ەلٸمٸزدە 1 اقپاننان باستاپ جاپپاي ۆاكتسيناتسييالاۋ باستالادى. وسىعان وراي مەديتسينا مامانىنان ۆاكتسينانىڭ تيٸمدٸگٸ, ونىڭ ماڭىزدىلىعى مەن ادام ورگانيزمٸنە جاناما ەسەرٸ تۋرالى بٸلدٸك.
ەلٸمٸزدە 1 اقپاننان باستاپ جاپپاي ۆاكتسيناتسييالاۋ باستالادى. ۆاكتسيناتسييا ينفەكتسييالىق جۇقپالى اۋرۋلاردان, سونىڭ ٸشٸندە COVID-تەن قورعانۋدىڭ ەڭ قاۋٸپسٸز ەرٸ تيٸمدٸ جولى. سوندىقتان جاپپاي ۆاكتسينالاۋ ٶتە ماڭىزدى. بٷگٸنگٸ تاڭدا بۇل ينفەكتسييانى ەمدەۋدە تيٸمدٸ پرەپاراتتار جوقتىڭ قاسى. بٸر جىلدان اسا ۋاقىت بولدى وسى ٸندەتپەن بٸرگە ٶمٸر سٷرٸپ كەلەمٸز. مۇنى بەرٸمٸز كٶرٸپ وتىرمىز, - دەيدٸ مامان.
ۆاكتسينا جاساۋ ارقىلى كٶپتەگەن جۇقپالى اۋرۋدىڭ الدىن الامىز
كٶپشٸلٸككە ۆاكتسينا جاساۋ ارقىلى كٶپتەگەن جۇقپالى اۋرۋدىڭ الدىن الامىز. اتاپ ايتساق, تۋبەركۋلەز, قىزىلشا, قىزامىق, ديفتەرييا, پوليوميەليت سيياقتى جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ تارالۋىن تەجەپ وتىرمىز, سەبەبٸ بۇل ٸندەتتەردٸ ەمدەۋدٸڭ تيٸمدٸ دەرٸ-دەرمەكتەرٸ جوقتىڭ قاسى, ەرٸ بۇل اۋرۋلاردىڭ اۋىر اعىمى, اسقىنۋلارى ادامعا ٷلكەن زارداپ شەكتٸرەتٸنٸن كٶپشٸلٸك بٸلۋگە تيٸس. وسى تۇرعىدا, ۆاكتسينا جاساۋدىڭ قانشالىقتى تيٸمدٸ, نەتيجەلٸ ەكەنٸن كٶرٸپ جٷرمٸز. بۇل نەتيجەنٸ كوروناۆيرۋس ينفەكتسيياسىنا دا قاتىستى كٶرۋگە بولادى, - دەپ تٷسٸندٸردٸ باقىت كوشەروۆا.
پروفەسسور اتاعانداي, حالىق جىل سايىن تۇماۋعا قارسى ۆاكتسينا سالدىرادى. COVID جاعدايى دا تۋرا وسىنداي بولۋى مٷمكٸن. ٶيتكەنٸ, قالىپتاسقان يممۋنيتەت تۇماۋ جەنە باسقا دا جرۆي-داعى سيياقتى تۇراقتى ەمەس, سوندىقتان ۆاكتسينانى الىپ تۇرۋ قاجەت.
ۆاكتسينا سالدىرماس بۇرىن پاتسيەنت تەكسەرٸلۋٸ قاجەت
باقىت كوشەروۆانىڭ ايتۋىنشا, ۆاكتسينا سالدىرۋ كەزٸندە ناۋقاستا ٶرشٸپ كەتكەن, اسقىنعان, سوزىلمالى اۋرۋلارى بولماۋى كەرەك.
