Elimizde 1 aqpannan bastap jappai vaktsinatsiialaý bastalady. Osyǵan orai meditsina mamanynan vaktsinanyń tiimdigi, onyń mańyzdylyǵy men adam organizmine janama áseri týraly bildik.
Elimizde 1 aqpannan bastap jappai vaktsinatsiialaý bastalady. Vaktsinatsiia infektsiialyq juqpaly aýrýlardan, sonyń ishinde COVID-ten qorǵanýdyń eń qaýipsiz ári tiimdi joly. Sondyqtan jappai vaktsinalaý óte mańyzdy. Búgingi tańda bul infektsiiany emdeýde tiimdi preparattar joqtyń qasy. Bir jyldan asa ýaqyt boldy osy indetpen birge ómir súrip kelemiz. Muny bárimiz kórip otyrmyz, - deidi maman.
Vaktsina jasaý arqyly kóptegen juqpaly aýrýdyń aldyn alamyz
Kópshilikke vaktsina jasaý arqyly kóptegen juqpaly aýrýdyń aldyn alamyz. Atap aitsaq, týberkýlez, qyzylsha, qyzamyq, difteriia, poliomielit siiaqty juqpaly aýrýlardyń taralýyn tejep otyrmyz, sebebi bul indetterdi emdeýdiń tiimdi dári-dármekteri joqtyń qasy, ári bul aýrýlardyń aýyr aǵymy, asqynýlary adamǵa úlken zardap shektiretinin kópshilik bilýge tiis. Osy turǵyda, vaktsina jasaýdyń qanshalyqty tiimdi, nátijeli ekenin kórip júrmiz. Bul nátijeni koronavirýs infektsiiasyna da qatysty kórýge bolady, - dep túsindirdi Baqyt Kosherova.
Professor ataǵandai, halyq jyl saiyn tumaýǵa qarsy vaktsina saldyrady. COVID jaǵdaiy da týra osyndai bolýy múmkin. Óitkeni, qalyptasqan immýnitet tumaý jáne basqa da JRVI-daǵy siiaqty turaqty emes, sondyqtan vaktsinany alyp turý qajet.
Vaktsina saldyrmas buryn patsient tekserilýi qajet
Baqyt Kosherovanyń aitýynsha, vaktsina saldyrý kezinde naýqasta órship ketken, asqynǵan, sozylmaly aýrýlary bolmaýy kerek.
Vaktsina saldyrmas buryn patsient dárigerge tekserilýi qajet. Vaktsinatsiialaý - ol aýmaqty protsess. Eń aldymen dáriger patsientti tekseredi, oǵan zerthanalyq taldaýlar júrgizedi. Mysaly, vaktsina saldyrý kezinde naýqasta órship ketken, asqynǵan, sozylmaly aýrýlary bolmaýy kerek. Sondai-aq, dene qyzýynyń joǵarylaýy, álsizdik bolmaýy tiis. Vaktsina júkti áielge, emetin jastaǵy sábii bar analarga jáne 18 jasqa deiingi balalarǵa salynbaidy. Bul óte mańyzdy. Sebebi sozylmaly aýrýy bar adamǵa vaktsina salynsa, onda onyń immýniteti qalyptaspaidy. Sondyqtan dáriger jinaqtaǵan taldaýlar nátijesin kórgennen keiin ǵana patsientti vaktsinalaý bólimine jiberedi. Bul bólimge patsient vaktsinany alý úshin bir esikten kirse, vaktsina alǵannan keiin basqa ekinshi esikten shyǵady, - dep atap ótti ol.
Vaktsina alǵan patsient 30 minýt boiy meditsinalyq qyzmetkerlerdiń baqylaýynda bolady. Sebebi, vaktsina alǵannan keiin keibireýlerinde álsizdik, keibireýinde psihogendik reaktsiia bolýy múmkin nemese keibireýleri «ine salýdan» qorqýy múmkin.
Tek qana COVID-19-ǵa qarsy vaktsinanyń ǵana emes, jalpy kez kelgen vaktsinadan keiin bolatyn jaýap retindegi áserleri bar. Olar – jergilikti jáne jalpy áserler. Mysaly, jergilikti áseri, ol ekpe salǵan ornynyń qyzarýy, isinýi, qyzýy bolýy múmkin. Al jalpy áseri - qaltyraý, dene qyzýynyń joǵarylaýy, ózin jaisyz sezinýi.
Vaktsinany adam aǵzasyna túsken bógde komponent, aqýyz ekenin túsiný kerek. Oǵan aǵza jaýap beredi. Burynnan vaktsinatsiiadan keiin dene qyzýy kóterilgeni durys dep esepteledi. Demek, denede tolyqqandy antideneler qalyptasady degen sóz, - deidi professor Baqyt Kosherova.
Vaktsinadan soń 6 aidan bir jylǵa deiin vaktsina virýstan qorǵaýy múmkin. Keiin adam aǵzasyndaǵy antideneler azaia bastaidy. Sóitip, aǵza qaitadan infektsiialarǵa sezimtal bola bastaidy. Sondyqtan búgingi tańda tumaý siiaqty koronavirýsty infektsiiaǵa da qarsy jyl saiyn vaktsinatsiialaý qajettiligi aitylyp júr.
