فوتو: گلاۆكو
بٷگٸن ەلەمدە حالىقارالىق ازاپتاۋ قۇرباندارىن قولداۋ كٷنٸ اتالىپ ٶتۋدە – بۇل ادامزاتقا قارسى جاسالاتىن جانتٷرشٸگەرلٸك قىلمىستى بٷكٸل حالىقارالىق قاۋىمداستىق بولىپ قاتاڭ ايىپتايتىن كٷن. 2013 جىلى قازاقستان ازاپتاۋعا قارسى كونۆەنتسيياعا فاكۋلتاتيۆتٸك حاتتامانى راتيفيكاتسييالادى. وسى قۇجاتتىڭ اياسىندا ەلٸمٸزدە ۇلتتىق الدىن الۋ تەتٸگٸ قۇرىلدى. ونىڭ نەگٸزگٸ مٸندەتٸ – جابىق مەكەمەلەرگە تەۋەلسٸز تٷردە بارىپ, ازاپتاۋدىڭ الدىن الۋ. Ult.kz تٸلشٸسٸ ەلٸمٸزدەگٸ وسى مەسەلەنٸ زاڭگەردەن سۇراپ كٶردٸ.
قازاقستاندا ازاپتاۋعا قارسى كٷرەس جەنە ازاپتاۋ قۇرباندارىن قورعاۋ – ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى ماڭىزدى مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ. بۇل باعىتتا بٸرنەشە مەملەكەتتٸك جەنە ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار جۇمىس ٸستەيدٸ.
قازاقستاندا ازاپتاۋعا قارسى قۇقىقتىق نەگٸز
قر كونستيتۋتسيياسىنىڭ 17-بابىندا: «ەشكٸمدٸ ازاپتاۋعا, وعان زورلىق-زومبىلىق جاساۋعا, باسقا دا قاتىگەز نەمەسە ادامدىق قادٸر-قاسيەتتٸ قورلايتىنداي جەبٸر كٶرسەتۋگە بولمايدى» دەپ كٶرسەتٸلگەن.
«قىلمىستىق كودەكستٸڭ 146-بابىندا ازاپتاۋ قىلمىسى ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸك قاراستىرىلعان. ازاپتاۋ – بۇل مەملەكەتتٸك لاۋازىمدى تۇلعا نەمەسە ونىڭ رۇقساتىمەن جاسالعان دەنە نەمەسە پسيحولوگييالىق قىسىم.
قازاقستان 1998 جىلى كونۆەنتسييانى راتيفيكاتسييالادى. 2014 جىلى ۇلتتىق الدىن الۋ تەتٸگٸ (ۇات) ەنگٸزٸلدٸ. ازاپتاۋدان قورعاۋ مەحانيزمدەرٸ دە بار. ۇلتتىق الدىن الۋ تەتٸگٸ (ۇات) ومبۋدسمەننٸڭ قولداۋىمەن جۇمىس ٸستەيدٸ. تٷرمەلەر, ۋاقىتشا ۇستاۋ يزولياتورلارى, پسيحياترييالىق مەكەمەلەر سيياقتى جابىق مەكەمەلەرگە توسىننان بارىپ, تەكسەرٸس جٷرگٸزە الادى. ازاپتاۋ جەنە قاتىگەز قارىم-قاتىناس فاكتٸلەرٸن انىقتاپ, بايانداما جاسايدى», – دەيدٸ زاڭگەر گٷلميرا اقتانوۆا.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ ۋەكٸلٸ (ومبۋدسمەن) ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا شاعىمدانۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ازاپتاۋ تۋرالى مەلٸمدەمەلەرگە تەۋەلسٸز تەكسەرٸس تالاپ ەتە الادى. سونىمەن بٸرگە, ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار (ٷەۇ) دا جۇمىس ٸستەيدٸ. ونىڭ قاتارىندا قادٸر-قاسيەت قوعامدىق قورى , ادام قۇقىقتارى جەنە زاڭدىلىقتى ساقتاۋ جٶنٸندەگٸ قازاقستان حالىقارالىق بيۋروسى (KIBHR) , Dignity – Danish Institute Against Torture (ەرٸپتەستٸك شەڭبەرٸندە) جەنە قازاقستانداعى حەلسينكي قورى بار.