ۆاكتسينا سالدىرماس بۇرىن پاتسيەنت دەرٸگەرگە تەكسەرٸلۋٸ قاجەت. ۆاكتسيناتسييالاۋ - ول اۋماقتى پروتسەسس. ەڭ الدىمەن دەرٸگەر پاتسيەنتتٸ تەكسەرەدٸ, وعان زەرتحانالىق تالداۋلار جٷرگٸزەدٸ. مىسالى, ۆاكتسينا سالدىرۋ كەزٸندە ناۋقاستا ٶرشٸپ كەتكەن, اسقىنعان, سوزىلمالى اۋرۋلارى بولماۋى كەرەك. سونداي-اق, دەنە قىزۋىنىڭ جوعارىلاۋى, ەلسٸزدٸك بولماۋى تيٸس. ۆاكتسينا جٷكتٸ ەيەلگە, ەمەتٸن جاستاعى سەبيٸ بار انالارگا جەنە 18 جاسقا دەيٸنگٸ بالالارعا سالىنبايدى. بۇل ٶتە ماڭىزدى. سەبەبٸ سوزىلمالى اۋرۋى بار ادامعا ۆاكتسينا سالىنسا, وندا ونىڭ يممۋنيتەتٸ قالىپتاسپايدى. سوندىقتان دەرٸگەر جيناقتاعان تالداۋلار نەتيجەسٸن كٶرگەننەن كەيٸن عانا پاتسيەنتتٸ ۆاكتسينالاۋ بٶلٸمٸنە جٸبەرەدٸ. بۇل بٶلٸمگە پاتسيەنت ۆاكتسينانى الۋ ٷشٸن بٸر ەسٸكتەن كٸرسە, ۆاكتسينا العاننان كەيٸن باسقا ەكٸنشٸ ەسٸكتەن شىعادى, - دەپ اتاپ ٶتتٸ ول.
ۆاكتسينا العان پاتسيەنت 30 مينۋت بويى مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەردٸڭ باقىلاۋىندا بولادى. سەبەبٸ, ۆاكتسينا العاننان كەيٸن كەيبٸرەۋلەرٸندە ەلسٸزدٸك, كەيبٸرەۋٸندە پسيحوگەندٸك رەاكتسييا بولۋى مٷمكٸن نەمەسە كەيبٸرەۋلەرٸ «ينە سالۋدان» قورقۋى مٷمكٸن.
تەك قانا COVID-19-عا قارسى ۆاكتسينانىڭ عانا ەمەس, جالپى كەز كەلگەن ۆاكتسينادان كەيٸن بولاتىن جاۋاپ رەتٸندەگٸ ەسەرلەرٸ بار. ولار – جەرگٸلٸكتٸ جەنە جالپى ەسەرلەر. مىسالى, جەرگٸلٸكتٸ ەسەرٸ, ول ەكپە سالعان ورنىنىڭ قىزارۋى, ٸسٸنۋٸ, قىزۋى بولۋى مٷمكٸن. ال جالپى ەسەرٸ - قالتىراۋ, دەنە قىزۋىنىڭ جوعارىلاۋى, ٶزٸن جايسىز سەزٸنۋٸ.
ۆاكتسينانى ادام اعزاسىنا تٷسكەن بٶگدە كومپونەنت, اقۋىز ەكەنٸن تٷسٸنۋ كەرەك. وعان اعزا جاۋاپ بەرەدٸ. بۇرىننان ۆاكتسيناتسييادان كەيٸن دەنە قىزۋى كٶتەرٸلگەنٸ دۇرىس دەپ ەسەپتەلەدٸ. دەمەك, دەنەدە تولىققاندى انتيدەنەلەر قالىپتاسادى دەگەن سٶز, - دەيدٸ پروفەسسور باقىت كوشەروۆا.
ۆاكتسينادان سوڭ 6 ايدان بٸر جىلعا دەيٸن ۆاكتسينا ۆيرۋستان قورعاۋى مٷمكٸن. كەيٸن ادام اعزاسىنداعى انتيدەنەلەر ازايا باستايدى. سٶيتٸپ, اعزا قايتادان ينفەكتسييالارعا سەزٸمتال بولا باستايدى. سوندىقتان بٷگٸنگٸ تاڭدا تۇماۋ سيياقتى كوروناۆيرۋستى ينفەكتسيياعا دا قارسى جىل سايىن ۆاكتسيناتسييالاۋ قاجەتتٸلٸگٸ ايتىلىپ جٷر.
ادام ۆاكتسيناتسييالاۋعا دايىندىقپەن كەلگەندٸكتەن, ەشقانداي جاناما ەسەرٸ بولمايدى
مامان سوڭعى كەزدە ۆاكتسينالاۋعا قارسى تاراپتار ونىڭ قاجەتٸ جوق ەكەنٸن ايتىپ, زيياندى تۇسىن دەلەلدەۋگە تىرىسىپ جاتقاندارعا قاتىستى پٸكٸرٸن بٸلدٸردٸ.