Adam vaktsinatsiialaýǵa daiyndyqpen kelgendikten, eshqandai janama áseri bolmaidy
Maman sońǵy kezde vaktsinalaýǵa qarsy taraptar onyń qajeti joq ekenin aityp, ziiandy tusyn dáleldeýge tyrysyp jatqandarǵa qatysty pikirin bildirdi.
Vaktsinatsiialaýǵa qarsy taraptar bar, olar buǵan deiin de bolǵan jáne bola bermek. Osy rette biz vaktsinalaýdyń tiimdiligi, mańyzdylyǵy, qaýipsizdigi týraly durys túsindirme, aqparat berý jumystaryn júrgizetin pýl quryp jatyrmyz. Odan bólek, halyqqa durys aqparat berip, vaktsinadan keiin janama áserleri, jaǵymsyz qubylystary bolatynyn da jetkizý kerek. Álbette olardyń bolýy da, bolmaýy da múmkin. Sebebi, ár adamnyń aǵzasynyń ózindik ereksheligi bar. Sondyqtan adam vaktsina almas buryn dárigerine baryp, densaýlyǵynda qandai nuqsany barynan habardar bolýy kerek. Osydan keiin ǵana, iaǵni adam vaktsinatsiialaýǵa daiyndyqpen kelgendikten, eshqandai janama áseri bolmaidy, - dep túsindirdi ol.
Kosherovanyń sózinshe, halyq vaktsinanyń jaǵymsyz áserleri baryn da, joǵyn da bilýleri kerek.
Álemde adamdardyń vaktsinany qalai alyp jatqandaryn, olardyń vaktsinaǵa degen kózqarastaryn kórip otyrmyz. Bizdiń de kózqarasymyz osyndai bolýy kerek. Sol sebepti de halyq arasynda aqparattyq-túsinderme jumystarynyń mańyzy zor. Osyndai jumystardy júrgizý úshin meditsina qyzmetkerlerin, mamandardy daiyndap jatyrmyz. Halyq vaktsinanyń jaǵymsyz áserleri baryn da, joǵyn da bilýleri kerek. Buǵan olar daiyn bolýlary tiis. Sonda ǵana vaktsinatsiiaǵa qarsy adamdardyń sany azaiady, - dep aitty dáriger.
Onyń sózinshe, osy kúnge deiin KVI-ǵa qarsy vaktsina saldyrǵan patsientterdiń arasynda qandai da bir janama áserleri bolǵandyǵyn zertteý institýttary jazyp ta, aityp ta kele jatyr.
Mysaly, Pfizer kompaniiasy aýqymdy zertteý jumystaryn júrgizip keledi. Zertteý barysynda vaktsinadan keiin janama áserleri baryn da aityp, ony jariialap ta júr. Ár jaǵdaiǵa zertteý jumystary júrgizilýde. Vaktsina alý kezinde bolǵandyqtan, sáikestik te bolýy múmkin. Mysaly, vaktsina jasaǵan patsientte qurysýlar bar delik. Keiin saraptaý-zertteý júrgizilgende patsientte buǵan deiin de epilepsiia bolǵany anyqtalady, ol vaktsinamen bailanysty da, bailanyssyz da bolýy múmkin. Bul jaǵdaida ol vaktsina alǵan kezben qatar kelip otyr. Iaǵni, ár jaǵdaidy jeke alyp qarastyrǵan jón, - dep atap ótti professor.
KVI qashan toqtaidy?
Sondai-aq, dáriger COVID-19 indetiniń qashan toqtaýy múmkin ekenine boljam jasady.
Bul halyqtyń jappai vaktsinatsiialanýyna tikelei bailanysty. Mysaly, ekonomikasy damyǵan elder halqynyń 80 paiyzyn vaktsinalaýdy josparlap otyr. Al biz shamamen halyqtyń 70 paiyzyn vaktsinatsiialaýdy kózdep otyrmyz. Neǵurlym kóp adam vaktsinalansa, soǵurlym naýqastar sany da azaiady. Demek, barlyǵy halyqtyń vaktsinamen qamtylýyna bailanysty, - deidi Baqyt Kosherova.
Mamannyń sózinshe, biz kóptegen dári-dármekti paidalanamyz. Biraq ol dári-dármekterdiń basym kópshiligi em úshin qoldanylady.
Al meditsinanyń negizgi maqsaty – jaǵymsyz jaǵdailardyń (syrqattardyń) aldyn alý. Eger aldyn almasa, onda emdeýge týra keledi. Jańa koronavirýsty juqpaǵa tiimdi dári-dármekter joq. Tek patogenetikalyq em júrgiziledi. Mysaly, trombozdardy emdeimiz, ottegi berip, gipoksiiany emdeimiz. Eger aldyn alý sharalaryn jasasaq, aýyr asqynýlar, ólim-jitim bolmas edi, - dep aitty ol.
