy jasalatyn jantúrshigerlik qylmysty búkil halyqaralyq qaýymdastyq bolyp qatań aiyptaityn kún. 2013 jyly Qazaqstan Azaptaýǵa qarsy konventsiiaǵa Fakýltativtik hattamany ratifikatsiialady. Osy qujattyń aiasynda elimizde Ulttyq aldyn alý tetigi quryldy. Onyń negizgi mindeti – jabyq mekemelerge táýelsiz túrde baryp, azaptaýdyń aldyn alý. Ult.kz tilshisi elimizdegi osy máseleni zańgerden surap kórdi.
Qazaqstanda azaptaýǵa qarsy kúres jáne azaptaý qurbandaryn qorǵaý – adam quqyqtaryn qorǵaý salasyndaǵy mańyzdy máselelerdiń biri. Bul baǵytta birneshe memlekettik jáne úkimettik emes uiymdar jumys isteidi.
Qazaqstanda azaptaýǵa qarsy quqyqtyq negiz
QR Konstitýtsiiasynyń 17-babynda: «Eshkimdi azaptaýǵa, oǵan zorlyq-zombylyq jasaýǵa, basqa da qatygez nemese adamdyq qadir-qasietti qorlaityndai jábir kórsetýge bolmaidy» dep kórsetilgen.
«Qylmystyq kodekstiń 146-babynda azaptaý qylmysy úshin jaýapkershilik qarastyrylǵan. Azaptaý – bul memlekettik laýazymdy tulǵa nemese onyń ruqsatymen jasalǵan dene nemese psihologiialyq qysym.
Qazaqstan 1998 jyly Konventsiiany ratifikatsiialady. 2014 jyly Ulttyq aldyn alý tetigi (UAT) engizildi. Azaptaýdan qorǵaý mehanizmderi de bar. Ulttyq aldyn alý tetigi (UAT) ombýdsmenniń qoldaýymen jumys isteidi. Túrmeler, ýaqytsha ustaý izoliatorlary, psihiatriialyq mekemeler siiaqty jabyq mekemelerge tosynnan baryp, tekseris júrgize alady. Azaptaý jáne qatygez qarym-qatynas faktilerin anyqtap, baiandama jasaidy», – deidi zańger Gúlmira Aqtanova.
Qazaqstan Respýblikasynyń Adam quqyqtary jónindegi ýákili (Ombýdsmen) azamattardyń quqyqtarynyń buzylýyna shaǵymdanýǵa múmkindik beredi. Azaptaý týraly málimdemelerge táýelsiz tekseris talap ete alady. Sonymen birge, Úkimettik emes uiymdar (ÚEU) da jumys isteidi. Onyń qatarynda Qadir-qasiet qoǵamdyq qory , Adam quqyqtary jáne zańdylyqty saqtaý jónindegi Qazaqstan halyqaralyq biýrosy (KIBHR) , Dignity – Danish Institute Against Torture (áriptestik sheńberinde) jáne Qazaqstandaǵy Helsinki qory bar.
Jalpy, azaptaý qurbandaryna quqyqtyq (advokat, sot protsesine qatysý), meditsinalyq (psihologiialyq jáne fizikalyq ońaltý), qaita beiimdelý baǵdarlamalary (keibir ÚEU arqyly) jáne halyqaralyq deńgeide shaǵym berý (BUU Azaptaýǵa qarsy komitetine) siiaqty kómekter beriledi.
Qazaqstanda tirkelgen azaptaýlar
Qazaqstanda tirkelgen azaptaý jaǵdailary kóbinese quqyq qorǵaý organdary (politsiia, tergeý izoliatorlary, ulttyq qaýipsizdik komiteti, túrmeler) tarapynan jasalǵan zańsyz árekettermen bailanysty. Bul derekter resmi jáne beiresmi kózder arqyly belgili bolyp otyrady.
«Mysaly, soqqy, elektroshok, qinaý quraldaryn qoldaný, aiaq-qoldy bailap, uzaq ýaqyt qozǵalyssyz qaldyrý, aýyzdy skotchpen jaýyp tastaý, elektroshok qurylǵysyn qoldaný siiaqty fizikalyq azaptalar kórinisi bar. Mysaly, 2022 jylǵy Qańtar oqiǵasynan keiin ustalǵan azamattardyń arasynda elektroshokpen qinaý, aiaq-qolyn bailaý, sýǵa batyryp tunshyqtyrý, denesine temeki basý siiaqty qatygez áreketter bolǵany týraly kóp shaǵym tústi. Sonymen qatar, psihologiialyq azap túri de bar. Ol negizinen qorqytý jaqyndaryn qamaýǵa alý arqyly qysym jasaý, uzaq ýaqyt boiy uiyqtatpaý, aqparat bermegen jaǵdaida qinaýǵa ýáde berý, tutqyndalǵan adamnyń adamdyq qadir-qasietin qorlaý degen siiaqty túrleri bar. Tipti keibir kúdiktilerdi jala jabamyz, otbasyńdy qamaimyz dep qorqytyp, jalǵan aiǵaq berýge májbúrlegen jaǵdailar da kezdesip jatady», deidi zańger Gúlmira Aqtanova.
Qazaqtanda azaptaý boiynsha qoǵamda rezonans týdyrǵan ister bar. Máselen, 2022 jylǵy qańtar oqiǵasy kezinde 2000-nan astam adam ustalǵan. Kóptegen beinejazbalarda adamdardy uryp soǵý, kúidirý azaptaýlary kórinis tapqan bolatyn.
Aqbota Musabekqyzy
