«Jerasty qozǵalystarynyń álde bir siqyr qudiretimen ǵaiyptan paida bolyp, keiin keń álemniń tórinde máńgi baqi ornap qalatyn aqar-shaqar asqar shyńdar siiaqty adamzat aldyndaǵy qadir-qasieti tek bir ǵana ǵumyrdyń aýqymymen ólshenbeitin elden erek eresen tulǵalar jumyr bastylar arasynda da ushyrasady. Ondai sirek týatyn adamnyń ónegeli ómiri baqilyǵy men baiandylyǵy jaǵynan ólmes-óshpes tabiǵattyń ózimen ǵana básekege túse alady».
Bul – kemeńger Ábish Kekilbaiulynyń uly oishyl, klassik jazýshy Lev Tolstoiǵa arnaǵan maqalasynyń bastaýy. Shyny kerek, osynaý oi-tolǵaý qaitalap oqyǵanda Ábekeńniń ózine arnalǵandai áser qaldyratyny ras.
Ábish aǵanyń tarihi tulǵasy, birtýar bolmys-bitimi, oishyl beinesi, qairatkerlik kelbeti týraly saliqaly pikirler, parasatty paiymdar rýhaniiatymyzda az aitylǵan joq. Ýaqyt ótken saiyn taý-tulǵanyń tuńǵiyǵyna boilap, aiaýly perzentiniń qyran samǵaýyn saraptap, tarlanboz shandozdyń ǵumyrbaianyn tarazylaityn eljiregen eliniń júrekjardy pikiri, kózkórgenderdiń kúndeligi týa beretin bolady. Ózimiz de búginderi kúni keshe qasymyzda birge júrgen qabyrǵaly qairatker, sańlaq sanatker, marǵasqa qalamgerdiń maǵynaly ǵumyrynyń syr-symbaty jóninde jii oilanatyn boldyq.
Qazaq ádebietiniń «Altyn ǵasyry» atanǵan XX ǵasyrdyń 50-60-jyldary ádebiet álemine bir shoǵyr talanttar keldi. Solardyń arasynda tyrnaqaldy týyndysy «Altyn shýaqpen» ádebiet álemine bólek áser ákelgen Ábish Kekilbaevtyń orny bólek edi. Shaǵalasy tolqynǵa erkelep, tolqyny kókke týlaǵan asaý teńizdiń uly – Ábish ádebiet esigin óleńmen ashty.
Sóz óneriniń qaqpasyn óleńmen qaǵyp, keiin kórkem prozada álemdik mádeniet qazynasyna mol úles qosqan Ábish Kekilbaev qalamgerlik qýaty mol, kesteli sóz sheberligi joǵary talantty tulǵa, kóp qyrly sýretker edi. Sóz óneriniń tizginin ustaǵan árbir sýretkerdiń eń asyl armany men maqsat-múddesi óz halqyn álemge tanytý bolsa kerek. Bul turǵyda Ábish boryshy ótelgen baqytty jazýshy. Onyń qalamynan týǵan shyǵarmalary álemniń birneshe tilderine aýdaryldy. Óz halqynyń talaily taǵdyryn, júrip ótken jolyn, muńy men syryn, jany men aryn, tutas tabiǵatyn tórtkúl dúniege tanytty. Kórnekti jazýshy Kekilbaevtyń murasy – ulttyq intellektýaldyq qazynaǵa ainaldy. Bir ǵana mysal, 1982 jyly ádebiettiń ǵasyrlyq kezeńin saralap otyratyn Eýropanyń uiymy shyǵarǵan «Sońǵy júz jyldyqtyń ataqty júz qalamgeri» degen portret-plakatta Tolstoi, Áýezov, Dostoevskii, Chehov, Markes, Hemingýei, Paýstovskii, Fedin, Aitmatov, Ǵamzatov syndy álemdik tulǵalar qatarynan Ábish te oryn aldy. Nemistiń kitap baspasy júrgizgen saýalnama-hattamasynda «XX ǵasyrdyń tańdaýly jazýshylary» tizimine de endi. Sóitip tańdamaly týyndylary álem jazýshylary men synshylarynyń nazaryn aýdardy, shoqtyǵy biik shyǵarmashylyǵy joǵary baǵalandy.