ۆاكتسيناتسييالاۋعا قارسى تاراپتار بار, ولار بۇعان دەيٸن دە بولعان جەنە بولا بەرمەك. وسى رەتتە بٸز ۆاكتسينالاۋدىڭ تيٸمدٸلٸگٸ, ماڭىزدىلىعى, قاۋٸپسٸزدٸگٸ تۋرالى دۇرىس تٷسٸندٸرمە, اقپارات بەرۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزەتٸن پۋل قۇرىپ جاتىرمىز. ودان بٶلەك, حالىققا دۇرىس اقپارات بەرٸپ, ۆاكتسينادان كەيٸن جاناما ەسەرلەرٸ, جاعىمسىز قۇبىلىستارى بولاتىنىن دا جەتكٸزۋ كەرەك. ەلبەتتە ولاردىڭ بولۋى دا, بولماۋى دا مٷمكٸن. سەبەبٸ, ەر ادامنىڭ اعزاسىنىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸ بار. سوندىقتان ادام ۆاكتسينا الماس بۇرىن دەرٸگەرٸنە بارىپ, دەنساۋلىعىندا قانداي نۇقسانى بارىنان حاباردار بولۋى كەرەك. وسىدان كەيٸن عانا, ياعني ادام ۆاكتسيناتسييالاۋعا دايىندىقپەن كەلگەندٸكتەن, ەشقانداي جاناما ەسەرٸ بولمايدى, - دەپ تٷسٸندٸردٸ ول.
كوشەروۆانىڭ سٶزٸنشە, حالىق ۆاكتسينانىڭ جاعىمسىز ەسەرلەرٸ بارىن دا, جوعىن دا بٸلۋلەرٸ كەرەك.
ەلەمدە ادامداردىڭ ۆاكتسينانى قالاي الىپ جاتقاندارىن, ولاردىڭ ۆاكتسيناعا دەگەن كٶزقاراستارىن كٶرٸپ وتىرمىز. بٸزدٸڭ دە كٶزقاراسىمىز وسىنداي بولۋى كەرەك. سول سەبەپتٸ دە حالىق اراسىندا اقپاراتتىق-تٷسٸندەرمە جۇمىستارىنىڭ ماڭىزى زور. وسىنداي جۇمىستاردى جٷرگٸزۋ ٷشٸن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرٸن, مامانداردى دايىنداپ جاتىرمىز. حالىق ۆاكتسينانىڭ جاعىمسىز ەسەرلەرٸ بارىن دا, جوعىن دا بٸلۋلەرٸ كەرەك. بۇعان ولار دايىن بولۋلارى تيٸس. سوندا عانا ۆاكتسيناتسيياعا قارسى ادامداردىڭ سانى ازايادى, - دەپ ايتتى دەرٸگەر.
ونىڭ سٶزٸنشە, وسى كٷنگە دەيٸن كۆي-عا قارسى ۆاكتسينا سالدىرعان پاتسيەنتتەردٸڭ اراسىندا قانداي دا بٸر جاناما ەسەرلەرٸ بولعاندىعىن زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى جازىپ تا, ايتىپ تا كەلە جاتىر.
مىسالى, Pfizer كومپانيياسى اۋقىمدى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ. زەرتتەۋ بارىسىندا ۆاكتسينادان كەيٸن جاناما ەسەرلەرٸ بارىن دا ايتىپ, ونى جارييالاپ تا جٷر. ەر جاعدايعا زەرتتەۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلۋدە. ۆاكتسينا الۋ كەزٸندە بولعاندىقتان, سەيكەستٸك تە بولۋى مٷمكٸن. مىسالى, ۆاكتسينا جاساعان پاتسيەنتتە قۇرىسۋلار بار دەلٸك. كەيٸن ساراپتاۋ-زەرتتەۋ جٷرگٸزٸلگەندە پاتسيەنتتە بۇعان دەيٸن دە ەپيلەپسييا بولعانى انىقتالادى, ول ۆاكتسينامەن بايلانىستى دا, بايلانىسسىز دا بولۋى مٷمكٸن. بۇل جاعدايدا ول ۆاكتسينا العان كەزبەن قاتار كەلٸپ وتىر. ياعني, ەر جاعدايدى جەكە الىپ قاراستىرعان جٶن, - دەپ اتاپ ٶتتٸ پروفەسسور.
كۆي قاشان توقتايدى?
سونداي-اق, دەرٸگەر COVID-19 ٸندەتٸنٸڭ قاشان توقتاۋى مٷمكٸن ەكەنٸنە بولجام جاسادى.
بۇل حالىقتىڭ جاپپاي ۆاكتسيناتسييالانۋىنا تٸكەلەي بايلانىستى. مىسالى, ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەر حالقىنىڭ 80 پايىزىن ۆاكتسينالاۋدى جوسپارلاپ وتىر. ال بٸز شامامەن حالىقتىڭ 70 پايىزىن ۆاكتسيناتسييالاۋدى كٶزدەپ وتىرمىز. نەعۇرلىم كٶپ ادام ۆاكتسينالانسا, سوعۇرلىم ناۋقاستار سانى دا ازايادى. دەمەك, بارلىعى حالىقتىڭ ۆاكتسينامەن قامتىلۋىنا بايلانىستى, - دەيدٸ باقىت كوشەروۆا.