Dáriger vaktsina saldyrý týraly: Ózimdi qorǵasam, ainalamdaǵy jandardy da saqtaimyn
Men juqpaly aýrýlardy emdeitin dáriger bolǵandyqtan, mindetti túrde vaktsina saldyramyn. Sebebi koronavirýs infektsiiasy jaǵdaiyndaǵy osal topty alyp qarasaq, oǵan juqpaly aýrýlar aýrýhanasynyń qyzmetkerleri, jedel járdem qyzmetkerleri jatady. Osy topqa men de kiremin. Vaktsina almasam bolmaidy. Óitkeni, únemi naýqastarmen jumys isteimin, keńes beremin, - dep túsindirdi ol vaktsina saldyrý týraly.
Osy rette dáriger ózi atqaryp jatqan jumystarǵa toqtaldy.
Meditsinalyq ýniversitette birneshe statsionar ashtyq. Taǵy statsionar ashýǵa daiyndalyp jatyrmyz. Ol jaqta men naýqastarǵa keńes beremin. Sondyqtan óz-ózimdi de qorǵaýym kerek. Ózimdi qorǵasam, ainalamdaǵy jandardy da saqtaimyn. Árine meniń otbasym, balalarym da bar. Bárimiz vaktsina alamyz, - dep túiindedi Baqyt Kosherova.
Vaktsinany saldyrǵan adam ózin qalai kútýi kerek?
Adamǵa vaktsina eki ret salynýy tiis – alǵashqy vaktsinatsiia jáne ekinshisi revaktsinatsiia. Alǵashqysyn 2021 jyly saldyrsa, ekinshisin 2022 jyly saldyrýy kerek.
Vaktsinadan keiin de adam saqtanýy qajet. Ol qazirgidei maska taǵyp, araqashyqtyqty saqtap, qolyn únemi jýýy tiis. Immýnitet qalyptasqansha da vaktsina alǵan adam ózin qorǵaýy kerek, óitkeni vaktsinatsiiadan keiin immýnitet nyǵaiýy úshin de naqty ýaqytty qajet etedi, - deidi dáriger.
Meditsinalyq uiymdar vaktsinatsiialaýǵa daiyn ba?
Qazirgi tańda vaktsinatsiialaý úshin aýqymdy jumystar atqaryp jatyrmyz. Eń aldymen, halyqpen jumys júrgizetin spikerlerdi, mamandardy ázirleýdemiz. Olar «Vaktsina, vaktsinatsiia degen ne? Qazaqstanda qandai vaktsina qoldanylady? Oǵan qandai kórsetkishter jáne qarsy kórsetkishter bar? Vaktsinalaýdan keiin qandai janama áserleri bolýy múmkin?» degen suraqtarǵa jaýap beredi. Ekinshiden, emhanalarda mindetti túrde ekpe salý bólmeleri uiymdastyrylady. Olardy durys daiyndaý úshin biraz jumys isteldi. Ekpe jasaý bólmesinde dárigerdiń atqaratyn jumysy, patsientter kelgen kezde qandai suraqtar qoiýy kerek, ony qalai qaraýy kerek, odan bólek, osy bólmedegi medbike vaktsinany dárigerge qalai ákeletini týraly jumystar júrgizildi. Sebebi vaktsina óz temperatýrasynda saqtalýy qajet. Eger osy ereje saqtalmasa, vaktsinanyń áseri joǵalady. Vaktsinatsiialaýǵa qansha adamdy shaqyrýy kerek? Munyń bári úlken bir logistika. Osynyń barlyǵyn meditsinalyq qyzmetkerlerge túsindirý jumystary júrgizilýde, - dep dáriger meduiymdarynyń daiyndyǵyna toqtaldy.
Vaktsina jasaǵan adam bir esikten kirip, ekinshi esikten shyǵady jáne holda 30 minýttai otyrady. Iaǵni vaktsina alýǵa kelgen adam men shyqqan adam bir-birimen aralaspaýy kerek. Meditsinalyq qyzmetkerler vaktsina alǵan adamnyń jaǵdaiyn jarty saǵattai baqylaidy. Bári jaqsy bolsa, patsientti úiine jiberedi. Eger patsientte dene qyzýy kóterilip, álsizdik paida bolsa, bulshyqetteri aýyryp, bas aýrýy siiaqty belgiler bolsa, onda dárigerge habarlasýy qajet. Osynyń barlyǵyn vaktsina alýǵa kelgen adamǵa túsindirý kerek.
Onyń aitýynsha, vaktsina alǵan adam birshama ýaqyt ótkennen keiin jaǵdaiy jaqsy bolsa, onyń emhanaǵa qaita kelýiniń qajettiligi joq.
Sóz sońynda qaraǵandylyq dáriger buǵan deiin de aitylyp júrgen úsh basty erejeni saqtaýǵa shaqyrdy.
Maska taǵý, áleýmettik araqashyqtyqty saqtaý jáne qoldy jýý – bul ómirdiń normasyna ainalyp ketti. Osy úsh erejeni saqtaýdy umytpaý qajet. Qazir bir ret aýyrǵan adamnyń ekinshi ret qaita aýyryp qalmaýy mańyzdy, - dep qorytyndylady sózin Baqyt Kosherova.