Ábish áleminiń minsiz som quiylysy da, tabiǵi qunarly qurylysy da, fenomendik qubylysy da – onyń aq raýshan nietinde, júrek tazalyǵynyń jupar shyraiynda. Ol kisi ne jazsa da, ne aitsa da, nemen shuǵyldansa da, aqiqattan ainalyp ótpeýdi murat etetin. Adamgershilik, moraldyq-gýmanistik qundylyqtardy ózi shuǵyldanǵan salanyń barlyǵyna altyn arqaý ete bildi. Shyndyq pen shynaiylyqty, adaldyq pen aqiqatty tuǵyr etken týrashyl joly árdaiym halyqtyń múddesinen, memlekettiń múddesinen shyǵatyn.
Ábekeń kóziniń tirisinde-aq zańǵar jazýshy, oiǵa kenen parasat iesi retinde moiyndalǵan sirek tulǵanyń biri. Osylai máńgilik ómirdi ańsaǵan Qorqyt, ajaldyń aldyn alǵan Qoja Ahmet Iasaýi, jeruiyqty izdegen Asan qaiǵy, halqynyń kemeldigin ańsaǵan Abai, elin álemdik órkenietke jetelegen Muhtar Áýezov sekildi taý tulǵalardyń qataryna qalamymen ǵalamǵa izgilik tilegen Ábish Kekilbaev ta qosylady.
Óz basym Ábish Kekilbaiuly syndy san qyrly talant iesimen, parasaty men izgiligi jarasqan bilimdarmen, eljandy degdarmen jeke tanystyqta, adami syilastyq-qimastyqta birge ótkizgen dáýrenimdi eren baqytty shaǵyma balaimyn. Kókshýlan teńizde alyp kemeniń júzgeni qandai baisaldy da baiypty bolsa, kemeńger Ábekeńniń aqyl-oi tebirenisi de jurtty lezde rýh tolqynymen sharpyp, ádemi áserge qaldyratyn. Elimiz egemendik alǵan toqsanynshy jyldardyń basynan-aq talai mártebeli aýditoriiany urshyqtai iirip, ýyzdai uiytqan baiandamalary, kórkem sózde olja, kósemsózde jorǵa salǵan dańǵyl ónerpazdyǵy aibyndy Alash eliniń múddesin jańa turpattaǵy zaman men qoǵamnyń betburys toǵysynda tarazylap taldaǵan, rýhani ómirimizdi túletýge serpilis pen silkinis týdyrǵan dúnieler bolatyn.
Qalyń jurtynyń kókiregine rýh quiǵan syrly sózderi Qazaq eliniń táýelsizdigin dáriptep, azat oiyn shyńdap, memleketimizdiń qalyptasýyna nár berip, zań túzimin jetildirýge, halyqaralyq qaýymdastyqta laiyqty ornyn enshileýge zor úles bop qosyldy.
Daladai daliǵan keń mol pishilgen dańǵaiyr daryn ádebiet pen ónerdiń barlyq salasynda jasampazdyqpen eńbek etti. Kino men teatr óneriniń qyrýar máselesine jastyq jigermen dem berdi. Zárý taqyryptar men shyrǵalań dramalarǵa suranysty qamtamasyz etýge kúsh salyp ózi de jazdy, álemdik klassikadan tartymdy aýdarmalar jasady. Táýelsizdik tusynda jyrmen tolǵaǵan «Abylai han» dramasy – azattyq jolynda arpalysqan handarymyz ben batyrlarymyzǵa, bilerimiz ben igi-jaqsylarymyzǵa zerli sózben turǵyzylǵan jaýhar eskertkish. Asyl sózdiń has zergeri poeziia, proza, kósemsóz, syn, saparnama, poeziia, proza, kúi men san alýan kórkem ónerdiń óristi tabiǵatyn túsindirgen saraptama zertteýlerdi jazyp artyna ónegeli mektep qaldyrdy.