ماماننىڭ سٶزٸنشە, بٸز كٶپتەگەن دەرٸ-دەرمەكتٸ پايدالانامىز. بٸراق ول دەرٸ-دەرمەكتەردٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ ەم ٷشٸن قولدانىلادى.
ال مەديتسينانىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى – جاعىمسىز جاعدايلاردىڭ (سىرقاتتاردىڭ) الدىن الۋ. ەگەر الدىن الماسا, وندا ەمدەۋگە تۋرا كەلەدٸ. جاڭا كوروناۆيرۋستى جۇقپاعا تيٸمدٸ دەرٸ-دەرمەكتەر جوق. تەك پاتوگەنەتيكالىق ەم جٷرگٸزٸلەدٸ. مىسالى, ترومبوزداردى ەمدەيمٸز, وتتەگٸ بەرٸپ, گيپوكسييانى ەمدەيمٸز. ەگەر الدىن الۋ شارالارىن جاساساق, اۋىر اسقىنۋلار, ٶلٸم-جٸتٸم بولماس ەدٸ, - دەپ ايتتى ول.
دەرٸگەر ۆاكتسينا سالدىرۋ تۋرالى: ٶزٸمدٸ قورعاسام, اينالامداعى جانداردى دا ساقتايمىن
مەن جۇقپالى اۋرۋلاردى ەمدەيتٸن دەرٸگەر بولعاندىقتان, مٸندەتتٸ تٷردە ۆاكتسينا سالدىرامىن. سەبەبٸ كوروناۆيرۋس ينفەكتسيياسى جاعدايىنداعى وسال توپتى الىپ قاراساق, وعان جۇقپالى اۋرۋلار اۋرۋحاناسىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸ, جەدەل جەردەم قىزمەتكەرلەرٸ جاتادى. وسى توپقا مەن دە كٸرەمٸن. ۆاكتسينا الماسام بولمايدى. ٶيتكەنٸ, ٷنەمٸ ناۋقاستارمەن جۇمىس ٸستەيمٸن, كەڭەس بەرەمٸن, - دەپ تٷسٸندٸردٸ ول ۆاكتسينا سالدىرۋ تۋرالى.
وسى رەتتە دەرٸگەر ٶزٸ اتقارىپ جاتقان جۇمىستارعا توقتالدى.
مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتتە بٸرنەشە ستاتسيونار اشتىق. تاعى ستاتسيونار اشۋعا دايىندالىپ جاتىرمىز. ول جاقتا مەن ناۋقاستارعا كەڭەس بەرەمٸن. سوندىقتان ٶز-ٶزٸمدٸ دە قورعاۋىم كەرەك. ٶزٸمدٸ قورعاسام, اينالامداعى جانداردى دا ساقتايمىن. ەرينە مەنٸڭ وتباسىم, بالالارىم دا بار. بەرٸمٸز ۆاكتسينا الامىز, - دەپ تٷيٸندەدٸ باقىت كوشەروۆا.
ۆاكتسينانى سالدىرعان ادام ٶزٸن قالاي كٷتۋٸ كەرەك?
ادامعا ۆاكتسينا ەكٸ رەت سالىنۋى تيٸس – العاشقى ۆاكتسيناتسييا جەنە ەكٸنشٸسٸ رەۆاكتسيناتسييا. العاشقىسىن 2021 جىلى سالدىرسا, ەكٸنشٸسٸن 2022 جىلى سالدىرۋى كەرەك.
ۆاكتسينادان كەيٸن دە ادام ساقتانۋى قاجەت. ول قازٸرگٸدەي ماسكا تاعىپ, اراقاشىقتىقتى ساقتاپ, قولىن ٷنەمٸ جۋۋى تيٸس. يممۋنيتەت قالىپتاسقانشا دا ۆاكتسينا العان ادام ٶزٸن قورعاۋى كەرەك, ٶيتكەنٸ ۆاكتسيناتسييادان كەيٸن يممۋنيتەت نىعايۋى ٷشٸن دە ناقتى ۋاقىتتى قاجەت ەتەدٸ, - دەيدٸ دەرٸگەر.
مەديتسينالىق ۇيىمدار ۆاكتسيناتسييالاۋعا دايىن با?