جالپى, ازاپتاۋ قۇرباندارىنا قۇقىقتىق (ادۆوكات, سوت پروتسەسٸنە قاتىسۋ), مەديتسينالىق (پسيحولوگييالىق جەنە فيزيكالىق وڭالتۋ), قايتا بەيٸمدەلۋ باعدارلامالارى (كەيبٸر ٷەۇ ارقىلى) جەنە حالىقارالىق دەڭگەيدە شاعىم بەرۋ (بۇۇ ازاپتاۋعا قارسى كوميتەتٸنە) سيياقتى كٶمەكتەر بەرٸلەدٸ.
قازاقستاندا تٸركەلگەن ازاپتاۋلار
قازاقستاندا تٸركەلگەن ازاپتاۋ جاعدايلارى كٶبٸنەسە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى (پوليتسييا, تەرگەۋ يزولياتورلارى, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸ, تٷرمەلەر) تاراپىنان جاسالعان زاڭسىز ەرەكەتتەرمەن بايلانىستى. بۇل دەرەكتەر رەسمي جەنە بەيرەسمي كٶزدەر ارقىلى بەلگٸلٸ بولىپ وتىرادى.
«مىسالى, سوققى, ەلەكتروشوك, قيناۋ قۇرالدارىن قولدانۋ, اياق-قولدى بايلاپ, ۇزاق ۋاقىت قوزعالىسسىز قالدىرۋ, اۋىزدى سكوتچپەن جاۋىپ تاستاۋ, ەلەكتروشوك قۇرىلعىسىن قولدانۋ سيياقتى فيزيكالىق ازاپتالار كٶرٸنٸسٸ بار. مىسالى, 2022 جىلعى قاڭتار وقيعاسىنان كەيٸن ۇستالعان ازاماتتاردىڭ اراسىندا ەلەكتروشوكپەن قيناۋ, اياق-قولىن بايلاۋ, سۋعا باتىرىپ تۇنشىقتىرۋ, دەنەسٸنە تەمەكٸ باسۋ سيياقتى قاتىگەز ەرەكەتتەر بولعانى تۋرالى كٶپ شاعىم تٷستٸ. سونىمەن قاتار, پسيحولوگييالىق ازاپ تٷرٸ دە بار. ول نەگٸزٸنەن قورقىتۋ جاقىندارىن قاماۋعا الۋ ارقىلى قىسىم جاساۋ, ۇزاق ۋاقىت بويى ۇيىقتاتپاۋ, اقپارات بەرمەگەن جاعدايدا قيناۋعا ۋەدە بەرۋ, تۇتقىندالعان ادامنىڭ ادامدىق قادٸر-قاسيەتٸن قورلاۋ دەگەن سيياقتى تٷرلەرٸ بار. تٸپتٸ كەيبٸر كٷدٸكتٸلەردٸ جالا جابامىز, وتباسىڭدى قامايمىز دەپ قورقىتىپ, جالعان ايعاق بەرۋگە مەجبٷرلەگەن جاعدايلار دا كەزدەسٸپ جاتادى», دەيدٸ زاڭگەر گٷلميرا اقتانوۆا.
قازاقتاندا ازاپتاۋ بويىنشا قوعامدا رەزونانس تۋدىرعان ٸستەر بار. مەسەلەن, 2022 جىلعى قاڭتار وقيعاسى كەزٸندە 2000-نان استام ادام ۇستالعان. كٶپتەگەن بەينەجازبالاردا ادامداردى ۇرىپ سوعۋ, كٷيدٸرۋ ازاپتاۋلارى كٶرٸنٸس تاپقان بولاتىن.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