Ábish aǵanyń sheshendik kúmbirinde aq dombyrasyn qarý etken Abyl kúishiniń myń qatparly áýen yrǵaǵy, Aqtan bastaǵan jyraýlardyń tókpe jyrynyń tuńǵiyq saryny, kainozoi zamanynyń tirshilik tabynyń elesi qalǵan Mańǵystaý dalasynyń saǵym munary aldyńnan eskendei tylsym qatpar seziledi emes pe?!
Qoǵam men zamannyń, áleýmet pen saiasattyń shiryqqan keleli máselelerin táýelsiz memlekettiń rýhani ideologiialyq nári retinde utymdy tujyrymdaǵan pýblitsistikalyq shyǵarmalary oishyldyq mazmuny qoiý, kórkemdik lebi qýatty bolýymen erekshelenedi. «Talaiǵy Taraz», «Shandoz» jinaqtary tarih pen tanymdy, mádeniet pen ejelgi ónerdiń qupiia syryn ushtastyrǵan zamanaýi oi-tanymǵa jańa baǵyt ákelgen dúnieler. «Syr deste» degen atpen oi-tolǵaýlary, esse, estelik, sóilegen sózderiniń bes tomdyq arnaiy jinaǵy jaryqqa shyǵýy – qazaq kósemsóziniń kókjiegin keńitken munaraly biikter.
Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń senimdi serikteriniń biri de, biregeii de bolǵan ol táýelsiz elimizdiń saiasi-rýhani bet-beinesin qalyptaýǵa óz qoltańbasyn qaldyrdy. Onyń Elbasynyń sheshimimen egemen elimizdiń jylnamasynda alǵash ret «Qazaqstan Respýblikasynyń Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev» ordenimen marapattalǵany, mereili jetpis jasqa tolǵanda «Qazaqstannyń Eńbek Eri» ataǵynyń tuńǵysh iegeri atanýy – Elbasy Nursultan Ábishulynyń qairatker qalamgerge degen airyqsha ynta-yqylasy, sol arqyly ultymyzdyń ádebieti men ónerine degen tereń súiispenshiliginiń aiqyn dáleli tanylǵandai. Osynyń barlyǵy Ábish aǵanyń el, ult aldyndaǵy eren eńbeginiń baǵalanǵandyǵy edi.
Kezinde elimizdiń Parlament Senatynda qyzmettes bolyp syilasqan, búginde kemeńger Kekilbaevqa arnalǵan mereitoilyq igilikti isterdiń bastaýynda turǵan Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń zańǵar jazýshynyń 80 jyldyq is-sharasynyń shymyldyǵyn ashqan sózinde qairatker qalamgerdiń tulǵasyna riiasyz baǵa berip «Ábishtaný endi bastaldy» deýi – tereń filosofiialyq-baǵdarlamalyq mánge ie.
Shyn máninde, eliniń yqylasyna ie bolǵan eńseli qalamgerdiń árbir mereitoiy jas urpaq úshin taǵylym men ónegege ie aitýly qubylysqa ainalýy tiis. Olai bolatyny Ábishti taný – onyń murasyn tereń igerý, oi-parasatyna shomý, qazaq halqynyń dana dástúri, baýyrmaldyǵy men otansúigish sezimin túletýmen, túgendeýmen teń ǵibratty shara.
Búginderi elordamyzdan bastap, oblys-oblystarda aishyqty basqosý, alqaly jiyndar, ǵylymi konferentsiialar júieli uiymdastyrylyp jatyr. Marǵasqa sóz zergeriniń rýhyn ulyqtai túsý maqsatynda túrli rýhani nysandarǵa, dańǵyldar men kóshelerge esimin berý bastamasy sheshimin taýyp otyrǵany – eldigimizdiń ónegeli de óreli belgisi.
Ábekeńmen emen-jarqyn didarlasyp birge ótkizgen sáýleli sátter, shýaqty kúnder sanadan óshpek emes. Óziniń azamat bolyp qalyptasýyna, qalamgerlik soqpaqqa túsýine tirek bolǵan baspaldaqtardy ol udaiy jyly sezimmen eske alyp otyratyn. Onyń kisilik kelbetin qalyptastyryp, aqyndyq albyrt sezimin ushtaǵan altyn uia aýyly, ósken óńiri, kókiregi dańǵyl qarttar, aq jaýlyqty meiirban analar edi. Álbette, bul týraly ol jas kezinen beri turaqty jazyp keldi, ekeýara nemese kópshilik aldyndaǵy qyzyqty áńgimeleriniń taqyryby da negizinen osy tóńireginde edi.