قازٸرگٸ تاڭدا ۆاكتسيناتسييالاۋ ٷشٸن اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىپ جاتىرمىز. ەڭ الدىمەن, حالىقپەن جۇمىس جٷرگٸزەتٸن سپيكەرلەردٸ, مامانداردى ەزٸرلەۋدەمٸز. ولار «ۆاكتسينا, ۆاكتسيناتسييا دەگەن نە? قازاقستاندا قانداي ۆاكتسينا قولدانىلادى? وعان قانداي كٶرسەتكٸشتەر جەنە قارسى كٶرسەتكٸشتەر بار? ۆاكتسينالاۋدان كەيٸن قانداي جاناما ەسەرلەرٸ بولۋى مٷمكٸن?» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەدٸ. ەكٸنشٸدەن, ەمحانالاردا مٸندەتتٸ تٷردە ەكپە سالۋ بٶلمەلەرٸ ۇيىمداستىرىلادى. ولاردى دۇرىس دايىنداۋ ٷشٸن بٸراز جۇمىس ٸستەلدٸ. ەكپە جاساۋ بٶلمەسٸندە دەرٸگەردٸڭ اتقاراتىن جۇمىسى, پاتسيەنتتەر كەلگەن كەزدە قانداي سۇراقتار قويۋى كەرەك, ونى قالاي قاراۋى كەرەك, ودان بٶلەك, وسى بٶلمەدەگٸ مەدبيكە ۆاكتسينانى دەرٸگەرگە قالاي ەكەلەتٸنٸ تۋرالى جۇمىستار جٷرگٸزٸلدٸ. سەبەبٸ ۆاكتسينا ٶز تەمپەراتۋراسىندا ساقتالۋى قاجەت. ەگەر وسى ەرەجە ساقتالماسا, ۆاكتسينانىڭ ەسەرٸ جوعالادى. ۆاكتسيناتسييالاۋعا قانشا ادامدى شاقىرۋى كەرەك? مۇنىڭ بەرٸ ٷلكەن بٸر لوگيستيكا. وسىنىڭ بارلىعىن مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەرگە تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلۋدە, - دەپ دەرٸگەر مەدۇيىمدارىنىڭ دايىندىعىنا توقتالدى.
ۆاكتسينا جاساعان ادام بٸر ەسٸكتەن كٸرٸپ, ەكٸنشٸ ەسٸكتەن شىعادى جەنە حولدا 30 مينۋتتاي وتىرادى. ياعني ۆاكتسينا الۋعا كەلگەن ادام مەن شىققان ادام بٸر-بٸرٸمەن ارالاسپاۋى كەرەك. مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەر ۆاكتسينا العان ادامنىڭ جاعدايىن جارتى ساعاتتاي باقىلايدى. بەرٸ جاقسى بولسا, پاتسيەنتتٸ ٷيٸنە جٸبەرەدٸ. ەگەر پاتسيەنتتە دەنە قىزۋى كٶتەرٸلٸپ, ەلسٸزدٸك پايدا بولسا, بۇلشىقەتتەرٸ اۋىرىپ, باس اۋرۋى سيياقتى بەلگٸلەر بولسا, وندا دەرٸگەرگە حابارلاسۋى قاجەت. وسىنىڭ بارلىعىن ۆاكتسينا الۋعا كەلگەن ادامعا تٷسٸندٸرۋ كەرەك.
ونىڭ ايتۋىنشا, ۆاكتسينا العان ادام بٸرشاما ۋاقىت ٶتكەننەن كەيٸن جاعدايى جاقسى بولسا, ونىڭ ەمحاناعا قايتا كەلۋٸنٸڭ قاجەتتٸلٸگٸ جوق.
سٶز سوڭىندا قاراعاندىلىق دەرٸگەر بۇعان دەيٸن دە ايتىلىپ جٷرگەن ٷش باستى ەرەجەنٸ ساقتاۋعا شاقىردى.
ماسكا تاعۋ, ەلەۋمەتتٸك اراقاشىقتىقتى ساقتاۋ جەنە قولدى جۋۋ – بۇل ٶمٸردٸڭ نورماسىنا اينالىپ كەتتٸ. وسى ٷش ەرەجەنٸ ساقتاۋدى ۇمىتپاۋ قاجەت. قازٸر بٸر رەت اۋىرعان ادامنىڭ ەكٸنشٸ رەت قايتا اۋىرىپ قالماۋى ماڭىزدى, - دەپ قورىتىندىلادى سٶزٸن باقىت كوشەروۆا.