Týǵan ólkesine degen saǵynyshyn, sanasyn tym erte eseitken surapyl soǵys jyldary týraly shytyrman estelikterin ǵumyrynyń sońyna deiin bir ret te sarqyp túgese almai ketti. Ábish Kekilbaiuly ádebiet álemine rýhy eshqashan muqalmaityn, ar-namysqa adal keiipkerler galereiasyn syilady. Ábish Kekilbaiulynyń tulǵataný, dáýirdi taný salasyndaǵy jazbalarynyń ózi – alyp bir Shoǵyr. Tarihi darabozdarymyzdyń esimderin el jadynda jańǵyrtýdaǵy eńbegi ushan-teńiz. Aitýly tarihi tulǵalardyń kókirek túkpirine psihologiialyq qyraǵylyqpen, matematikalyq dáldikpen úńilip, oqyrmanyna shytyrman minezdi shynaiy obraz etip usynady. Shyńǵys han, Ámir Temir, Ábilqaiyr han, Abylai han tulǵalary shiryqqan tartys, kúrdeli bitim-bolmysymen ejelgi tarihtyń qaitalanbas shytyrman oqiǵasymen búgingi bizdi betpe-bet qaldyryp, ońashada oi túiýge shaqyrady.
Daraboz sýretker úshin rýhani kemeldilik – ar tazalyǵy, sezim shynaiylyǵy, murat turlaýlylyǵy boldy. «Arly adam – eń kúshti adam.Óitkeni ol ótkinshi baqyttyń, ótkinshi qaiǵynyń yrqyna moiynsunbaidy. Sondyqtan da onyń taǵdyry qiyn bolýy, aýyr bolýy múmkin, ókinishti bolýy múmkin emes» degen oiǵa shúbásiz berik edi.
Ilim-bilimge qushtarlyq, arly adamdy ardaqtaý, tarihi zerdeni jańǵyrtý, asyl murattan taimaý sekildi qasietteri jóninen búginderi qalyń oqyrman habardar. Osynaý erekshelikterdiń bala kezden-aq tal boiyna dendep enýine túrli sebeptermen Jaratqannyń ózi udaiy qoldap, jebep otyrǵandai. Aýylyna ken qazýǵa kelgen túrli ekspeditsiialarǵa ilesip ailap, aptalap joryq saparǵa ketýge qanshalyqty qushtarlyq pen qajyrly tózim qajet deseńizshi?! Balalyq kóńilmen áýestengen ken barlaý kásibi danalyqqa qadam basqan shaǵyńda baba tarihtyń syryn ashyp, adam janynyń kenin qazýǵa septesken syńaily.
Ádette Ábish aǵa sóilegennen keiin kóptegen oqymysty, ǵalymnyń ózderi biletin taqyryptan tosylyńqyrap qalatynyna nemese siltidei tynyp tańyrqaýmen shekteletinine talai kýá bolǵanbyz. O kisi baiandaǵan kezde anyqtyń ózi aiqyndanyp, durystyń ózi túzýlenip ketkendei kórinetin. Baiandaýshynyń dáleldilik, dáiektilik qasieti zor bolýy – tyńdaýshynyń baqyty. Óitkeni Kekilbaev keńistigi tyńdaýshyny izgilik pen rýhani kemeldenýge shaqyrady.
Ábish Kekilbaiulynyń ádebiettegi san salaly murasymen qatar memleket isindegi muratyna qatysty keńinen toqtala alamyz. Ol tipti qalamgerlik qudiretpen ózge dúnieni jiyp qoiyp dara shuǵyldanǵan kezi sirek. Shyǵarmashylyqpen kóbine jumystan keiingi eki-úsh saǵatta nemese kezekti eńbek demalysynda ainalysyp júretin. Iaǵni, ulan-ǵaiyr ónikti eńbegin qaǵaz betine qajyrly da orasan eńbekqorlyqpen tańbalady. Budan jazý ataýlyǵa adaldyǵy, qalam qýatyna senimi aiqyn ańǵarylady. Áitpese memlekettik basqarý isindegi jetistigi men belsendiliginiń ózi-aq bir adamnyń ǵumyryna jetetindei edi.
Árine ádebiettegi Ábish pen saiasattaǵy Ábishtiń arasynda edáýir aiyrmashylyq bar ekeni ras. Biraq maqsat-múddesi bireý edi. Ádebietshi Ábish – ultjandy, saiasatker Ábish – memleketshil. Ol osy eki mindetiniń de aýyrlyǵyn armen, salmaǵyn sanamen, ólshemin óremen kóterdi. Búgilmes berik, bógelmes baiypty Ábekeń – ǵajap sýretker, suńǵyla saiasatker, bilikti basshy, qai qalypqa salsań da qaiyspas qara nar bolatyn. Ábishtanýdyń tereń taǵylymy osynda jatyr.
Álbette, áriptes zamandastary arasynda Ábekeńniń memleket qyzmetine aralasýy árkelki qabyldandy. Onyń ádebietpen basybaily ainalysqanyn quba-qup kórýshiler kóp ekeninen habardarmyz. Bul jaitty óz sózderinen de ańdaýshy edik. Degenmen, biz bul jerde atalǵan ahýalǵa bailanysty baǵa berýden, pikir qaldyrýdan aýlaqpyz. Árkimniń, ásirese Ábish aǵa syndy alyp sanatkerdiń, dańǵaiyr daryn iesiniń qabileti kámil jetetin san salaly istermen shuǵyldanýǵa ábden haqysy bar. Zańǵar jazýshynyń Qazaqstan Respýblikasynyń Joǵarǵy Keńesin basqarýy, Memlekettik hatshy laýazymyn aitarlyqtai ýaqyt boiy atqarýy bile bilgenge jeńil sharýa emes. Ábekeń jazýdaǵy aq-adaldyq kredosyn memleket qyzmetinde de qatań ustandy. Basqadai bolýy múmkin emes edi. Óz keiipkerleriniń rýhty, arly adam bolýyn kózdegen jazýshy memleket qyzmetinde otyryp ta aqiqat jolyn tańdaǵan abyzdyq saf minezinen ainymady. «Qandai laýazym iesi de óz ókilettigi aiasynan aspaýy kerek. ...bizdiń eshqaisymyzdyń zańnan asqan qatal, ne zańnan asqan keńpeiil bolýǵa haqymyz joq» deitini sondyqtan.
Birtýar sýretker Ábish Kekilbaevtyń jazǵandaryn qaitalap oqyp turý bárimizdi rýhani shyńdalýǵa, kemeldenýge úndeidi. Kekilbaev keńistigin oisha sholǵanda biz de abyz aǵanyń kókeiimizde jattalǵan nemese kitaptarynda qattalǵan keibir paiymdaryna oralyp soǵyp otyrdyq. Aǵamyzben mereili jasy qarsańynda qaita bir didarlasyp, suhbattasqandai áserde boldyq.
Ábish – qazaqqa ortaq tulǵa. Qazaqstannyń qai aimaǵy da Ábishti óz uldaryndai súidi, qurmettedi, maqtan tutty. Sýretkerdiń ózi de qazaq dalasyn janyndai jaqsy kórdi, ár óńir oǵan óziniń týǵan topyraǵyndai, asyl tumaryndai kórinetin. Sondyqtan bolsa kerek, tutas qazaq tarihyn, onyń ótken ómirin tereń biletin suńǵyla edi Ábish aǵamyz.
Ábish rýhy qazaqtyń máńgi janynda hám jadynda. Abyz ańyzǵa ainaldy. Qalamǵa – qanat, ǵalamǵa – ǵalamat, kemge – tilek, elge – tirek, ultqa júrek bolǵan bolmys iesi urpaqty jebegen babasy Qorqyt, atasy Pir Bekettei endi ózi de ultyna uran bolary kámil. Sol arqyly jurtynyń júreginde, eliniń esinde máńgi jasai beredi.
Qyrymbek KÓShERBAEV,
Qazaqstan Respýblikasynyń Memlekettik hatshysy
